Formy spędzania czasu 

wolnego –

sport i rekreacja fizyczna, 

turystyka i krajoznawstwo

Jarosz Justyna

Skotnicka Magdalena

Wójcik Gabriela

Czas wolny we współczesnej 

cywilizacji jest jedną z wyżej 

cenionych wartości, wywierających 

wpływ na osobowość człowieka i 

decydujących o wartości życia. 

Dobrze zorganizowany i spędzony 

czas wolny jest tą sferą, która może 

rekompensować wszystkie inne 

niepowodzenia, dawać satysfakcję i 

radość życia, a także może stać się 

terenem nieograniczonych możliwości 

rehabilitacyjnych.

Czas wolny:

to ta część czasu poza pracą, która jest wolna 

od wykonywania różnego rodzaju obowiązków. 

(B. Gruszyn, 1970)

W ujęciu Gruszyna czas wolny spełnia dwie 
podstawowe funkcje:

1. funkcja odtwarzania sił człowieka pochłanianych 
w sferze pracy i innych niezbędnych zajęć;

2. funkcja duchowego (kulturalnego, ideowego, 
estetycznego) i fizycznego rozwoju człowieka 

Definicja czasu wolnego w 

odniesieniu do dzieci

„Czas wolny dziecka to ten okres dnia, po 

uwzględnieniu czasu przeznaczonego na naukę 

szkolną, posiłki, sen, odrabianie lekcji i niezbędne 

zajęcia domowe. Wolny czas dziecka obejmuje także 

dobrowolnie przyjęte obowiązki społeczne (np. 

spełnianie jakiś funkcji w organizacji harcerskiej, 

samorządzie szkolnym, świetlicy, domu kultury itp.) 

Czas wolny dzieci to czas, który może być 

przeznaczony na jego odpoczynek, rozrywkę i 

zaspokojenie osobistych zainteresowań.” 

(K. Czajkowski, 1979)

Podstawowe czynniki warunkujące 

ilość czasu wolnego i sposób jego 

spędzania:

- wiek i status młodzieży (ucząca się czy pracująca)
- rodzaj szkoły
- ilość czasu wolnego posiadanego przez ucznia i możliwość jego 
właściwego twórczego spożytkowania

- prawidłowa organizacja zajęć ucznia w szkole i w domu, a przede 
wszystkim właściwie skonstruowany tygodniowy harmonogram 
zajęć obowiązkowych na rzecz szkoły, domu i czynności w czasie 
wolnym

- istniejąca moda, która jest chętnie przejmowana i naśladowana 
przez ludzi młodych

- warunki materialne rodziców (opiekunów), zwłaszcza posiadane 
dochody budżetowe, warunki mieszkaniowe i stan zamożności

Podstawowe czynniki warunkujące 

ilość czasu wolnego i sposób jego 

spędzania c.d.:

- posiadanie przez dom rodzinny środków masowego przekazu

- wykształcenie i kultura życia codziennego rodziców, a 
w szczególności ich zawód, hobby oraz warunki kulturalne rodziny

- stosowane formy i sposoby spędzania czasu wolnego 
przez rodziców, starsze rodzeństwo i inne osoby dorosłe w 
dni powszednie i świąteczne

- wytworzone u dzieci i dorosłych tradycje oraz nawyki w zakresie 
kulturalnego aktywnego wypoczynku

- środowisko lokalne (małe, średnie czy duże miasto), 
ośrodki rekreacyjne znajdujące się w tym środowisku, jak: 
boiska szkolne, baseny, lodowiska, ośrodki wypoczynkowe, kina, 
teatry, muzea itp.

