Okładka 3.12.04.indd

Szanowni Państwo!

Historia koncepcji rehabilitacji
— Janina Zdrzałek

Konferencja naukowa Międzynarodowego Towarzystwa Medycyny Fizykalnej i Rehabilitacji
– Ateny 2004
— Alicja Barwicka

VII konferencja na temat zapobiegania urazom i prewencji bezpieczeństwa – Wiedeń 2004
— Bogdan Solawa

Prewencja wypadkowa – nowe zadanie ZUS
— Hanna Więcławek-Wassermann

Budować bezpiecznie – czas zrobić coś więcej
— Anna Sójka

O czynnikach ryzyka choroby niedokrwiennej serca
— Beata Snarska

W Inowrocławiu i Kołobrzegu...
— Anna Serafińska

Wydarzenia, opinie – 2004
— Anna Sójka

Spis treści

PREWENCJA
i REHABILITACJA

W bieżącym roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych obchodzi jubileusz 70-lecia istnienia.

Z tej okazji Prezes ZUS, Aleksandra Wiktorow, skierowała do pracowników Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych – a za ich pośrednictwem także do instytucji, urzędów i organizacji społecznych,
z którymi ZUS współpracuje – list z podziękowaniami, za współpracę. List ten publikujemy obok.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

��

��

�

��

�

��

��

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

uż Claudius Galen – sławny przedstawiciel szkoły
aleksandryjskiej (130-199 n.e.) – pisał na temat

ruchu i pozytywnego wpływu ćwiczeń na prawidłowy
rozwój człowieka. Dobroczynny wpływ ruchu i ćwi-
czeń na zdrowie człowieka znany był także w dawnej
kulturze chińskiej i japońskiej. W Europie, po czasach
średniowiecznych, w których potępiano kult ciała,
zwrot ku leczeniu ruchem następuje w czasach toczą-
cych się wojen, a zwłaszcza po wynalezieniu prochu
w XIII wieku, kiedy wzrosła liczba osób kalekich.

Z początkiem XVI wieku lekarz wojsk francuskich,

Ambroży Parè, po amputacjach kończyn zaopatrywał
chorych w protezy, które według jego wzorów wykony-
wali z metalu najlepsi kowale i płatnerze. Jednocześ-
nie prowadził z nimi ćwiczenia fizyczne, dzięki którym
chorzy zdobywali umiejętności używania protez.

W Anglii Francis Glisson (1597-1677), anatom

i fizjolog, propagował ćwiczenia fizyczne przy leczeniu
schorzeń kręgosłupa i zniekształceń klatki piersiowej.
Wprowadził urządzenie, które stosuje się po dzień dzi-
siejszy, do wyciągu mięśni i kręgów szyjnych przy ich
zmianach chorobowych – nazywane pętlą Glissona.

Za twórcę gimnastyki leczniczej jest uważany

Szwed, Henryk Ling (1776-1839). Ćwiczenia leczni-
cze Linga, określane mianem gimnastyki szwedzkiej,
są stosowane do dziś. Prowadzone są z pomocą ki-
nezyterapeuty (specjalisty terapii ruchowej)

W Polsce historia rehabilitacji sięga XVI wieku, kiedy

to nadworny lekarz Stefana Batorego, Wojciech Oczko,
wzorując się na C. Galenie, propaguje leczenie ruchem.
Rozwój rehabilitacji w naszym kraju łączy się ściśle

z  powstaniem  i  rozwojem  ortopedii  oraz  organizacją
zakładów  gimnastyczno-ortopedycznych.  Inicjatorem
rehabilitacji ruchowej w Polsce był chirurg Ludwik Bier-
kowski (1801-1860). W 1837 r. w Krakowie zorganizował
on  zakład  gimnastyczno-ortopedyczny,  w  którym  pro-
wadził gimnastykę leczniczą. W Warszawie, w 1892 r.,
został otwarty Zakład Gimnastyki Inwalidzkiej

Termin rehabilitacja wprowadził do użytku w 1918 r.

