Najczęściej występujące 

problemy geriatryczne

Dr n. med. Katarzyna Broczek

Klinika Geriatrii

Warszawski Uniwersytet 

Medyczny

E-mail: kbroczek@gmail.com

Odmienności przebiegu 

chorób

• Współistnienie wielu chorób
• Starzenie się narządów
• Wydłużenie czasu adaptacji
• Zaburzenia homeostazy

Odmienności przebiegu 

chorób

• Różnicowanie: fizjologia – patologia
• Niecharakterystyczne objawy chorób
• Współistnienie objawów 

somatycznych i psychicznych

• Gwałtowny przebieg chorób ostrych 

(powikłania, rokowanie)

Stan 

somatyczny

Stan psychiczny

i umysłowy

Chód i równowaga

Stan 

funkcjonalny

Aktywność 

społeczna

Stan 
odżywienia

Całościowa 
ocena geriatryczna

Narządy 

zmysłów

Ból

Problemy geriatryczne

• upadki
• nietrzymanie moczu
• odleżyny
• odwodnienie
• hipotermia, hipertermia
• ból
• zespół słabości (frailty 

syndrome)

• niedożywienie
• zapalenie płuc

Upadek

Wydarzenie polegające na 
utracie równowagi podczas 
chodzenia lub innych czynności, 
wskutek czego poszkodowany 
znajduje się na ziemi, podłodze 
lub innej nisko położonej 
powierzchni

Jak często upadają?

• Miejsce

– Dom: ≥65 l.= 30% / rok; 15% ≥ 2 razy
– Opieka długoterminowa: 50% / rok
– Szpital: 6 /1000 osobo-dni; 2 /łóżko/ 

rok

• Wiek

– ≥65 lat: 30% / rok
– ≥80 lat: 50% / rok

Czynniki ryzyka 

upadków

• Starzenie się organizmu:

– Zmniejszenie siły mięśniowej
– Zaburzenia równowagi i chodu

• Choroby przewlekłe 
• Stany ostre
• Zaburzenia widzenia
• Leczenie farmakologiczne
• Czynniki środowiskowe

Starzenie się a upadki

• Wzrok

  akomodacji,  ostrości,  adaptacji do 

ciemności i silnego światła

• Słuch i równowaga

  pobudliwości narządu przedsionkowego

• Układ nerwowy

  czasu reakcji,    wychylenia 

postawnego 

  odruchów prostowania

Przyczyny upadków

WEWNĘTRZNE

• zaburzenia 

równowagi i 
chodu

• zaburzenia 

poznawcze

• przewlekłe 

choroby

• leki

ZEWNĘTRZNE

• śliskie podłoże
• nieodpowiednie 

oświetlenie

• brak poręczy 

przy schodach

Przyczyny upadków

• Przyczyny wewnętrzne
• Przyczyny zewnętrzne
• Upadek może być nieswoistym 

objawem wielu chorób o przebiegu 
ostrym (zapalenie płuc, zawał serca, 
zakażenie układu moczowego) lub 
zaostrzenia choroby przewlekłej 
(cukrzyca, niewydolność serca) 

Choroby a ryzyko 

upadku

• NEUROLOGICZNE

– udar, zaburzenia świadomości, 

otępienie, niewydolność kręgowo-
podstawna, nadwrażliwość zatoki 
szyjnej, neuropatia obwodowa

• CH. UKŁADU KRĄŻENIA

– zawał serca, zaburzenia rytmu serca, 

hipotonia ortostatyczna 
(niedociśnienie pionizacyjne) -  RR 

sk. o 20 mmHg

Choroby a ryzyko upadku

• ZABURZENIA ŻOŁĄDKOWO-

JELITOWE

– krwawienie z przewodu pokarmowego, 

biegunka, omdlenie poposiłkowe, 
omdlenie podefekacyjne

• ZABURZENIA METABOLICZNE

– hipoglikemia, odwodnienie, zaburzenia 

elektrolitowe, niedokrwistość, 
niedoczynność tarczycy

Choroby a ryzyko upadku

• UKŁAD MOCZOWO-PŁCIOWY

– omdlenie pomikcyjne, nietrzymanie 

moczu, nykturia

• CH. NARZĄDU RUCHU

– zapalenie stawów, zwyrodnienia stawów, 

miopatie, ogólne pogorszenie sprawności

• ZABURZENIA PSYCHICZNE

– depresja, lęk, otępienie, zaburzenia 

świadomości

Czynnik ryzyka 

upadku

Średni wskaźnik 

ryzyka

Osłabienie siły mm.