Formy spędzania czasu 

wolnego

Możemy podzielić je na 4 grupy:

1)aktywność fizyczną

2)aktywność intelektualną

3)aktywność bazującą na zainteresowaniach

4)aktywność związaną z rozrywką

1) Aktywność fizyczna

 Gra w piłkę nożną, ręczną, siatkową

 Gra w koszykówkę

 Gra w tenisa

 Pływanie

 Jazda na rowerze

 Jazda na rolkach, deskorolce, łyżwach

 Wspinaczka

 Zajęcia na siłowni

2) Aktywność intelektualna

 Czytanie

 Gry strategiczne

 Rozwiązywanie krzyżówek, sudoku

 Uczestnictwo w kołach naukowych

 Praca przy komputerze

 Nauka języków obcych

3) Aktywność bazująca na 

zainteresowaniach

 Fotografowanie

 Kolekcjonerstwo

 Majsterkowanie

 Malowanie

 Modelarstwo

 Projektowanie 

4) Aktywność związana z 

rozrywką

 Oglądanie filmów

 Słuchanie muzyki

 Udział w spektaklach teatralnych, koncertach

 Wyjścia do muzeum, galerii sztuki

 Gra w kręgle, bilard

 Gra na komputerze

Formy spędzania wolnego 

czasu wg J. Pięty (2004)

A. „Turystyka – to forma czynnego wypoczynku poza miejscem 

stałego zamieszkania, związana z celami poznawczymi”

Turystyka wypoczynkowa:

Turystyka wypoczynkowa:

spędzanie czasu w gronie 

rodzinnym w miejscu o dużych 

walorach przyrodniczych, 

klimatycznych i 

krajobrazowych. Dotyczy 

wypoczynku, zarówno 

biernego (plażowanie, kąpiele 

i spacery) jak i czynnego 

(uprawianie sportów, jazda na 

rowerze, konna itp.)

Turystyka poznawcza:

Turystyka poznawcza:

uczestniczą w niej często całe 

rodziny zainteresowane 

konkretnymi dziedzinami kultury 

lub zainteresowane światem. 

Dotyczy poznania historii 

wybranych krajów i regionów, 

odwiedza się zabytki 

architektury, wykopaliska 

archeologiczne, skanseny, 

muzea, parki narodowe i 

krajobrazowe, pomniki przyrody.

Autor mówi też o turystyce:

 kwalifikowanej (żeglarstwo, spadochroniarstwo itp.)

 etnicznej (odwiedzanie miejsc pochodzenia, w których się 

kiedyś mieszkało)

 ekologicznej (obserwowanie i poznanie przyrody indywidualnie 

lub w małych grupach)

 pątniczej (odwiedzanie miejsca kultu religijnego, udział w 

pielgrzymkach indywidualnych i grupowych)

Formy spędzania wolnego 

czasu wg J. Pięty c.d.:

B.   „Sport – świadoma i dobrowolna działalność człowieka 

podejmowana w celu zaspokojenia potrzeb: zabawy, 

współzawodnictwa oraz doskonalenia własnych cech fizycznych i 

umysłowych. Sport wyraża się przez ćwiczenia i gry uprawiane 

według określonych zasad. 

W czasie wolnym uprawiany jest amatorsko sport rekreacyjny. 

Należy on do autentycznych czynności wczasowych. Może być 

indywidualny i zespołowy”.

C.   „Środki masowego przekazu – nazywamy tak urządzenia i 

instytucje tworzące podstawę systemu komunikowania w kulturze 

masowej, do których zaliczamy: prasę (gazety i czasopisma), 

książki, kino, radio, telewizję (różne programy, filmy, teleturnieje, 

reality show, i inne), fonografię (płyty, kasety i wideokasety”.

Cele turystyki i 

krajoznawstwa

Turystyka i krajoznawstwo należą do tych sfer, które wzmacniają i 

rozwijają wśród młodzieży takie cechy jak: ciekawość, żądza 

wiedzy, fantazja, radość z przygody i zabawy, otwartość, chęć 

eksperymentowania, humor, energia.

-  Odgrywają ogromną rolę wychowawczą, ponieważ kształtują 
pozytywne cechy charakteru, wpływają na postawy, poglądy, 
przekonania oraz uznawane wartości, zasady współżycia i 
współdziałania w grupie koleżeńskiej.

