Bezrobocie a zjawisko
wykluczenia społecznego
dr Beata Błaszczyk
Instytut Gospodarstwa Społecznego
Szkoła Główna Handlowa
Bezrobocie a zjawisko
wykluczenia społecznego
dr Beata Błaszczyk
Instytut Gospodarstwa Społecznego
Szkoła Główna Handlowa
•
Obecne
zróżnicowanie
społeczeństwa
polskiego jest wyrazem i stanem nierówności
społecznych wygenerowanych zarówno przez
gospodarkę nakazowo – rozdzielczą, jak i
gospodarkę rynkową. Proces ten rozwija się w
wymiarze makrospołecznym, regionalnym i
lokalnym. Polska przestrzeń społeczna jest
coraz bardziej zróżnicowana. Tradycyjny podział
na Polskę A i B nie zmniejsza się, a powiększa i
już sam ten fakt jest bardzo niepokojący.
• Bezrobocie powoduje, że w Polsce
pojawia się szeroka rzesza ludzi
złożona w większości z
robotników i chłopów, trwale
zmarginalizowana, która
znajduje się coraz bardziej poza
głównym nurtem życia
społecznego.
Florian Znaniecki
• „Tracąc rolę zatrudnionego – jednostka
usuwana jest z kręgu pracujących, z którymi
łączyły ją dotąd szczególne więzi. Zamiast
tego tworzy się wokół niej nowy krąg
społeczny. W skład tego kręgu zaczynają
stopniowo wchodzić dwie kategorie ludzi z
którymi jednostka ta nie miała poprzednio
styczności. Osoby te to funkcjonariusze
rozmaitych instytucji, którzy mają za
zadanie pomóc bezrobotnym. Druga
kategoria ludzi to inni bezrobotni, z którymi
zaczyna teraz utrzymywać kontakty z racji
podobnych zainteresowań i okoliczności.”
Lidia Morris
• „istnieje silna tendencja wśród
zatrudnionych do utrzymywania
związków w obrębie własnej
grupy i słabsza, ale wyraźna
tendencja wśród bezrobotnych
do zamykania się we własnym
środowisku”
Bezrobotne kobiety według deklaracji o nawiązaniu,
utracie przyjaźni lub znajomości oraz miejsca zamieszkania (w %)
Wyszczególnie
nie
Kategoria miejscowości
miasta
duże
miasta
średni
e
miast
a
małe
miast
a
raze
m
wieś
ogółem
Utrata
przyjaciół
30,1
30,3
29,7
29,9
32,3
30,8
Utrata
znajomych
19,9
19,1
18,4
19,1
22,1
20,2
Nowe
przyjaźnie z
pracującymi
13,6
13,5
13,8
13,7
12,7
13,3
Nowe
znajomości z
pracującymi
17,6
17,4
20,1
18,8
14,5
17,2
Nowe
przyjaźnie z
bezrobotnymi
15,6
21,3
18,4
18,0
14,9
16,8
Nowe
znajomości z
bezrobotnymi
26,6
25,3
29,3
27,6
26,4
27,2
Źródło: opracowanie własne na podstawie badania Instytutu Gospodarstwa Społecznego 1999
Pamiętniki bezrobotnych
• „[…] nienawidzę wychodzić z domu.
Mogę kogoś spotkać, nawet w drodze
do sklepu. Jakoś się ubrać, choć mi
coraz mniej na tym zależy.
Zamierzałam wyjść do PUP - dzisiaj się
chyba nie pozbieram. […]Kolejny dzień
– z nikim nie rozmawiałam i nic nie
zrobiłam. Później zadzwonię do brata –
choć mnie odpycha ze strachu o to, że
może dojść do niepotrzebnych słów.”
– „[…] dlaczego więc zatrzymałem się na
sąsiadach? Dlatego, że to ich gęby muszę oglądać
w nieskończoność. Muszę łykać niczym gorzką
pigułkę ich wymowne milczenie, będące
odpowiedzią na mój ukłon powitania. Milczenie
graniczące z pogardą. Przecież nic im nie
zrobiłem. Ale to tylko moje subiektywne odczucie.
W ich oczach wygląda to inaczej. Widzą faceta,
któremu pracować się nie chce, bo przecież gdyby
chciał, to by pracował. Jak można szanować
człowieka, którego utrzymuje żona ciężko pracując
na dwie zmiany? Przecież to leser! Jakimże
autorytetem może się cieszyć wśród innych, skoro
go nie posiada? To z kolei odczucia z drugiej
strony. Rzecz jasna, te niuanse w zachowaniu
zauważyłem wśród części sąsiadów pracujących,
w odróżnieniu od tych niepracujących, którzy
również istnieją. […]”.