4,4

Przebyte upadki

3,0

Zab. chodu i 

równowagi 

2,9

Stosowanie urządzeń

2,6

Zaburzenia widzenia

2,5

Zapalenie stawów

2,4

Depresja

2,2

Zaburzenia pamięci

1,8

Wiek ≥ 80 lat

1,7

LEKI a ryzyko upadku

• hipotensyjne
• moczopędne
• hipoglikemizujące
• psychotropowe
• uspokajająco – nasenne

INTERAKCJE LEKÓW

Następstwa upadków

• U osób > 65 r.ż. pierwsza przyczyna 

śmierci wśród nieszczęśliwych 
wypadków i siódma przyczyna zgonu 
w ogóle

• złamania: 5% upadków
• inne obrażenia ciała: 10-20% 

upadków

• Zespół poupadkowy:  aktywności 

po upadku

Koszty leczenia urazów po 

upadkach

• USA: 23 miliardy USD / rok
• Koszty leczenia 1 osoby: 3-26 tys. USD

• UK: 1 miliard GBP / rok

• Holandia: 3400 Euro / upadek

• Europa: koszt złamań 

osteoporotycznych: 
24 353 miliony Euro

Upadki

• Skłonność do przewracania się 

mają:

– osoby nieaktywne, niesprawne
– osoby zdrowe, ruchliwe, 

prędko chodzące

• Należy zawsze pytać o upadki
• Trzeba szukać przyczyn upadków 

możliwych do wyeliminowania

Strategia oceny ryzyka 

upadków

• Całościowa ocena geriatryczna (COG)
• Testy chodu i równowagi

– Wstawanie z krzesła bez podparcia rąk
– Chodzenie stopa za stopą
– Test Wstań i Idź

• Złożone skale oceny ryzyka upadku, 

złamania

– FARE, FRAX, FREE

• Ocena ryzyka ponownego upadku

– CAREFALL Triage Instrument

Badanie kliniczne osoby, 

która doznała upadku

• Ocena i leczenie świeżych 

urazów

• WYWIADY
• BADANIE PRZEDMIOTOWE

Wywiady

• Czynności poprzedzające upadek
• Zwiastuny upadku

– kołatanie serca, duszność, ból w klp., 

zawroty głowy, zaburzenia zwieraczy, utrata 

przytomności, przygryzienie języka

• Miejsce upadku
• Świadkowie zdarzenia
• Poprzednie upadki
• Choroby przewlekłe i przebyte
• Zażywane leki

Badanie przedmiotowe

• Badanie ostrości wzroku, pola 

widzenia

• RR i HR w pozycji leżącej i stojącej
• kończyny: zmiany zwyrodnieniowe 

stawów, zniekształcenie stóp, 

obuwie

• Badanie stanu psychicznego
• Badanie chodu i równowagi

Zapobieganie upadkom

Algorytm 

postępowania

Czy w ostatnim 

roku doznał(a) 

Pan(i) upadku?

Tak

Kilka razy

Tak

1 raz

Nie

Test 

„Wstań i idź”

Kompleksowa 

diagnostyka

Profilaktyka

pierwotna

Profilaktyka

wtórna

Kompleksowe 

postępowanie

Test „Wstań i idź”

1.

Zmiana z pozycji siedzącej do 

stojącej

2.

Przejście trzech metrów

3.

Obrót o 180 stopni

4.

Powrót na miejsce

5.

Ponowne przyjęcie pozycji siedzącej

Ocena płynności ruchu i stabilności 

postawy

Jeśli czas wykonania testu przekracza 

12 sekund – istnieje PROBLEM

Programy prewencji 

upadków

• Wielokierunkowe
• Dostosowane do potrzeb konkretnej 

grupy osób

• Składowe programów to m.in.:

– Rehabilitacja
– Poprawa funkcjonowania narządu wzroku
– Eliminacja zagrożeń w otoczeniu
– Modyfikacja farmakoterapii