-  Są doskonałymi formami wypoczynku, wyrabiają nawyk 
racjonalnego i pożytecznego spędzania wolnego czasu, 
dostarczają wielu wrażeń, radości, satysfakcji, regenerują siły do 
pracy w szkole, podnoszą sprawność fizyczną, uczą wytrwałości, 
współzawodnictwa, integrują grupę.

-  Mają duży wpływ na rozwój intelektualny, pomagają w 
kompensacji niepowodzeń w szkole.

-  Rozwijają indywidualne zamiłowania i zainteresowania.

- Zbliżają człowieka do naturalnych warunków przyrody.

Turystyka i krajoznawstwo stwarzają takie sytuacje, w 

których młodzież sama, w praktycznym działaniu 

zdobywa życiowe doświadczenie, nawyki i wzory 

postępowania. Krajoznawstwo jest również 

wielostronną i kompleksową znajomością kraju; jego 

przeszłości, współczesności, za szczególnym 

uwzględnieniem własnych regionów. Krajoznawstwo i 

turystyka wzajemnie się uzupełniają, niosą w sobie 

cenne wartości kulturotwórcze i zdrowotne. Dzięki 

swoim treściom i zasadom ich rola we współczesnej 

szkole powinna wzrastać i iść w parze z szukaniem 

nowych atrakcyjnych metod nauczania, form 

wypoczynku i rozrywki.

Cele aktywnego spędzania 

wolnego czasu

 kształtowanie zdrowego stylu życia

 świetny sposób na zredukowanie stresu 

nagromadzonego w ciągu dnia

 kształtowanie umiejętności współdziałania 

zespołowego, opartego na wzajemnym zaufaniu, 

życzliwości, pomocy, poszanowaniu współpartnera i 

rywala

 promowanie zdrowego, bezpiecznego i aktywnego 

spędzania wolnego czasu

 chęć utrzymania dobrej sylwetki

Czas wolny osób 

niepełnosprawny

ch

Aktywność własna dziecka oraz zapewnienie ze strony 

otoczenia odpowiedniej stymulacji to czynniki wpływające w 

istotny sposób na rozwój dziecka niepełnosprawnego 

intelektualnie, które zwykle jest dzieckiem biernym. 

Przyczyn tej bierności należy szukać w różnego rodzaju 

zaburzeniach sfery emocjonalno-motywacyjnej, 

spowodowanych specyficznymi doświadczeniami dzieci. 

Odczuwany przez nie lęk przed możliwością doznania kolejnej 

porażki, przeświadczenie o mniejszej wartości własnej, 

potwierdzane przez brak sukcesów, powodują zahamowanie 

aktywności. 

Dziecko o obniżonej sprawności umysłowej potrzebuje w 

większym stopniu niż jego rówieśnicy przemyślanej stymulacji 

ze strony otoczenia, rozbudzenia i odpowiedniego pokierowania 

jego aktywnością, zgodnie z jego potrzebami. Toteż od 

nauczyciela, jego wiedzy i bogatej osobowości, zależy czy 

będzie umiał wzbudzić, zainteresować i rozwinąć w dziecku 

upośledzonym umysłowo to, co jest wartościowe, znaczące i 

ludzkie.

Prawidłowa organizacja czasu wolnego 

stanowić może niewyczerpane źródło 

możliwości wychodzenia naprzeciw 

potrzebom rozwojowym osób 

niepełnosprawnych intelektualnie. 

Dzięki tej organizacji czas wolny może 

spełnić szczególnie ważną funkcję w 

życiu biopsychicznym tej grupy dzieci i 

młodzieży.

Czas wolny należy rozpatrywać w kilku 

szczególnych aspektach :

 

wychowawczo-psychologicznym

opiekuńczym

higieniczno-zdrowotnym

rewalidacyjnym

Aspekt wychowawczo-

psychologiczny

Osoby niepełnosprawne intelektualnie żyją w 

społeczeństwie w wąskich grupach. Te właśnie grupy mogą 

zapewnić warunki rozwoju społecznego. 

