Racjonalność w Ekonomii

przygotowała Urszula Ciok

 

 

Na podstawie

„FILOZOFIA A EKONOMIA. 

W kręgu Teorii Wyboru 

Publicznego”

Autorstwa Justyny 

Miklaszewskiej

 

 

Pojęcie RACJONALNOŚCI

•

Arystototeles i Platon

Arystototeles i Platon – Racjonalizm – 

ideał rozumu związany z problematyką 

poznania,

•

Diogones z Babilonu

Diogones z Babilonu – racjonalista 

etyczny, ktoś kto postępuje rozumnie w 

wyborze, wybiera rzeczy, które na to 

zasługują tzn. są zgodne z naturą, dobre 

i pożyteczne,

•

Marek Aureliusz

Marek Aureliusz – racjonalność to 

umiejętność dokonywania rozumnych  

wyborów, również źródło 

wartościowania w polityce.

 

 

Etyka - przekazywana i narzucana 

przez wspólnotę polityczną, nie jest  
rezultatem procesów poznawczych, 
zdobywania wiedzy o wartościach 
moralnych ani procesem dostarczania 
racjonalnych uzasadnień dla działań 
ludzkich.

Racjonalność – związana z działaniem 

człowieka, procesy myślowe mające na 
celu przystosowanie jednostki do 
społeczeństwa 

 

 

Kartezjusz – stworzył wielki system 
racjonalistyczny; twierdził, że można 
racjonalizować etykę lecz nie politykę.
Kartezjusz rozdziela etykę od polityki, 
etyka to pewna sfera życia 
prywatnego, nie widzi związku 
pomiędzy nimi.
Twierdzi, że Racjonalność – to cecha 
ludzkiego działania, umiejętność 
doboru, w wyniku rozumowania, 
adekwatnych środków do realizacji 
zamierzonego celu

 

 

Współcześnie  racjonalność działań 
jednostki oceniana jest niezależnie od 
efektów jakie one spowodują (relacja 
między subiektywną wiedzą jednostki 
a jej działaniem w danej sytuacji) .

   Występuje problem ze znalezieniem 

racjonalności w etyce, ponieważ nie 
mamy do końca intencji innych ludzi.

 

 

Koncepcja zdrowego rozsądku, a 

praktyczna racjonalność. 

Immanuel Kant krytykuje koncepcje 

zdrowego rozsądku.

Uważa, że zdrowy rozsądek możemy 
używać, gdy podejmujemy decyzje w 
oparciu o nasze dotychczasowe 
doświadczenia, natomiast rozum kiedy 
decyzje podejmujemy na podstawie 
samych danych, gdzie zdrowy rozsądek 
nie posiada w ogóle wyrobionego 
zdania.

 

 

Michał Wiszniewski – 

zdrowy rozsądek 

to rozum praktyczny, zaradność życiowa, 
twierdził że wszyscy mają rozum a nieliczni 
zdrowy rozsądek co było sprzeczne ze 
szkołą zdrowego rozsądku, wg której 
wszyscy mieli zdrowy rozsądek a rozum 
nieliczni.

 

 

Obecnie w naukach społecznych, 
ekonomii, filozofii politycznej, etyce 
przeważają zmatematyzowane i 
zracjonalizowane koncepcje, tylko 
szkoła wyboru publicznego w 
niektórych swoich odmianach 
sprzeciwia się zmatematyzowanej 
wiedzy o społeczeństwie .

 

 

Zdrowy rozsądek a współczesna 

filozofia polityczna. 

W XX wieku myśli polityczne i 

społeczne zdominowały teorie 
racjonalistyczne

Ekonomia dzięki upowszechnieniu 

teorii liberalnych stała się 
dominującą nauką społeczną w 
znacznym stopniu zmatematyzowaną. 

