HISTORIA PSYCHOLOGII

Fanatyzm

versus

pluralizm

• Nauce, w przeciwieństwie do ideologii

wszelkiego rodzaju, z założenia obce są

fanatyczne uproszczenia. Pozostają one w

sprzeczności z postulatem dążenia do jak

postulatem dążenia do jak

najlepszej teorii

, co skutkuje pluralizmem

stanowisk epistemologicznych.

• Nie można powiedzieć, że żadna nauka nigdy

nie miała, lub mieć nie będzie „fanatycznych

romansów”:

– szukamy wiedzy pewnej i niezmiennej, oraz

warunków dla nich. Pluralizm odpowiedzialny za

„kryzysy”, to ten sam pluralizm, który nie pozwala

jakiejkolwiek nauce stać się jedyną ideologią.

• W ramach wielkich

wielkich

szkół

budowano

„wielkie teorie”, które

niejednokrotnie

obejmować miały cały

szereg różnych zjawisk

psychologicznych – dla

których próbowano

znajdować wspólne

ramy teoretyczne i

metodologiczne.

•

subdyscypliny

różnicują się, co do

zakresu poruszanej

problematyki.

Specjalizacja jest

naturalną

konsekwencją

krystalizowania się:

– przedmiotu nauki,
– zakresu badań,
– i wykorzystywanych w

tym celu metod.

Twórcy

• Psychodiagnostyka i

psychologia
osobowości:

–

J. Huarte,

–

J.G.Herder

– J.C. Lavater,
– F. Galton,
– A. Binet,
– W. Stern,
– A. Wellek,
– P. Lersch
– H.J.Eysenck,

• Psychologia kliniczna:

– Charcot, Janet
– Bernheim,
– E.Kraepelin,
– L.Witmer,
– C.R. Rogers

Psychodiagnostyka i

psychologia osobowości

• Te dwie subdyscypliny są odrębne, ale w perspektywie

historycznej mają wspólną genezę.

•

Ich rozwój został zdeterminowany przez praktyczne

cele – stworzenia płaszczyzny, którą dziś przywołujemy

dla uzasadnienia wartości psychodiagnostyki

– Przekonanie o tym, że każdy człowiek jest różny,

niepowtarzalny i w tym znaczeniu stanowi miarę dla samego

siebie jest pewnym sensie naszym potocznym przekonaniem,

które traktować należy jako „zdobycz” cywilizacji Zachodniej

[istnieją filozofowie, historycy, psychologowie, antropolodzy,

którzy wiążą zmiany w sposobach samorozumienia się

człowieka z określonymi zmianami społeczno-kulturowymi,

np.: z „etyką protestancką” (M. Weber). Żeby nie wspomnieć,

że badania nad różnicami kulturowymi psychologów czy

socjologów dostarczają wystarczająco przekonujących

dowodów na to, że kultura warunkuje sposoby

samorozumienia.]

Starożytność

• Starożytni

samowiedza

(LOGOS)

– Humanizm starożytnych jest wysoce

abstrakcyjny

• Ale również u starożytnych

można znaleźć typologie
charakteru:

–

Hipokratesa

– U Platona, Arystotelesa,
– W końcu u Teofrasta

u Teofrasta

PRIMUM NON NOCERE

•

salus aegroti suprema lex

…zdrowie

chorego najwyższym prawem

• Metody racjonalne:

– Na podstawie obserwacji i doświadczeń

wyciągał wnioski prowadzące do ustalenia

diagnozy.

– Leczenie miało polegać na wspomaganiu

naturalnych procesów zdrowienia.

• Stworzył pierwsze opisy dotyczące:

– zimna,

– ciepła słonecznego,

– Światła

– i ćwiczeń fizycznych jako zabiegów leczniczych.

• Zajmował się:

– Zniekształceniami kręgosłupa, (urządzenie do

redukcji skoliozy)

– Różnymi metodami amputacji kończyn,

– Budową protez oraz obuwia korygującego

wady stóp.

– Stosował BALNEO-ERAPIĘ. zabiegi

rehabilitacyjne wykorzystujące wodę w różnych

temperaturach

Hipokrates

• Metody i idee jego

szkoły znamy z

zachowanego

dzieła Corpus

Hippocrateum,

(zbiór 53 pism

różnych szkół

lekarskich sprzed

połowy IV w.p.n.e)

zebranych 100 lat

po śmierci

Hipokratesa.