• Ocena skuteczności programu

Rehabilitacja

• Trening siły i równowagi
• Trening chodu
• Ćwiczenia mięśni kończyn dolnych
• Stymulacja czucia głębokiego
• Czynności życia codziennego
• Dopasowanie sprzętu pomocniczego

Upadki a sprawność 

fizyczna

• Im większy poziom 

sprawności i zdolności do 
wykonywania czynności 
życia codziennego, tym 
mniejsze ryzyko upadku

Innowacyjne 

technologie

• Teletechnologie
• Detektory upadku

– Akcelerometr 
– Złożony system rozpoznawania 

ruchu: możliwe wykrycie upadku 
na 700 ms przed zderzeniem z 
podłożem

Odleżyny

• decubitus (łac.) – leżący
• Powstają wskutek zaburzenia ukrwienia i 

następowej martwicy, obejmującej skórę, 
tkankę podskórną oraz często mięśnie 
pokrywające wyniosłości kostne

• Są wynikiem działania:

– intensywnego, krótkotrwałego ucisku
– ucisku o mniejszym nasileniu, rozłożonego w 

czasie

Czynniki sprzyjające 

powstawaniu odleżyn

• ucisk

– prawidłowe ciśnienie włośniczkowe: 32 

mmHg

– pozycja siedząca, nacisk na guzowatości 

kulszowe: > 300 mmHg

• tarcie
• naciąganie
• maceracja

– potliwość, sączące się rany, nietrzymanie 

moczu lub stolca

Czynniki sprzyjające 

powstawaniu odleżyn

• unieruchomienie
• zły stan odżywienia
• zaburzenia przytomności
• niedokrwistość, zakażenia, obrzęki, 

cukrzyca, udar mózgu, choroby naczyń 

obwodowych, proces nowotworowy, 

złamania, otępienie, niska masa ciała

• palenie papierosów, alkoholizm
• leczenie glikokortykosteroidami

Klasyfikacja odleżyn

• STADIUM I – nie blednący rumień, skóra 

nieuszkodzona

• STADIUM II – otarcie, pęcherz, 

powierzchowna nadżerka

• STADIUM III – głębokie owrzodzenie, 

zajęta skóra + tkanka podskórna

• STADIUM IV – pełna grubość skóry + 

martwica tkanek, uszkodzenie mięśni, 

kości, ścięgien, odwarstwienie tkanek, 

przetoki

Ocena ryzyka odleżyn

• Percepcja bodźców 

czuciowych

• Wilgotność
• Aktywność
• Ruchliwość
• Odżywianie
• Tarcie i naciąganie skóry

Postępowanie 

zapobiegawcze

• Program zmian pozycji ciała co 2 godziny
• Ograniczenie czasu w pozycji siedzącej
• Unikanie podnoszenia oparcia łóżka > 

30º (z wyjątkiem posiłków)

• Nauczenie chorego zmiany pozycji ciała, 

ćwiczenia ruchowe 3 x na dobę

• Odpowiednie łóżko i materac
• Ochraniacze pięt i łokci

Postępowanie 

zapobiegawcze

• Ocena funkcji zwieraczy
• Czystość skóry, zwalczanie wilgotności
• Monitorowanie stanu odżywienia

– pomiary antropometryczne
– badania laboratoryjne: 

• stężenie albumin (> 3,3 g/dL)
• stęzenie hemoglobiny (> 12 g/dL)
• limfocyty (> 1200 / mm

3

)

Wiek sprzyja zaburzeniom 

gospodarki wodno-

elektrolitowej

  przestrzeni wodnej (niemowlę - 80% 

wody; starość – 40% wody w organizmie)

• zanik poczucia pragnienia
• zmiany w nerkach strukturalne i 

czynnościowe,  przesączania 

kłębuszkowego o 50%

• zmiany w układzie oddechowym – 

zaburzenia homeostazy

Objawy odwodnienia

• zaburzenia psychiczne: zaburzenia 

świadomości, śpiączka, pobudzenie

• omdlenie
• suchość skóry i śluzówek
  RR;  HR

• Ważne badania: stężenie Na, K 

Hipotermia

• Ochłodzenie ciała: temp. < 35º C
• Przyczyny hipotermii:

  wytwarzania ciepła na skutek  

aktywności ruchowej,  pracy mięśni 

szkieletowych

– zawodność mechanizmów wyrównawczych

• Upadek osoby starszej w domu: częsta 

przyczyna hipotermii

Hipotermia - fakty

• U osób > 75 r.ż. ryzyko zgonu z 

powodu hipotermii jest 5 razy 
większe

• Rozpoznane przypadki hipotermii 

– zgon 50% chorych

Objawy i leczenie 

hipotermii

• Objawy hipotermii:

– brak skarg na zimno (!)
– splątanie, senność, blada zimna skóra
– początkowo  RR i  HR   RR i  HR
– depresja oddechowa

• Leczenie hipotermii:

– powolne spontaniczne ogrzewanie
– ostrożnie z płynami i.v.

