Wg Czesława Czapówa istnieją trzy zasadnicze
etapy wykolejenia społecznego, dające się
zidentyfikować na podstawie badań
empirycznych i wiedzy teoretycznej:
Charakteryzuje się wystąpieniem u jednostki
uczucia odtrącenia, czyli niezaspokojenia potrzeby
niezależności emocjonalnej. Reakcją może być
agresja antyspołeczna, reakcje negatywne,
buntownicze, narastająca wrogość wobec rodziców
i społeczeństwa jako całości. Występują
niekontrolowane reakcje emocjonalne i brak
koncentracji uwagi. Jednostka łatwo się nudzi
rozpoczętymi czynnościami i nie przejawia
dostatecznej cierpliwości do ich ukończenia.
Wyraża się utrwaleniem wrogich reakcji wobec osób
socjalizująco znaczących i autorytetów. Próby
nawiązania bliższego kontaktu emocjonalnego z
osobą nieprzystosowaną napotykają irracjonalny
opór. Typowym przejawem tego stadium jest
odrzucenie wszelkich form ekspresji wyrażających
więź uczuciową z innymi ludźmi. Jednostka zaczyna
zaspokajać podstawowe potrzeby społeczne i
emocjonalne poza domem rodzinnym. Pojawiają się
wówczas pierwsze symptomy standardowego
wykolejenia społecznego, takie jak: alkoholizowanie
się, ucieczki z domu, wagarowanie, wybryki
seksualne, itp.
Wiąże się z autonomizowaniem się działalności
antyspołecznej (antagonistyczno-destruktywnej),
która zaczyna stanowić samoistne źródło
przyjemności i satysfakcji dla jednostki
nieprzystosowanej. Osoby wchodzące w to
stadium dążą do nawiązania kontaktów z gangami
i grupami o charakterze chuligańskim,
zabawowym lub wręcz przestępczym.
Najwyraźniej stadium to przejawia się w grupowej
działalności antyspołecznej prowadzącej do
jawnego, otwartego konfliktu z obyczajem,
moralnością lub prawem.
Zajmuje się projektowaniem optymalnych
środków działania wobec osób
nieprzystosowanych społecznie. Formułuje
zalecenia resocjalizacyjne o zróżnicowanym
zasięgu o charakterze zasad, reguł i dyrektyw.
1. Celów działania.
2. Doboru środowiska wychowawczego.
3.Technik oddziaływania wychowawczego.
W przypadku osób antyspołecznych
charakteryzujących się postawami
antagonistyczno-destruktywnymi
wobec społeczeństwa należy
postępować następująco:
Redukcja motywacji antyspołecznych
Obniżenie poziomu poczucia izolacji społecznej
Wyuczenie związków zachodzących między
własnym zachowaniem wychowanka, a
reakcjami otoczenia społecznego na nie
Podwyższenie poziomu samokontroli i
wyuczenie minimum konformizmu
umożliwiającego nawiązanie elementarnych
związków emocjonalnych z osobami
socjalizująco znaczącymi
Wyrozumiałość
Cierpliwość
Daleko posunięta tolerancja wobec osoby
wychowanka
Dobór odpowiedniego typu
środowiska wychowawczego, którym w
tym przypadku jest rodzina zastępcza lub
inne środowisko naturalne. Cechami tego
środowiska powinny być:
Kontrola wychowawcza powinna
charakteryzować się wysokim poziomem
wymagań i niezbyt rygorystycznymi formami
egzekwowania obowiązków. Ten rodzaj kontroli
nazywany bywa „rozumiejącym” stylem
wychowawczym.
Należą do nich techniki psychodramatyczne
oraz wszelkie inne techniki pozwalające
werbalizować wychowankom ich własne
potrzeby i bieżące trudności życiowe.
Przeciwwskazanymi są: techniki
psychoterapii głębinowej ukierowana na
analizę lęków i urazów psychicznych.
Negatywne zachowania eliminowane są
poprzez ich wygaszenie w tolerancyjnym i
wyrozumiałym, empatycznym środowisku
wychowawczym.
Osoby „neurotyczno-lękowe”, których
zaburzenia w społecznej adaptacji wynikają z
podwyższonego poziomu lęku, schemat
działań obejmuje następujące zalecenia:
Jest nim generalne obniżenie poziomu
lęku, który powoduje uniemożliwienie
wychowankowi normalnych kontaktów
interpersonalnych. Należy zmniejszyć
intensywność nieświadomych konfliktów
wewnętrznych oraz obniżyć poziom lęku
związany ze stosowaniem nadmiernie
rozbudowanych mechanizmów obronnych,
zwłaszcza mechanizmu kompensacji.