Galen (130-200)

• Płyny ustrojowe tworzą stan

zdrowia i choroby:

krew, śluz,

żółć jasna, żółć ciemna

• Główny lekarz gladiatorów w

Pergamonie (chirurgia,

anatomia), później był

lekarzem na dworze Marka

Aureliusza.

• Opisał 7 nerwów czaszkowych,

zastawki serca, różnice między

tętnicami a żyłami (wykazał, że

tętnicami płynie krew, a nie

powietrze

– Często opierał się na sekcjach

zwierząt, zwłaszcza makaków,

(błędy: krew rodzi się z pokarmów

w wątrobie)

•

Jedność 4

elementó

Suchości

Wilgoci

Zimna

Ciepła

Temperament

• Choleryk

(żółć

jasna: ciepła i sucha)

• Sangwinik

(krew:

wilgotna i ciepła)

• Flegmatyk

(śluz:

zimny i wilgotny)

• Melancholik

(żółć ciemna: sucha i

zimna)

•

Powiązanie

temperamentu z z

rozwojem

biologicznym

człowieka:

1. I faza (wiosna) – T.

wilgotny do 30 r. życia

2. II faza: (lato) – T. ciepły i

suchy, do 40 r. życia

3. III faza: (jesień) – T. suchy

i zimny do 70 r. życia

4. IV faza: (zmia) – T. zimny i

wilgotny do końca życia

Teofrast

(370-287 p.n.e)

• Rękopisy jego

dzieł zaginęły

średniowieczu

. Odnaleziono

je ponownie w

Konstantynop

olu w XV w.

• W Charakterach przedstawił 30 portretów

literackich przedstawiających typowe wady

ludzkie (wzory zachowań ludzkich):

Ironista

Pochlebca

Gaduła

Cham

Uniżony

Nieprzystojny

Niewczesny

Nadgorliwy

Tępak

10.

Nieokrzesany

11.

Zabobonny

12.

Malkontent

13.

…Podejrzliwy, obmierzły, prostak, próżniak,

skąpiec, blagier, tchórz, arogant, oligarcha,

opóźniony w pilności, zmyślacz, kryminofil,

chciwiec…

Geneza psychodiagnostyki

• Diagnostykę wymusiły zmiany społeczne, o

złożonym charakterze.



Przede wszystkim, bezpośrednio

wiązać je należy z XVIII wiekiem, kiedy

rośnie gwałtownie zainteresowanie

ludzkimi uzdolnieniami

– Wolnym rynkiem

[wymóg efektywności i

minimalizowania kosztów]

– Z instytucjami wojskowymi i przemysłem

[specjalizacja]

– później i niejako w efekcie industrializacji z

rozszerzeniem i wprowadzeniem

powszechnego obowiązku edukacji

Joan Huarte

1520-1598

• Lekarz i filozof hiszpański
• Jedna z najwcześniejszych prac

psychodiagnostycznych: Sprawdzian

Sprawdzian

głów do nauk

[doczekał się 77 wydań w 7

językach /w: Lück].

– Wychodził on z założenia, że większość ludzi

(mężczyzn) uprawia zawód niezgodny ze

swoimi uzdolnieniami. W celu polepszenia tego

stanu rzeczy, opierając się przede wszystkim

na antycznych teoriach temperamentu –

zwłaszcza na Teofraście – doradzał rodzicom

przy dobieraniu zawodów dla synów.

Zalecenia pedagogiczne

• Huarte miał ambicje diagnozować już „gotowych”

potomków, ale chciał iść dalej. Chciał sprawić, by

można było zaprogramować określonego potomka, by

rodzice mogli mieć żołnierza, rolnika czy księdza.

• Cenne rady dotyczące planowanego potomka:

– Jeśli planujemy chłopca, kobieta po stosunku powinna

położyć się na prawym boku, tak by sperma pozostawała na

prawej ścianie macicy.

– „Rolniczy” typ urodzi nam się wtedy, gdy nasza dieta będzie

bogata w wołowinę, słoniną, czarny chleb, czerwone wino –

gdyż to wszystko gwarantuje “zgrubną spermę”.

• W wieku XVIII Lessing zadał sobie trud

przetłumaczenia pism Huartego na niemiecki, co

spopularyzowała te światłe idee. Idee Huartego

odnaleźć można u G. Herdera

Herdera

i W. Hellpachsa

Hellpachsa

Johann Gottfried von Herder

• Zdaniem Herdera, najwyżej

rozwinięte, człekokształtne małpy,

podobnie jak człowiek nie posiadają

już żadnego określonego instynktu.