]
• „Skończyły się sobotnie spotkania towarzyskie
z sąsiadami i znajomymi. Rzadziej też się
spotykałem z kolegami w barze, na piwie. Oni
mieli pracę i przeważnie o niej rozmawiali, a
ja cóż – przysłuchiwałem się tylko i
potwierdzałem ich racje dla świętego spokoju.
Mówili czasem (z ukrytą ironią): co znalazłeś
jakąś robotę. Masz przecież dwa zawody, to
zawsze można coś znaleźć. Albo z uśmiechem
powtarzali: takiemu to dobrze, siedzi sobie w
domu, obiadki gotuje, odpoczywa, a pieniążki
zawsze jakieś są. Dość miałem tych wstawek
kolegów. Przestałem powoli się z nimi
spotykać. Częściej chadzam sam, a raczej
snuję się po mieście”[…].
Negatywny odbiór bezrobotnych
izolacja społeczna
Pozytywny odbiór bezrobotnych
włączanie bezrobotnych do życia społecznego;
ułatwia szukanie pracy
Lęk przed zaetykietowaniem
unikanie kontaktów – samoizolacja
Wg A. Sinfield:
Bezrobotni, w szczególności bezrobotni długookresowi,
są postrzegani przede wszystkim jako podmioty opieki
społecznej.
Nie są traktowani jako kategoria upośledzona.
Gotowość do pomocy długotrwale bezrobotnym jest większa
w społeczeństwie wówczas gdy trwa recesja, niż w czasach
koniunktury, gdy bezrobocie ogólnie zmniejsza się.
• teoria spostrzeganej rywalizacji
- wzrost bezrobocia postrzegany jest przez zatrudnionych
jako groźba utraty pracy, a bezrobotni – jako potencjalni
rywale w korzystaniu z opieki społecznej
• teoria identyfikacji
wraz ze wzrostem bezrobocia postawy wobec
bezrobotnych stają się bardziej pozytywne.
Stereotypy bezrobotnych (I. Reszke):
•
człowiek o bardzo złym samopoczuciu psychicznym, załamany psychicznie głównie z
powodu utraty pracy, poczucia krzywdy i degradacji społecznej oraz małych lub
wręcz znikomych szans znalezienia nowej pracy, często nerwowy, bezradny lub
biedny;
•
żyjący w biedzie i z tego powodu sfrustrowany, przygnębiony lub nawet załamany
psychicznie, często bezradny bądź pijący alkohol;
•
zagubiony, bezradny, nieprzystosowany, mało zaradny i dlatego często w złym
stanie psychicznym bądź nerwowy i biedny;
•
agresywny, zły, rozdrażniony, nerwowy, często z pretensją do rządu;
•
aktywny szukający zarobku, dorywczych zajęć, pracy „na czarno”;
•
apatyczny, bierny, zgnuśniały, oczekujący pomocy od innych,
nie robi nic;
•
zdemoralizowany lub staczający się, uchylający
się od podjęcia stałej pracy, pije kradnie,
popełnia przestępstwa;
CBOS
CBOS
CBOS
CBOS
CBOS
CBOS
Zatem zaczynamy mieć do
czynienia w Polsce ze
zjawiskiem etykietowania
bezrobotnych jako ludzi
żyjących na koszt innych (tzn.
będących na utrzymaniu
rodziny, opieki społecznej) a
także mniejszym stopniu jako
osoby, które zaczynają
wchodzić na drogę
przestępczą (nieuczciwe
zdobywanie pieniędzy)
Wizerunek bezrobotnych w oczach pracodawców:
• osoby, które nie chcą pracować
• mają niskie kwalifikacje
• są zdemoralizowani
• mają nadmierne oczekiwania
co do przyszłej pracy,
zwłaszcza duże
aspiracje płacowe
Skutki etykietowania bezrobotnych
Wykluczenie bezrobotnych
• sfera rynku pracy (preferowane przez
pracodawców formy zatrudniania
bezrobotnych to praca sezonowa,
dorywcza, praca „na czarno”; oferowanie
im najniższych płac);
• sfera konsumpcji – ograniczone
uczestnictwo w rynku konsumpcyjnym z
uwagi na zbyt wysokie ceny niektórych
produktów i usług i ograniczone zdolności
kredytowe;
• sfera edukacji – ograniczony dostęp do szkół
zwłaszcza wyższych a także płatnych kursów
mających na celu podniesienie bądź zmianę
kwalifikacji np. językowych, komputerowych,
itd.;
• sfera szeroko pojętej kultury – radykalne
obniżenie bądź brak dochodów powoduje
ekskluzję z korzystania z dóbr kulturalnych
(teatr, kino, koncerty itp.);
• sfera socjalna – utrudniony dostęp do opieki
zdrowotnej z uwagi na brak możliwości
korzystania z lecznictwa prywatnego;
• sfera kontaktów towarzyskich
Bezdomność jako skrajna
forma wykluczenia
społecznego
• Na bezdomność szczególnie narażone
są osoby bezrobotne, w których
kumulują się negatywne cechy
zarówno społeczno-zawodowe (niskie
wykształcenie, kwalifikacje,
zamieszkiwanie w rejonach o wysokiej
stopie bezrobocia) jak i osobowościowe
(brak wiary w siebie, niska samoocena,
fatalizm, wysoki poziom lęku).