Dzięki kontaktom, dzieci i młodzież mają okazję do 

dokładnego poznania i właściwego rozumienia 

otaczającego świata, budzi się w nich potrzeba 

współdziałania z innymi, uczą się racjonalnego i 

kulturalnego spędzania czasu wolnego. 

Czas wolny dla rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży 

upośledzonej stanowi źródło dodatkowych przeżyć, 

wywołując żywe reakcje psychofizyczne. Możliwość udziału 

w zorganizowanych zajęciach w czasie wolnym znacznie 

efektywniej pobudza, wyzwala, przekształca i wzbogaca 

osobowość dzieci i młodzieży, a przy tym pokazuje ich 

postawy, marzenia, ideały, poglądy.

Aspekt opiekuńczy

      

W programie organizacji opieki w czasie wolnym dzieci niepełnosprawnych 

intelektualnie zmierza się do zapewnienia im opieki o charakterze rodzinnym, 

a także pomocy w rozwiązywaniu różnych problemów pedagogicznych w 

środowisku.  

W ramach organizacji czasu wolnego obserwuje się dążenie do niesienia pomocy 

w takich warunkach działania na rzecz upośledzonych jak: 

- bezpieczeństwo i zdrowie 
- postępowanie kompensacyjne (zaspokojenie potrzeb ujawnionych oraz 

utajonych,

- wspieranie rozwoju dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo, 
- wzmacnianie ich poczucia wartości)
- zapobieganie trudnościom i niepowodzeniom (dostosowywanie czynności do 

możliwości dzieci i młodzieży, dozowanie tempa pracy i stopniowanie 
trudności zadań, a także pomoc

- bezpośredniość świadczeń (każdy jest cierpliwie wysłuchany, otrzymuje 

poradę, poddawany jest zabiegom zmierzającym do wyciszenia niepokojów, 
zapewnienia dobrego samopoczucia); 

- ulepszenie środowiska

Aspekt higieniczno-

zdrowotny

   

Czas wolny ma również duże znaczenie 

higieniczno-zdrowotne. Sposób spędzania wpływa 

na odprężenie psychofizyczne organizmu. 

Organizowane dodatkowo ćwiczenia korekcyjno-

kompensacyjne i usprawniające hartują organizm, 

rozwijają odpowiednie sprawności, regulują 

wadliwą przemianę materii. 

Wykorzystanie higieniczno-zdrowotnych aspektów 

czasu wolnego, to przede wszystkim poznanie 

warunków życia upośledzonych umysłowo oraz 

stanu ich zdrowia.

Aspekt rewalidacyjny

Rewalidacja to specjalnie organizowana 

działalność opiekuńczo-wychowawcza, 

zmierzająca do najpełniejszego rozwoju 

psychofizycznego dzieci i młodzieży 

upośledzonych umysłowo. 

Rewalidacyjna wartość czasu wolnego polega 

na tym, że stwarza on sytuacje, w których 

niepełnosprawni intelektualnie muszą 

przejawiać inicjatywę, aktywność; mają okazję 

do samodzielności i samostanowienia o sobie.

Dla osób z 

niepełnosprawnością 

intelektualną L. Ploch 

proponuje zajęcia:

1) zajęcia kulturalno-rozrywkowe - przykładem 

mogą być zajęcia w których uczestnicy np 

Warsztatów Terapii Zajęciowej w Bielsku Białej 

uczestniczą w wyjściach do teatru, kina bądź galerii 

sztuki. 

Zazwyczaj po takich zajęciach, każdy podopieczny ma 

szansę wypowiedzieć się ( w miarę swoich 

możliwości), na temat sztuki którą zobaczył, 

powiedzieć co się mu spodobało, a co nie.

