Mózg – kosmos pełen
tajemnic
Budowa anatomiczna i funkcje
ośrodkowego układu nerwowego:
ewolucja – uczłowieczenie mózgu (wykład
1)
E l ż b i e t a S z e l ą g
Pracownia Neuropsychologii, Instytut
Biologii Doświadczalnej im. M.
Nenckiego PAN,
02-093 Warszawa, ul. Pasteura 3
szelag@nencki.gov.pl
Słowa kluczowe:
behawior, neuron, glej, dendryty, akson, istota
szara, istota biała, osłonka mielinowa,
stwardnienie rozsiane, synapsa, pompa sodowo-
potasowa, depolaryzacja i hiperpolaryzacja,
neurotransmitery, choroba Parkinsona, depresja,
pobudliwość, potencjał czynnościowy, potencjał
spoczynkowy, pobudzenie i hamowanie neuronu,
układ nerwowy: obwodowy, autonomiczny,
ośrodkowy, nerwy czaszkowe, nerwy rdzeniowe,
korzenie i gałęzie nerwów rdzeniowych,
jednostka ruchowa
C e l w y k ł a d u:
Szerokie omówienie wyższych
funkcji psychicznych
oraz
rozszyfrowanie procesów
zachodzących w czuwającym
mózgu
13.01.2005
- test sprawdzający
20.01.2005
-podpisywanie
indeksów i egzamin poprawkowy
to skoordynowane reakcje osobnika
służące zaspokojeniu określonej
potrzeby
- biologicznej, psychicznej lub
społecznej - zachodzące pod
wpływem czynników wewnętrznych
lub bodźców zewnętrznych
Z a c h o w a n i e (behawior)
Zachowanie - przedmiot zainteresowania
• psychologii
• socjologii
• psychobiologii
bada biologiczne mechanizmy
zachowania
zbiór wielu dyscyplin zajmujących się badaniem
ukł.nerwowego
neuropsychol
ogia
N e u r o b i o l o g i a
neuroanatomia
neurofizjologia
neurofarmakologia
neurochemia
neurogenetyka
itp
Istnieją co najmniej 3 powody
naszego zainteresowania
badaniami nad mózgiem
Jaka? jest organizacja wyższych
funkcji psychicznych
Dlaczego? niektórzy z nas wykazują
zaburzenia tych funkcji. Jak? Pomagać
tym ludziom
W jaki sposób?
konstruować
automaty, które mogą zastępować
pracę ludzką
Chcemy poznać:
Układ nerwowy
- jest
obdarzony w najwyższym stopniu
zdolnością reagowania na bodźce
(pobudliwością) w sposób
zapewniający ciągłość procesów
życiowych
Rola
:
• utrzymywanie łączności ze światem
zewnętrznym
• integracja czynności
poszczególnych narządów
i układów tworząc z organizmu jedną
całość,
której składniki harmonijnie ze sobą
współpracują
Właściwości układu
nerwowego:
pobudliwość
plastyczność
Terminologia
anatomiczna:
‘kierunki względem osi ciała’:
- wyższy - superior
- niższy - inferior
- przedni - anterior = brzuszny - ventral
- tylny - posterior = grzbietowy -dorsal
- środkowy - medial
- boczny - lateral
- kontralateralny
- ipsilateralny
- dośrodkowo (do OUN) -aferentny
- doobwodowo (do efektora i od OUN)
-eferentny
‘kierunki względem innych
struktur’
- hypo......
Anatomia układu nerwowego
makroskopowa
budowa dużych struktur
mikroskopowa
(histologia)
struktura komórki,
włókien nerwowych,
struktur subkomórkowych i synaps
Układ nerwowy składa się z:
komórek nerwowych
zw.
n e u r o n a m i
tkanki glejowej
Włókna i osłonki nerwowe
• włókna mielinizowane - przewodzą informację
s z y b k o ok. 120 m/sek
• włókna bezmielinowe - przewodzą informację
w o l n o ok. 1m/sek
S t w a r d n i e n i e r o z s i a n e
(sclerosis multiplex SM)
Jest przewlekłą chorobą demielinizacyjną
ośrodkowego układu nerwowego,
prawdopodobnie o podłożu autoimunologicznym
•
niedowłady kończyn
• zaburzenia czucia
• zaburzenia czynności pęcherza moczowego i odbytnicy
• zapalenie nerwu wzrokowego
• zaburzenie funkcji poznawczych, depresja
• ogólne osłabienie
Obraz kliniczny:
? z
ag
ad
ka
m
ed
ycy
ny
?