Zwane jest „terapeutycznym
środowiskiem rodziny”, pod warunkiem, że
wszyscy członkowie zgadzają się na terapię.
Powinno wyzwalać skłonności do swobodnej
ekspresji emocjonalnej, w tym także powinno
pozwalać na ekspresję uczuć
„zależnościowych” czy nawet „agresywnych”.
Wskazane jest uczestnictwo neurotyka w
zajęciach i czynnościach wyzwalających i
rozładowujących napięcie i konflikty
wewnętrzne. Pożądane są niekonkurencyjne
gry i zabawy – twórcze i relaksujące zarazem.
Kontrola wychowawcza powinna być raczej
opiekuńcza i łagodna, ma ona spełniać jedynie
funkcje symbolu opieki i zainteresowania
osobą.
Terapia skoncentrowania na rzeczywistych
problemach psychologicznych wychowanka.
Nieskuteczne są formy terapii objawowej. W
okresach ostrych kryzysów i załamań
psychicznych wskazana jest terapia
podtrzymująca. Zasadą łagodnych,
permisywnych form oddziaływania
wychowawczego i terapeutycznego jest
wyuczenie jednostki wchodzenia bez obaw i
lęków w nowe role społeczne oraz uzyskanie
wysokiego poziomu wglądu w siebie.
Pożądanymi cechami osób pracujących z
neurotykami są:
Otwartość i szczerość w kontakcie
Zdolność do szybkiego reagowania
Samokrytycyzm
Znajomość psychologicznych problemów
młodzieży i jej słownictwa
Osoby, których konflikt z otoczeniem społecznym wynika
z przyjęcia podkulturowego stylu życia. Stosuje się
jeszcze inny zestaw zaleceń metodycznych.
Obniżenie atrakcyjności grupy podkulturowej w
oczach wychowanka przez wskazanie jej przywar,
skłonności do narzucania rytuałów
ograniczających swobodę osobistą, czyli
niehumanitarnej ideologii, pogłębienie kontaktów
oraz związków emocjonalnych z osobami
dorosłymi, przed którymi konformiści
podkulturowi z reguły stronią, gdyż są
zdominowani przez potrzebę aprobaty społecznej
przez rówieśników zrzeszających się w rozmaitych
„gangach” i paczkach o wyraźnie podkulturowym
charakterze.
Jest to środowisko naturalne, gdyż
instytucjonalne środowisko wychowawcze,
zwłaszcza izolacyjne, stymuluje ich do
tworzenia nieformalnych podkultur
charakterystycznych dla organizacji
totalitarnych.
Środowisko to powinno być jednak
szczególnie czułe na łamanie norm moralnych
i obyczajowych przez wychowanków i możliwie
szybko na nie reagować i blokować tego
rodzaju zachowania.
Resocjalizacja powinna być wyraźnie
zindywidualizowana i opierać się na
przydzieleniu wychowankowi atrakcyjnych
zadań zapewniających sukces osobisty.
Pożądaną formą kontroli jest kontrola
silna, ograniczająca i dyscyplinująca, gdyż
jedynie ona potrafi powstrzymać konformistów
przed stosowaniem udanych zabiegów
manipulacyjnych, wobec kolegów i
wychowanków.
Należy kierować się dyrektywą ukazującą
wychowankom nieskuteczność i prymitywizm
reguł i norm życia podkulturowego w
odniesieniu do normalnych ludzi nie
akceptujących „filozofii” manipulatorstwa i
eksploatacji.
Zalecanymi są dwie formy terapii:
Pierwsza z nich polega na odkrywaniu
prawdziwych uczuć i psychologicznych potrzeb
wychowanka
Druga zaś to terapia behawioralna,
wykorzystująca mechanizmy warunkowania
instrumentalnego w wygaszaniu zachowań
niepożądanych
Dopuszcza się stosowanie w szerokim zakresie
kar i nagród psychologicznych.
Wychowawcami odnoszącymi sukcesy z tą
kategorią młodzieży to osoby:
Skłonne do narzucania swego zdania
Silnie kontrolujące
Nie pozwalające się zwieść grze pozorów
celowo i systematycznie angażowanej przez nią
O sukcesach pedagogicznych decyduje
kilka czynników jednocześnie:
Trafnie dobrane cele działania
Teoria ukazująca wzajemne powiązania
między zmiennymi
Metodyka oddziaływania resocjalizującego