2) zajęcia turystyczno- krajobrazowe - zajęcia te 

mają na celu zarówno usprawnienie osób 

niepełnosprawnych jak i pokazanie w jakim świecie 

żyjemy i co nas otacza. Często w różnych 

ośrodkach, organizowane są wycieczki, zarówno dla 

osób niepełnosprawnych intelektualnie jak i 

fizycznie. 

Biorąc pod uwagę stan zdrowia beneficjentów każde 

wyjście musi być zorganizowane tak, aby każdy 

sam bądź przy pomocy opiekuna mógł w pełni 

wykorzystać wolny czas. Wiadomo, że takie wyjścia 

np. w góry, wiążą się z kosztami.. Np. 

wypożyczenie wózka inwalidzkiego, wyciągów i 

specjalnych uprzęży.

3) zajęcia sportowe - mają na celu głównie 

polepszenie sprawności fizycznej osób 

niepełnosprawnych. Na tych zajęciach uczestnicy 

sprawdzają jakie są ich możliwości, nad czym 

jeszcze muszą popracować, aby osiągnąć 

wymarzony efekt. 

Przykładem godnym naśladowania jest Zrzeszenie 

Studentów Niepełnosprawnych Akademii Górniczo-

Hutniczej w Krakowie. Studenci są zwartą grupą, 

która 3 razy w tygodniu spotyka się i wspólnie, dla 

przyjemności gra w koszykówkę. W Polsce jest wiele 

takich grup, które aktywnie chcą spędzić swój wolny 

czas, nie zamykając się w domu, ze względu na 

swoją niepełnosprawność.

4)   zajęcia świetlicowe (plastyczne) - na nich 

beneficjent uczy się różnych form malowania, pisania, 

rysowania, śpiewania. Doskonali swoje zdolności 

manualne jak i motorykę małą i dużą.

5)   zajęcia gospodarcze i techniczne - tutaj 

również uczestnicy rozwijają swoją motorykę, uczą się 

kreatywności. Wiele prac które tworzą jest 

sprzedawanych na pobliskich giełdach i kiermaszach. 

W ten sposób zbierane są pieniądze na nowy sprzęt i 

potrzebne materiały. Nie każdy jednak ośrodek taką 

pracownię posiada. Ta forma spędzania czasu wolnego 

również wymaga nakładu finansowanego. Warsztaty 

Terapii Zajęciowej i inne ośrodki często są wspierane 

finansowo przez środki z Unii Europejskiej, dlatego 

stworzenie takiej pracowni jest łatwiejsze. 

6) zajęcia wspierające działalność twórczą i 

hobbystyczną - na tych zajęciach 

niepełnosprawni mogą pracować w placówce jak i 

w swoich domach . Niektórzy sklejają modele z 

papieru, jak również tworzą witraże. Wszystkie te 

czynności wykonują albo samodzielnie, albo przy 

pomocy kogoś bliskiego. 

Oprócz wyżej wymienionych form osoby 

niepełnosprawne intelektualnie mogą również brać 

udział w:

- wczasach i turnusach rehabilitacyjnych

- koloniach letnich

- instytucjach upowszechniania kultury

- życiu towarzyskim

Przedstawione formy spędzania czasu wolnego zależą w dużej mierze od 

możliwości placówki organizacyjnej, od zapotrzebowania na daną 

działalność oraz od preferencji psychicznych i możliwości fizycznych 

uczestników.

Bibliografia

 K. Czajkowski, Wychowanie do rekreacji,WSiP, 

Warszawa,1979

 B. Gruszyn, Czas wolny : aktualna problematyka, Państwowe 

Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970

 J. Pięta, Pedagogika czasu wolnego, Wyższa Szkoła 

Ekonomiczna, Warszawa, 2004

 T. Pilch, Jak organizować czas wolny dzieci i młodzieży 

upośledzonej umysłowo w internacie, WSiP, Warszawa, 1994

 L. Ploch, Jak organizować czas wolny dzieci i młodzieży 

upośledzonej umysłowo, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, 
Warszawa, 1992

 K. Przecławski, Czas wolny dzieci i młodzieży, WSiP, 

Warszawa, 1978