Natura odmówiła im jednak

możliwości stworzenia języka.

• Ten brak tłumaczył Herder

początkowo anatomiczną budową

gardła i strun głosowych. Później

uznał, że to nie braki w

fizjologicznym „oprzyrządowaniu do

wytwarzania dźwięków”, lecz:

– związany z kształtem czaszki

niedorozwój mózgu,

– oraz nieprzyjęcie postawy

wyprostowanej.

• Filozof

• Pastor

• Pisarz

• koncepcj

a Volk

•

HERDER

stworzył

teorię łączącą rozwój

kulturowy ze strefami

klimatycznymi.

• Twierdził, że tylko

zrównoważone strefy

klimatyczne sprzyjają

powstawaniu

wyższych kultur, a

zatem również wyżej

rozwiniętych ludzi.

•

HELLPACHS

podobnym duchu

wykazywał, że

istnieje istotny

związek miedzy

klimatem i

krajobrazem a

ludzkim

temperamentem.

XVIII wiek – dalsze

odpowiedzi…

• J.N. TETENS – “Filozoficzne próby o naturze ludzkiej

i jej rozwoju” (1777)

• F.A. MESSMER – odkrywca hipnotyzmu

hipnotyzmu

zwanego

od jego nazwiska pierwotnie mesmeryzmem i

związanego ze zjawiskiem magnetyzmu.

“Przenoszenie w inny stan umysłu” w otoczone

“mistycznymi” wątkami.

• ROUSSEAU, “Wyznania”
• K.P. MORITZ – autor “Magazynu psychologii

doświadczalnej”

• A. F. VON KNIGGES – “O obchodzeniu się z ludźmi”

(1788)

• F.J. GALL i jego frenologia

Johan Caspar Lavater

• szwajcarski teolog i

pisarz z upodobaniem

mierzył ludzkie czaszki

i kolekcjonował

historie życiowe, by

móc wykrywać związki

pomiędzy nimi

(fizjonomika

fizjonomika

• “Fragmenty

fizjonomiczne” stały

się niezwykle

popularne i doczekały

się wielu tłumaczeń.

• To co się

uzewnętrznia jest

odbiciem duszy.

A. F. VON KNIGGES

• Pierwsze krytyki popularnego

Lavatera dostarczył G.Ch.

Lichtenberg (fizyk) oraz

Knigges.

Ten pierwszy ripostował, że

mimika i gesty więcej mówią nam

o ludziach niż profile ich nosów

Ten drugi natomiast, choć

podobnie jak Lavater przyjmował

“klasyczny” niejako podział na

choleryków, flegmatyków,

sangwiników i melancholików, to

skupił się na opisie form

mieszanych i zaleceniach jak się

z owymi typami obchodzić

* dygresja

• Jeśli ciągłość “klasycznego” podziału

wywodzonego od Hipokratesa jest jeszcze
mało wyraźna można przywołać H.J.

H.J.

Eysencka

teorię introwersji/ekstrawersji,

która opiera się na antycznej typologii z
uwzględnieniem uwag i perspektyw Lavatera i
Kniggesa.

• Przewagą koncepcji Eysencka jest wszakże to,

że jego teorię osobowości wspierają ponadto
zestandaryzowane postępowania
diagnostyczne.

Pierwsze testy

• Pierwsze TESTY powstają na przełomie XIX i

XX wieku i ich pojawienie się wiązać trzeba

ściśle z eksperymentami

z eksperymentami

psychofizjologicznymi w odniesieniu do

czasów reakcji

• Przyjmuje się, że impuls dla takiego rozwoju

przyniosły obserwacje astronomów Między

innymi F. W. Bessela

F. W. Bessela

, który odkrył przy

porównywaniu wyników obserwacji gwiazd

przez różne osoby, że pojawiają się różnice

specyficzne dla tych obserwujących osób.

Sir

F. Galton

(1822-1911)

• Fizyk - Ojciec określenia “testy”:

Mierzalne zmierzyć, a

niemierzalne uczynić

mierzalnym.

• Jego badania odnosiły się do

dokładności percepcji i prędkości

reakcji.

• Były pierwszym krokiem ku

współczesnym testom inteligencji i

osobowości.