Hipertermia - 

przegrzanie

• Przyczyny:

– zaburzenia funkcji podwzgórza
– zanik gruczołów potowych
– zanik sieci naczyń skórnych
– spłycenie oddechu
– odwodnienie:  pragnienia, zakażenie
– nadmierny ubiór, zamykanie okien
– leki

  ryzyka hipertermii: gorące, 

wilgotne powietrze, bezwietrzne

Objawy hipertermii

• Objawy hipertermii
• hipertermia ostra:

– udar cieplny -  temperatury, utrata 

przytomności, niewydolność serca,  RR, 

drgawki, zaburzenia oddychania

• hipertermia przewlekła: (częściej)

– bóle głowy, zawroty głowy, jadłowstręt, 

wymioty, biegunka, objawy odwodnienia, 

zaburzenia świadomości

• Często błędne rozpoznanie, np. 

zatrucie pokarmowe, udar mózgu 

Leczenie hipertermii

• Powolne ochładzanie metodami 

fizycznymi

• Ostrożne nawodnienie

• Hipertermia fakty:

Podczas upałów liczba zgonów z 
powodu cukrzycy, chorób płuc i 
nadciśnienia tętniczego   o 50%

Frailty – zespół słabości

Niesprawność

Niestabilność

Choroby

Frailty – zespół słabości

1. Osłabienie siły mięśniowej
2. Powolny chód
3. Uczucie zmęczenia / wyczerpania
4. Niski poziom aktywności fizycznej
5. Utrata masy ciała

Spełnienie 3 z 5 kryteriów przemawia 

za rozpoznaniem

Zespół słabości

• Wiek jest czynnikiem ryzyka rozwoju 

zespołu słabości, ALE:

• Starość ≠ zespół słabości
• Rola sarkopenii w rozwoju zespołu 

słabości

• Osoba z nadwagą/otyłością może 

mieć sarkopenię i zespół słabości

Sarkopenia

Zespół uogólnionej i 

postępującej utraty masy 
mięśni szkieletowych i ich 
siły, któremu towarzyszy 
ryzyko niesprawności, złej 
jakości życia i śmierci  

z. słabości

  

sarkopenia

Niedożywienie 

szpitalne

Co najmniej 30 procent pacjentów przyjmowanych do 

polskich szpitali jest niedożywionych, wynika z 
badania przeprowadzonego przez Polskie 
Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego i Dojelitowego. 
Niedożywienie szpitalne to niedożywienie 
występujące u chorych hospitalizowanych leczonych 
najczęściej z powodu innej choroby. W rzeczywistości 

niedożywienie to dodatkowa choroba, 
wymagająca leczenia

. 

Skala oceny stanu odżywienia

Mini Nutritional Assessment, 

MNA

• Dane antropometryczne

– BMI 
– Obwód ramienia
– Obwód łydki 
– Utrata masy ciała w ciągu 3 miesięcy)

• Dane ogólne (leki, stres, choroba)
• Ocena diety (posiłki, płyny, apetyt)
• Samoocena pacjenta

Ocena stanu funkcjonalnego

• Skala Podstawowych Czynności Życia 

Codziennego (ADL)

• Skala Złożonych Czynności Życia 

Codziennego (IADL)

Ocena stanu psychicznego

• Krótka Skala Oceny Stanu 

Psychicznego (Mini-Mental State 
Examination, MMSE)

• Test Rysowania Zegara
• Geriatryczna Skala Oceny Depresji 

(GDS)

Fizjologia układu oddechowego

• Górne drogi oddechowe

• Dolne drogi oddechowe 

23 generacje oskrzeli

• Powierzchnia 

oddechowa – 70 m

2

• Wentylacja dobowa 

> 10 000 litrów

Konsekwencje starzenia się 

płuc

ZDROWIE

• Płuca zapewniają 

prawidłową 
wymianę gazową i 
stan homeostazy, 
zmniejszona 
rezerwa 
czynnościowa