 

 

Teoria ekonomii oparta jest na 

racjonalnej jednostce – Homo 
Oeconomicus (HO)

Utylitaryzm

Utylitaryzm – HO wybiera największą 

spodziewaną użyteczność racjonalnie

Teoria Racjonalnych Oczekiwań (rational 

expectations) – ludzie nie opierają 
swych działań tylko na własnym 
doświadczeniu, lecz na wszelkich 
dostępnych informacjach (np.: rząd 
ogłasza walkę z inflacją, ludzie 
natychmiast dostosowują swe decyzje 
inwestycyjne i plany do tej polityki) 

 

 

Teoria Wyboru Publicznego – kwestionuje 

racjonalność ludzkich działań ekonomicznych

Adam Smith – jednostka na rynku postępuje 

racjonalnie, a w życiu prywatnym 
irracjonalnie

Becker - próba znalezienia racjonalności w 

działaniach irracjonalnych 

Buchanan – HO to teoretyczne uproszczenie, 

a nie pełna koncepcja człowieka

David Gauthier – egoizm przekształca interes 

prywatny w publiczny (własny interes 
prowadzi do dobra ogółu a nie odwrotnie)

 

 

Amartya Sen – nawiązuje do Smitha – człowiek 

na rynku zachowuje się egoistycznie, 

prywatnie altruistycznie
Dlaczego teoria ekonomii używa pojęcia HO 

skoro wiadomo, że jest fundamentalnie błędne?
Do teorii HO należy dołączyć współodczuwanie 

i zobowiązanie
Trzeba potraktować zobowiązanie jako element 

zachowania jednostki, przy czym nie zakłada 

on rozumowania lecz go nie wyklucza.
Sprzeciwia się ocenianiu czynów i wyborów 

poprzez ich konsekwencje
Wg Sena HO to wąsko ukierunkowani, 

racjonalni głupcy

 

 

W ekonomii stosuje się koncepcje HO 

pomimo, że już u Smitha było widać że 
jest niewystarczająca, więc szuka się 
nowych ujęć aby wyjść z pułapki 
nadmiernego zracjonalizowania

M.in. teoria wyboru publicznego krytykuje 

nadmiernie zmatematyzowaną ekonomię, 
traktuje jednostki jako istoty rzeczywiste 
a nie abstrakcyjne konstrukcje.

 

 

Philip Pettit –

wyróżnia umysł 

ekonomiczny, inny niż zdrowy rozsądek, który 
jest wirtualnie obecny przy podejmowaniu 
działań nawet takich na które nie wpływa

Zdrowy rozsądek

Zdrowy rozsądek – sposób myślenia i 

postrzegania świata, dotyczy rzeczy które 
preferują osoby działające

Umysł ekonomiczny

Umysł ekonomiczny -  dotyczy procesów i tego 

w jaki sposób pragnienia przejawiają się w 
działaniu 

 

 

Teoria Wyboru Publicznego

Teoria Wyboru Publicznego – szuka 
uniwersalnej metody opisu ludzkich 
zachowań, którą można by stosować 
we wszystkich naukach społecznych

Wg Pettit’a możemy uznać że 
jednostka inaczej zachowuje się na 
rynku a inaczej w kontaktach z 
innymi ludźmi lub możemy przyjąć 
stałą peryferyjną obecność umysłu 
ekonomicznego

 

 

W latach ’90 uznano, że jest to 
niewystarczające i zaproponowano 
nowe bazujące na psychologii teorie
Uznano że ucieczka od racjonalności 
nie jest dobrym pomysłem, a 
paradoks racjonalności ekonomicznej 
można rozwikłać poprzez zmianę 
pojęcia użyteczności. 

 

 

Brunon Frey i Alois Stutzer w 
wyniku badań stwierdzili, że ludzie 
przedkładają prace i zatrudnienie 
ponad bogactwo i majątek. Do 
realizacji tych potrzeb musimy 
uwzględnić także potrzeby innych 
ludzi co zmienia nam punkt 
widzenia w ekonomii. 

Ekonomia 

Ekonomia 

powinna przedefiniować swe cele

powinna przedefiniować swe cele.

 

 

Zdrowy rozsądek dostarcza pojęcia 
racjonalności jako umiejętności 
dokonywania wyborów, w których 
korzyść własna nie jest 
najważniejsza, jest to koncepcja 
trudniejsza lecz pozwala na wyrwanie 
się z pułapki myślenia 
ekonomicznego.

 

 

Cały czas poszukuje się nowego modelu działań 

jednostki, wiadomo że HO jest 

niewystarczający, jednak jak na razie jest to 

najlepszy model.

KONIEC