• Umożliwiły porzucenie antropometrii

(charakterystycznej dla badaczy

kręgu Lavatera) na rzecz

PSYCHMETRII.

Alfred

Binet

(1857-

1911)

•

Logiczną konsekwencją były

pierwsze testy przeprowadzone na

dzieciach w wieku 3-15 lat przez

młodszego od Galtona A. Bineta i

jego współpracownika Th. Simone.

•

Testy te, wykonane po raz

po raz

pierwszy na dużych próbach

miały na celu ustalać [na podstawie

zadań o rosnącym stopniu

trudności] poziom różnicy

różnicy

między

liczbą lat a wykonanymi zadaniami

– liczbą inteligencji (“wiekiem

inteligencji” – u Pietera).

•

Skala Bineta-Simona

była

wielokrotnie udoskonalana,

zarówno przez samych autorów, jak

i przez kontynuatorów ich badań.

William Stern

(1871-

1938)

• Kontynuator badań w

duchu Bineta:

– z jego inicjatywy

Bobertag

Bobertag dokonał

udanej adaptacji testu

Bineta-Simona, dzięki

czemu jest on stosowany

do dziś,

– zaproponował ILORAZ

INTELIGENCJI (1912)

zamiast metody

odejmowania.

• “Jaki masz iloraz?” czy

“Jaką masz różnicę?”

Od charakterów do testów

• Iloraz inteligencji zamyka okres emancypacji psychodiagnostyki..

• Do XIX wieku w tej kwestii nie dokonał się żaden postęp. Dopiero

myślenie w kategoriach umożliwiających standaryzację badań

doprowadza w bardzo krótkim czasie do przełomu.

• Lück twierdzi, że psychodiagnostyka

psychodiagnostyka

zawdzięcza swój kształt

nie tyle impulsom ze strony Szkoły Wundtowskiej, co

pozapsychologicznym źródłom:

1. w znacznej mierze psychiatrom

psychiatrom

2. czy też nie-wundtystom takim jak H. Ebbinghaus

H. Ebbinghaus

czy W. Stern

W. Stern

• Wśród uczniów Wundta żywo nią

zainteresowani byli nie psychologowie, ale

psychiatra E. Kreapelin

E. Kreapelin

czy pedagog E.

Meumann

. Prace Sterna, Lipmana, Meumana

spotkały się z tak przychylnym przyjęciem, że

nie można zignorować związku praktyki

psychodiagnostycznej ze społecznym

zmianami, jakie miały miejsce w owym czasie.

Geneza psychologii

osobowości

• XIX wieczne tendencje nie oznaczają, że myślenie w

kategoriach “charakterów” i próby naukowego ich opisu i

badania zostały wyparte i zastąpione testami.

• Psychologia osobowości wypełnia oczekiwania, jakie stawiali

sobie już Starożytni twórcy koncepcji “charakterów”.

1.W przypadku historii psychodiagnostyki

mamy do czynienia z historią metody,

historią metody,

której emancypacja paradoksalnie

ma w dużej mierze

niepsychologiczne źródła

2.Natomiast w przypadku psychologii

osobowości, z historią “problemu”,

z historią “problemu”,

której emancypacja z kolei ma

zdecydowanie psychologiczne źródło

Koniunktura typologii

• Nie implikuje to jednak wniosku o jednorodnej genezie

psychologii osobowości. W czasie, kiedy powstają pierwsze

testy, historycy dopatrują się trzech różnych nurtów

podnoszących koniunkturę “TYPOLOGII”. [Lück]:

1. psychodiagnostyczny
2. medyczno-antropologiczny

• Zaliczyć do tego nurtu można badania psychiatry E.

Kretschmera

, czyli wykazywanie związku miedzy budową ciała a

konstytucją człowieka chorego [typ pykniczny, leptosomatyczny i

atletyczny]

3. humanistyczny

• W ramach tego nurtu próbowano uczynić użytecznymi dla

psychologii osobowości metody humanistyczne, zwłaszcza

hermeneutykę (wczucie i rozumienie):

• badania L. Klagesa

L. Klagesa

, których wyraz znajdujemy w Pryncypiach

charektorologii (1910), i Grafologii odwołujących się do typologii

romantycznych;

• teoria indywidualnej jedności osoby A. Adlera

A. Adlera

[krytyczny

personalizm];