Wyodrębnianie się podklasy
w Polsce
szok
zagubieni
e
bezradność
przystosowan
ie się do
bezrobocia
PODKLASA
pozostawanie
w kręgu
bezrobocia
bezrobotn
ość jako
nowy styl
życia
podkultu
ra
bezroboc
ia
Przekazywanie
wzorców
następnym
pokoleniom
bezroboci
e
Specyfika polskiego
bezrobocia a
wyodrębnianie się podklasy
• Masowość zjawiska
• Ubożenie bezrobotnych zaczyna
się od niższego poziomu
zamożności niż w krajach Europy
Zachodniej
• Bezrobocie długotrwałe
Zróżnicowanie
przestrzenne bezrobocia w
Polsce
• Problem przestrzennego
zróżnicowania bezrobocia jest tym
poważniejszy, że ruch między
obszarami o wysokim bezrobociu i
niskich szansach na znalezienie
pracy
a obszarami gdzie szanse znalezienia
pracy są stosunkowo wyższe jest
ograniczony brakiem mieszkań.
c.d.
• Brak w sąsiedztwie jednostek
dynamicznych i aktywnych
zawodowo powoduje brak wzorów do
naśladowania. W takich
społecznościach zaczyna działać
opisywany przez J. Wilsona „efekt
sąsiedztwa” i opisywany przez R.
Dahrendorfa „efekt koncentracji”,
c.d
• Na terenach dotkniętych strukturalnym
bezrobociem mamy do czynienia ze
zjawiskiem marginalizacji takich obszarów.
Zjawisko to obejmuje wieloaspektową
marginalizację mieszkańców tych terenów,
tzn. degradację zasobów mieszkaniowych
oraz infrastruktury technicznej, pogarszanie
jakości lub ograniczanie zakresu usług
komunikacyjnych, kulturalnych,
edukacyjnych, rekreacyjnych; pogarszanie
warunków bezpieczeństwa (nasilanie
pijaństwa, chuligaństwa, narkomanii,
przestępczości).
Selektywny charakter
polskiego bezrobocia
• Bezrobotni młodzi ludzie są
potencjalnymi kandydatami na
członków podklasy.
• od początku transformacji poziom i
rodzaj kwalifikacji jest czynnikiem w
dużym stopniu decydującym o
szansach na rynku pracy
a przez to szansach pozostawania w
kręgu bezrobocia.
c.d.
• Przewaga kobiet wśród ogółu
bezrobotnych w Polsce jest kolejną
przesłanką dla kształtowania się
podklasy. Kobiety na ogół więcej czasu
spędzają ze swoimi dziećmi niż mężczyźni i
mają bardzo istotny wpływ na kształtowanie
ich systemu wartości i wzorców zachowań.
Zatem jaki sposób postrzegania świata i
wzorce postępowania może zaprezentować
dziecku bezrobotna kobieta?
Ubóstwo w ujęciu
absolutnym
• „stan warunków bytowych, który
uniemożliwia lub w istotnym stopniu
utrudnia spełnianie podstawowych
funkcji życiowych”
UE
• Ubóstwo odnosi się do osób, rodzin
lub grup osób, w których środki
(materialne, kulturalne i socjalne) są
ograniczone w takim stopniu, że
poziom ich życia obniża się poza
akceptowane minimum w kraju
zamieszkania
nurty badawcze dotyczące
ubóstwa
• Kulturowy – ubóstwo wynika z
zachowań indywidualnych o charakterze
patologicznym i kryminogennym.
• Liberalny – ubóstwo wynika przede
wszystkim z działania mechanizmów
rynkowych.