Czynność neuronów
i
przekaźnictwo
synaptyczne
Synapsa - złożona
mikrostruktura
i miejsce kontaktu między
dwiema komórkami
Impuls
nerwowy
Dochodzi do zakończenia
synaptycznego
Proces
biochemiczny
Uwolnienie do
szczeliny
synaptycznej
porcji
przekaźnika
(neurotransmit
era)
Przekaźnik działa
na receptory błony
postsynaptycznej
Uruchomieni
e procesów
pobudzenia
lub
hamowania
komórki
Schemat przekazywania informacji między neuronami
W układzie nerwowym człowieka
występuje wiele neuroprzekaźników
(ok. 300), które działąją na specyficzne
receptory w błonie postsynaptycznej,
np.:
• Niektóre aminokwasy: kwas
glutaminowy (działanie pobudzające) i
kwas gamma-aminomasłowy (działanie
hamujące)
• acetylocholina
• aminy biogenne: adrenalina,
noradrenalina, histamina, serotonina
• różnego rodzaju peptydy (neuropeptydy)
Przykłady chorób
związanych z zaburzeniem
neurotransmisji
Choroba P a r k i n s o n
a -
- deficyt dopaminy
• wzmożone napięcie mięśni
• drżenie mięśni (częst. 3-
6/s)
• akinezja
• ubóstwo mimiki
• niemożność płynnego
wykonania następujących
po sobie sekwencji ruchów
D e p r e s j a -
zaburzenie
równowagi
niektórych
neuroprzekaźników
(serotoniny i
noradrenaliny)
• obniżenie nastroju i
aktywności (smutek,
apatia)
•zaburzenie rytmów
dobowych
• lęk (uczucie
zagrożenia,
wzmożone
napięcie)
• objawy somatyczne
Pompa jonowa
-
funkcjonuje w błonie
neuronu - czynnie usuwa
nadmiar jonów z wnętrza
neuronu lub prowadza jony do
jego wnętrza
Regulacja
przepuszczalności błony
komórkowej dla jonów
ma ważne znaczenie dla
pobudliwości neuronów
Potencjały elektryczne
neuronu
•
Potencjał spoczynkowy = - 70mv (aniony białkowe, K+)
•
Depolaryzacja błony neuronu = pobudzenie neuronu
(Na+ zobojętniaja aniony)
•
gwałtowna depolaryzacja błony neuronu = powstanie
potencjału czynnościowego (lawinowy napływ jonów
Na+ do wnętrza neuronu, + 15 mV)
•
wygenerowanie impulsu nerwowego
•
hiperpolaryzacja błony neuronu = hamowanie neuronu
Komunikację między neuronami określa się
mianem przekaźnictwa synaptycznego
• każda komórka otrzymuje informacje z wielu
innych
• informacje dostają się do neuronu przez dendryty
– (również ciało komórki i akson)
• kiedy neuron dostaje dość informacji w tym
samym czasie, wyzwala się potencjał czynnościowy
(fala ładunku elektr.) we włóknie nerwowym
(aksonie)
• rozgałęzienia aksonu pozwalają na pobudzenie
wielu neuronów
• kiedy potencjał czynnościowy dochodzi do
zakończenia aksonu uwalnia się związek
chemiczny zw. neuroprzekaźnikiem
• przekaźnik przechodzi z zakończenia aksonu do
dendrytów przyległych neuronów, w których
powoduje potencjał czynnościowy
PODSUMOWANIE
•ośrodkowy układ nerwowy
•obwodowy układ nerwowy
•autonomiczny układ
nerwowy
Podział układu
nerwowego
autonomiczny układ
nerwowy
(wegetatywny, trzewny)
unerwia narządy wewnętrzne, nie
poddaje się woli; pozostaje pod
kontrolą wyższych obszarów mózgu
• współczulny
(sympatyczny)
leży w odcinku
piersiowym i
lędźwiowym rdzenia
kręgowego
docierając do
poszczególnych
narządów
• przywspólczulny
(parasympatyczny)
Ośrodki znajdują się w
śródmózgowiu, moście,
rdzeniu przedłużonym oraz
w odcinku krzyżowym
rdzenia kręgowego. Włókna
kończą się w narządach lub
w zwojach w pobliżu
nerwianych narządów
Autonomiczny układ
nerwowy rejestruje za
pomocą receptorów bodźce
z narządów wewnętrznych
i przekazuje je przez
włókna nerwowe
dośrodkowe (aferentne) do
OUN
obwodowy układ
nerwowy
nerwy wychodzące z mózgu i
rdzenia kręgowego oraz
zwoje nerwowe
Nerwy czaszkowe
(nerwy mózgowe)
12 par
Nerwy rdzeniowe
31 par
N e r w y c z a s z k o w e
(12 par)
• Nerwy przekazujące informację ze źródeł
odległych od organizmu: węchowy (I), wzrokowy
(II), ślimakowy (VIII)
• unerwiające mięśnie gałki ocznej: okoruchowy
(III), bloczkowy (IV), odwodzący (VI)
• trójdzielny (V)- czuciowy
• twarzowy (VII) -ruchowy - unerwia mięśnie twarzy
• pośredni - (VII) -przewodzi impulsy czucia smaku
• przedsionkowy (VIII) - utrzymanie równowagi ciała
• unerwiają narządy mowy: językowo-gardłowy (IX),
błędny (X), dodatkowy (XI)
• unerwia mięśnie języka: podjęzykowy (XII)
Jednostka ruchowa
Motoneurony-
aksony dużych komórek nerwowych
znajdujących się w rogach brzusznych
istoty szarej rdzenia
Włókna mięśniowe
(kurczliwe)
unerwiane przez akson
motoneuronu
ośrodkowy układ
nerwowy
mózgow
ie
mózg
pień mózgu
móżdżek
rdzeń kręgowy