• wreszcie wielokrotnie tłumaczone na różne języki i wznawiane

Formy życia E. Sprangera

E. Sprangera

Nurt medyczno-

antropologicz

•

Zaliczyć do tego
nurtu można
badania psychiatry

E. Kretschmera

•

wykazywł związek
miedzy budową
ciała a konstytucją
człowieka chorego:

typ pykniczny,

typ

leptosomatyczny,

typ atletyczny

• aby poznać "pełnię

wewnętrznego życia w
schizofrenii, należy
studiować nie żywoty
wieśniaków, lecz
poetów i królów
cierpiących na tę
chorobę"

• Jaspers analizował pod

tym kątem dzieła V.
van Gogha

Emma Hauck

• Listy do męża znajdujące

się w kolekcji Prinzhorna

uważane są za dzieła

sztuki.

• Pacjentka zakładu dla

psychicznie chorych w

Heidelbergu.

• Do szpitala trafiła w 1909

roku, w wieku 30 lat.

• Uznana za nieuleczalnie

chorą, pisała do męża

nieczytelne niemal, łożone

w kolumny, nigdy nie

wysłane listy.

• Zapisane ołówkiem listy

składają się z powtórzeń

zwrotu "Herzensschatzi

komm" lub tylko "komm

komm kommm„.

Nurt humanistyczny

• W ramach tego nurtu próbowano

uczynić użytecznymi dla psychologii

osobowości metody humanistyczne,

zwłaszcza hermeneutykę (wczucie i

rozumienie):

1. badania L. Klagesa

L. Klagesa

, których wyraz

znajdujemy w Pryncypiach

charektorologii (1910), i Grafologii

odwołujących się do typologii

romantycznych (Prinzhorn to jego uczeń)

2. teoria indywidualnej jedności osoby A.

Adlera

[krytyczny personalizm];

3. wreszcie wielokrotnie tłumaczone na

różne języki i wznawiane Formy życia E.

Sprangera

• Tę linię badań kontynuowali A.

Welleck i P. Lersch

•

Daje do myślenia fakt, że ten

pomijany dziś nurt był w latach

20-tych i 30-tych XX wieku tak

ofensywny, że to właśnie

badania Galtona, Bineta czy

Sterna wydawały się w

defensywie

defensywie.

Historyczne kontrowersje

• Niesłabnące dyskusje dotyczące potrzeby, formy i

instytucjonalizacji współpracy między psychiatrami

a psychologami w tym zakresie nie poprawiają

kondycji historii psychologii klinicznej.

• W przeważającej mierze musiałaby to być historia:

psychiatrii

2. oraz powtórzenie historii fizjologii

fizjologii

, która wpłynęła na

badania psychologiczne.

– Poza tym historia psychologii klinicznej powinna

odnosić się według Pietera do tradycji tzw. „higieny

psychicznej”, a ta jest przedmiotem badań

psychologii pracy.

U zarania

• to psychiatrzy dążyli do mezaliansu

psychologii z psychiatrią:

Twórca przekonującej klasyfikacji chorób
psychicznych,

Emil KREAEPLIN

opublikował dającą temu wyraz
„Psychologiczną próbę w psychiatrii”,

Natomiast inny uczeń Wundta,

WITMER

również pod koniec XIX wieku

tworzy klinikę PSYCHOLOGICZNĄ.

Lightner Witmer

• asystent i następca Cattella

[rozwinął pierwsze testy

psychologiczne w USA i ukuł

wyrażenie :TESTY UMYSŁOWE]

na Uniwersytecie Pensylwania

zajął się przede wszystkim:

metodami diagnostycznymi

w związku ze swoją aktywnością

kliniczno-psychologiczną,

2. ponadto chciał rozszerzyć

chciał rozszerzyć

swoja działalność na

doradztwo, psychoterapię i

zabiegi rehabilitacyjne

dla

dzieci nie uczęszczające do

szkoły.

• Jego idee znalazły wyraz w

czasopiśmie

Psychologia

kliniczna

założonym przez niego

w 1907 r. i ukazującego się do

1935 r.

•

Duże zainteresowanie

pracami Witmera tłumaczy

się paradoksalnie

popularnością odrzucanej

przez niego psychoanalizy.

Dzięki niej bowiem

wyrażenie PSYCHOTERAPIA

pochodzące z 70-tych lat

XIX wieku spopularyzowało

się, choć bardzo długo

utożsamiane było właśnie z

postępowaniem

psychoanalitycznym

Document Outline