• Strukturalny – system kapitalistyczny
blokuje szanse ekonomiczne niższych
warstw, zamykając przed nimi możliwości
rozwoju
Kultura ubóstwa
• O. Lewis - Kultura ubóstwa jest to pewien
sposób życia szczególnie niezmienny i
trwały, przekazywany z pokolenia na
pokolenie w poszczególnych rodzinach.
Kultura ubóstwa ma dla tych którzy
należą do jej kręgu właściwe,
przypisane sposoby postępowania i
wyróżniające społeczne i
psychologiczne skutki. Jest
dynamicznym czynnikiem, który bierze
udział w szerszej narodowej kulturze, a
sam staje się jakąś subkulturą”
Cechy subkultury ubóstwa
• brak zaangażowania i interakcji
ubogich z instytucjami otaczającego
ich społeczeństwa;
• poczucie bezradności
• brak aspiracji do osiągania sukcesów;
• brak determinacji w działaniu
• życie dniem dzisiejszym
• wykształcanie się u ubogich
osobowości zewnątrzsterownej
Przyczyny ubóstwa w
Polsce:
• niski poziom dochodów
• niskie wykształcenie
• brak odpowiednich kwalifikacji
zawodowych
• duża liczba dzieci w rodzinie
• zła sytuacja mieszkaniowa
• występowanie alkoholizmu w rodzinie
• wielodzietność
• niepełnosprawność
• podeszły wiek,
Cechy biedy w Polsce
1. trwałość: coraz częściej dziedziczenie
ubóstwa; „społeczności permanentnego
ubóstwa”
1. zróżnicowanie przestrzenne
(szczególnie zagrożone na wsi tereny
popegrowskie, w mieście: biedne dzielnice)
1. juwenilizacja – bieda dzieci i
młodzieży (44% rodzin z 4 dzieci lub
więcej żyje poniżej minimum egzystencji
(12% w całym społeczeństwie)
Charakterystykę biedy przedstawiam za: E. Tarkowska, Bieda w Polsce w świetle badań
jakościowych – próba podsumowania. W: Ubóstwo i wykluczenie…, op.cit.
1. feminizacja (większa długotrwałość biedy,
niższe zarobki, większe bezrobocie, kobiety
jako „menedżerki biedy” w biednych
gospodarstwach domowych)
2. bieda na wsi (np. poniżej minimum
egzystencji 18,7% mieszkańców wsi i 8,2%
mieszkańców miast)
3. związek z bezrobociem (spośród
członków gospodarstw domowych, w
których min. jedna osoba bezrobotna - 27%
poniżej minimum egzystencji, spośród
gospodarstw bez bezrobotnych – 9%).
Ubóstwo dzieci i młodzieży:
podstawowe dane statystyczne
• Nadreprezentacja dzieci wśród biednych:
• 40% populacji żyjącej w skrajnej biedzie
– dzieci i młodzież do lat 19
• 28% populacji żyjącej w skrajnej biedzie
– dzieci do lat 14 (GUS 2005)
• Ok. 14,5% dzieci do lat 17 żyjących w
biedzie (UNICEF 2007)
• 44% - ubóstwo w rodzinach
wielodzietnych
• Niewiedza nt. biedy dzieci,
niedostrzeganie, bagatelizowanie
typy postaw ludzi zagrożonych
biedą
• Stan bezradności wobec zagrożenia biedą
• Postawa na przetrwanie biedy, postawa
nieaktywna.
• Brak poczucia zagrożenia biedą przy
świadomości obniżania swojej pozycji
materialnej.
• Postawa „ nie boje się biedy” – „ jestem
spokojny o byt materialny”.
Problem niedożywienia
dzieci
• Potrzeby żywieniowe mają charakter
priorytetowy, zwłaszcza potrzeby
dzieci. Ich niezaspokojenie jest
świadectwem zaniedbania,
minimalizacji, redukcji różnych innych
potrzeb. Jest sygnałem bądź to
głębokiej, długotrwałej biedy bądź też
dysfunkcji rodziny.
• Dalekosiężne skutki niedożywienia
młodego organizmu
Bariery edukacyjne
• Trudny dostęp do wychowania
przedszkolnego
• Bariery ekonomiczne (brak pieniędzy na
książki, przybory szkolne, dojazdy,
korepetycje)
• Bariery społeczne i kulturowe (środowiskowe
wzory kariery, aspiracje edukacyjne)
• Bariery psychiczne: niska samoocena, brak
wiary w siebie, brak pewności, niskie
kompetencje społeczne