Mózg – kosmos pełen 

tajemnic

Czy można wierzyć naszym 

zmysłom? Systemy 

sensoryczne:– 

wzrok, słuch, węch, 

smak, dotyk (wykład 5)

E l ż b i e t a  S z e l ą g

Pracownia Neuropsychologii, Instytut 

Biologii Doświadczalnej im. M. 

Nenckiego PAN, 

02-093 Warszawa, ul. Pasteura 3 

szelag@nencki.gov.pl

 

 

Właściwości układu 

nerwowego

:

• P o b u d l i w o ś ć: 

zdolność do zmiany 

stanu czynnościowego pod wpływem 
czynników fizycznych lub chemicznych

• P l a s t y c z n o ś ć

 

 

R e c e p t o r  -  narząd odbiorczy 
reagujący wybiórczo na określone 
zmiany w środowisku, nawet przy 
znikomym natężeniu czynników, 
na które jest wrażliwy (np. 
światło)

B o d z i e c  

- 

zmiana fizyczna lub 

chemiczna w środowisku zewnętrznym 
lub wewnętrznym ustroju, wywołująca, 
wyzwalająca, modyfikująca lub 
hamująca zachowanie zwierzęcia lub 
człowieka (np. światło, dźwięk, prąd 
elektryczny drażniący nerw, inny 
osobnik w otoczeniu)

 

 

R o d z a j e    b o d  ź c ó 

w :

1) fizyczne 

:   mechaniczne  (ucisk, wibracja, fale 

dźwiękowe,
zmiany ciśnienia krwi),   termiczne,    
promieniowanie  elektromagnetyczne

1.1) chemiczne:   

feromony, substancje smakowe, 

związki występujące we krwi: glukoza, hormany

2) Proste lub złożone
     wzrok: 

światło / przedmiot

;  słuch: 

proste 

tony / melodie, mowa

3) pochodzenie: eksteroreceptywne / interoreceptywne

4) rodzaj pobudzanych receptorów: wzrok, słuch,...itp.

5) charakter wyzwalanych popędów 

(pokarmowe, seksualne), 

bólowe, emocjonalne

 (srech, agresja)

 

 

Z m y s ł e m 

 

nazywa się zdolność ludzi i 

zwierząt do 
odbioru określonych kategorii bodźców 
(czyli bodźców 
w zakresie określonej modalności 
czuciowej),
która

 jest uwarunkowana istnieniem:

•  narządu zmysłu, 
•  dróg przewodzących impulsy z narządu 
zmysłu do mózgu
•  ośrodków mózgowych, do których trafia 
informacja 
   z danego narządu zmysłu 

U ludzi wyróżnia się 5 zmysłów: 

wzrok, słuch, dotyk, węch i smak

 

 

A N A L I Z A T O R:  struktury 

i drogi nerwowe 
wyspecjalizowane w analizie 
bodźców o danej modalności, 
np. wzrokowych,  
słuchowych, węchowych

 

 

 

C z o p k i  

- są zagęszczone w części centralnej 

siatkówki (fovea centralis), “pracują” w świetle dziennym, 
umożliwiają widzenie barw

P r ę c i k i

 - skupione na peryferii 

siatkówki, działają 

przy słabym oświetleniu, pozwalają na 

dostrzeganie 

jedynie odcieni szarości

Czopki i pręciki są komórkami receptorowymi

 

 

Zdolność rozdzielcza oka - możliwość 
rozróżniania
dwóch blisko siebie leżących punktów.

Kiedy obraz pada na siatkówkę w obrębie 
dołka centralnego, człowiek o normalnej 
ostrości
wzroku rozróżnia z odległości 10 m dwa 
jasne 
punkty, oddalone od siebie o 2-3 mm.

 

 

Pole recepcyjne komórki

  - obszar 

siatkówki, którego
stymulacja może wywołać aktywność danej 
komórki nerwowej,
 niezależnie od piętra, na którym znajduje się ta 
komórka.

Stymulacja danego punktu siatkówki może albo 

wzmagać

 (obszar pobudzeniowy - ON), albo 

zmniejszać

 (obszar hamulcowy  - OFF) 

częstotliwość wyładowań danej komórki.

 

 

W systemie wzrokowym 
istnieją 2 kanały, które 
rozpoczynają się w 
siatkówce i doprowadzają 
do k. asocjacyjnej 
informacje o różnych 
cechach bodźca:

X: małe pola recepcyjne, 
wolne reagowanie, 
informacje o cechach 
przedmiotu

Y: duże pola recepcyjne, 
informacja o lokalizacji i 
ruchu przedmiotów

 

 

 

Kanały X i Y w systemie 

wzrokowym

- podsumowanie - 

X

• małe pola 

recepcyjne

• wolne 

przewodzenie 
informacji (14 m/s)

• detektory cech 

przedmiotów

Y

• duże pola 

recepcyjne

• szybkie 

przewodzenie 
informacji (50 m/s)

• detektory ruchu - 

reagują na zmiany 
bodźca

 

 

Jak przejawiają się uszkodzenia 

różnych miejsc drogi wzrokowej

?

 

 

Czy nasze doznania są wiernym 

odtworzeniem cech 

świata zewnętznego

?

 

 

Zasada I: Bottom - up (z dołu do góry)

Bodźce z otoczenia oddziaływują na 
narządy zmysłów

-przetwarzanie-reakcja-reprezentacja w 

świadomości

Zasada II: Top - bottom (z góry na dół)

Bodźce z otoczenia poddawane są ocenie, 
zanim dojdzie do jakiejkolwiek reakcji 
organizmu. Mózg przyjmuje do 
wiadomości tylko te bodźce, które są w 
danej chwili istotne dla jednostki.

 

 

Organizm nie jest biernym odbiorcą 
bodźców zewnętrznych, lecz aktywnie 
poszukuje i bada przedmioty i zjawiska, aby 
uzyskać o nich jak najwięcej istotnych 
informacji. 
To, co oderbrane przez receptory, jest 
następnie analizowane przez mózg, przy 
czym proces ten daleko wybiega poza 
dostarczone informacje. 

Aktywny twórczy charakter percepcji

Percepcja jest procesem polegającym na 
aktywnym odbiorze, analizie oraz 
interpretacji zjawisk zmysłowych.

 

 

Nie wierz własnym oczom

Nie wierz własnym zmysłom