CHOROBA

• Homeostaza łatwo 

ulega zachwianiu

+

• Zmniejszona rezerwa 

czynnościowa

=

• Ryzyko niewydolności 

oddechowej

Epidemiologia zapaleń płuc

Wiek jest istotnym czynnikiem ryzyka zapalenia 

płuc

• USA: 

1 mln zapaleń płuc w wieku ≥65 lat / rok

Zapadalność 

3-40 / 1000 / rok

Niemcy - populacja ogólna

2,96 / 1000 / rok

Niemcy – wiek ≥65 lat

7,65 / 1000 / rok

Holandia – wiek 85-90 lat

94 / 1000 / rok

Czy zapalenie płuc jest stanem  

zagrożenia życia w podeszłym 

wieku?

• Ryzyko zgonu a wiek

– Finlandia:  ≥75 lat 6 x  ryzyka zgonu
– Portugalia    

•<50 lat = 4,5% zgonów
•50-74 l = 19,4% zgonów
•≥75 lat = 24,8% zgonów

– Wielka Brytania 

•<65 lat  = 5,6% zgonów
•≥85 lat = 47,2% zgonów

Welte i wsp. Thorax 2012; 67: 71-79

Czy zapalenie płuc jest stanem  

zagrożenia życia w podeszłym 

wieku?

• Zapalenie płuc jest ostrą chorobą 

wywierającą skutki długoterminowe

• Połowa zgonów w szpitalu z powodu chorób 

współistniejących

• Zwiększone ryzyko zgonu utrzymuje się 

przez kilka lat po przebyciu zapalenia płuc

• Długoterminowe ryzyko zgonu po przebyciu 

zapalenia płuc jest niezależne od chorób 
współistniejących

Zapalenie płuc w 

starszym wieku

Podział

Zapaleń 

płuc

Domowe

CAP

Szpitalne

HAP

Zp w domach

Opieki

NHAP

Zapalenie płuc - 

etiologia

• Streptococcus pneumoniae – domowe z.p.
• Bakterie Gram(-) – szpitalne z.p.
• Patogeny atypowe: Legionella, Chlamydia
• U osób w podeszłym wieku często 

etiologia mieszana

• Bakterie beztlenowe – zachłystowe z.p.
• Wirusy
• Grzyby

Zapalenie płuc - rozpoznanie

• Objawy kliniczne 

– pogorszenie stanu ogólnego 
– kaszel, duszność 
– st. gorączkowe

• RTG klatki piersiowej:

– Opóźnione pojawianie się zmian w przypadku 

odwodnienia

– Powolne ustępowanie zmian radiologicznych

• Wskazania do hospitalizacji należy 

rozważać u wszystkich osób w podeszłym 
wieku

CRB-65

• C = confusion; zaburzenia świadomości
• R = respiratory rate; > 30 oddechów/min
• B = blood pressure; RR

sys

  < 90 mmHg 

RR

dias

 < 60 mmHg

• 65 = wiek ≥ 65 lat

Za każdy czynnik ryzyka przyznaje się 1 punkt

Zapalenie płuc – leczenie 

i zapobieganie

• LECZENIE

– Antybiotykoterapia sekwencyjna (i.v. – p.o.)
– L. wykrztuśne, l. rozszerzające oskrzela
– Nawodnienie
– Tlenoterapia (cel: pO

2

 > 60 mmHg, SaO

2

 > 90%)

• ZAPOBIEGANIE

– Szczepionka przeciwgrypowa (1 x / rok)
– Szczepionka pneumokokowa (Pneumovax 23, 

Pneumo 23) (1 x / 5-8 lat)
Wskazania: osoby  65 lat, szczególnie z ch. 

przewlekłymi

Podsumowanie

Zapalenie płuc:

• jest coraz większym problemem w 

populacji osób starszych;

• związane jest z dużym ryzykiem 

powikłań i zgonu, szczególnie w 

najstarszych grupach wiekowych.

• Najważniejsze jest racjonalne i szybkie 

podjęcie decyzji o miejscu leczenia.

• Zapobieganie zapaleniu płuc powinno 

być priorytetem zdrowia publicznego.