Douglas  McMurtie,  dyrektor  Instytutu  Czerwonego
Krzyża dla Inwalidów w Nowym Jorku. Jego zakres
znaczeniowy  był  znacznie  węższy  niż  obecnie,
bowiem  ograniczał  się  do  rehabilitacji  zawodowej
i  pewnych  aspektów  rehabilitacji  społecznej

. Wy-

mieniony termin wywodzi się z łaciny (habere – mieć,
posiadać;  habilis  –  zdatny,  zręczny,  sprawny;  habi-
litas  –  zdatność,  przydatność,  sprawność;  habitus
–  zespół  charakterystycznych  właściwości  składa-
jących  na  sposób  zachowania,  wygląd  i  działanie;
habilitacja  –  wykształcenie  optymalnych  nawyków
i umiejętności składających się na sposób życia)

Po pierwszej wojnie światowej celem rehabilitacji

było  przywrócenie  osobom  dotkniętym  kalectwem
możliwie dużo z utraconych sprawności, aby mogły
one podjąć czynności zawodowe. Była to zwłaszcza
rehabilitacja  zawodowa.  Rehabilitacją  określano
przywrócenie  potrzebującym  najpełniejszej,  jak  to
tylko  możliwe,  fizycznej,  psychicznej,  społecznej,
a  przede  wszystkim  zawodowej  i  ekonomicznej,
przydatności w rodzinie i społeczeństwie.

Historia koncepcji rehabilitacji

Od  najdawniejszych  czasów  wiedziano,  iż  ruch  i  ćwiczenia
fizyczne  wpływają  korzystnie  na  rozwój  i  sprawność  całego
organizmu ludzkiego. W czasach starożytnych leczenie uspraw-
niające  zajmowało  czołowe  miejsce  w  medycynie.  Medycyna
grecka i rzymska opierała się w dużej mierze na leczeniu ćwi-
czeniami fizycznymi i ruchem. W dziele „O chirurgii” Hipokrates
(ok. 460-377 p.n.e.) podaje, że „ćwiczenia wzmacniają, a nie-
czynność osłabia ciało”

B. Przeździak, Historia rehabilitacji w świecie i w Polsce

[w:] A. Kwolek (red.), Rehabilitacja medyczna, t. 1. Wyd. Medycz-
ne Urban & Partner, Wrocław 2003.

K. Milanowska, W. Dega, Rehabilitacja medyczna. PZWL,

Warszawa 2001.

J. Kuch. Rehabilitacja. Podręcznik dla studentów medycyny.

PZWL, Warszawa 1989.

J.E. Kiwerski, Następstwa unieruchomienia dla funkcji organi-

zmu [w:] A. Kwolek (red.), Rehabilitacja medyczna, t. 2. Wyd. Medycz-
ne Urban & Partner, Wrocław 2003.

G. Chojnacka-Szawłowska, Rehabilitacja medyczna. Agen-

cja Wydawniczo-Informacyjna, Warszawa 1994.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Szczególnie szybki rozwój rehabilitacji w Polsce

datuje się na lata po II wojnie światowej. Olbrzymia
liczba kalek – ofiar wojny – ludzi w różnym wieku, wy-
magała podjęcia działań na rzecz przywrócenia tych
osób społeczeństwu.

Z czasem rozwój metod rehabilitacyjnych umoż-

liwił  objęcie  rehabilitacją  także  chorych  i  niepełno-
sprawnych. Rehabilitacja została uznana za główny
czynnik  zmniejszający  stopień  kalectwa  i  liczbę
osób  niezdolnych  do  pracy  oraz  przyspieszający
powrót do zdrowia. Zaczęto patrzeć na rehabilitację
w aspekcie medycznym, społecznym i zawodowym.

jcem i pionierem pol-
skiej rehabilitacji jest

prof.  Wiktor  Dega  (1896-
-1995),  chirurg  ortopeda,
który  w  1950  r.  został  kra-
jowym  specjalistą  do  spraw
rehabilitacji.  Polska  szkoła
rehabilitacji, stworzona przez
tego lekarza, cieszy się sza-
cunkiem  na  całym  świecie.
Uznaje  ona  rehabilitację  za
integralną  część  podstawo-
wego  leczenia  i  wymaga  od
niej takich cech, jak: wczesność zapoczątkowania,
powszechność, kompleksowość i ciągłość.

Według prof. W. Degi „rehabilitacja to zorganizo-

wane postępowanie zmierzające do ujęcia i uwzględ-
nienia  wszystkich  potrzeb  chorego,  związanych
z jego chorobą i jej skutkami. A skutki choroby to nie
tylko  upośledzenie  fizyczne,  czy  reakcje  psychicz-
ne  –  skutki  te  mają  często  daleko  idące  znaczenie
społeczne  i  zawodowe”

. Zapoczątkowany proces

rehabilitacji powinien być kontynuowany do końca,
tj. aż do momentu, gdy chory zdobędzie maksymal-
ną sprawność psychiczną i fizyczną.

Rehabilitacja powinna być dostępna dla każdego,

kto jej potrzebuje, rozpoznawana bardzo wcześnie
i obejmować wszystkie aspekty: kliniczne, zawodo-
we i społeczne.

est więc rehabilitacja procesem medyczno-spo-
łecznym, którego celem jest przywrócenie czło-

wiekowi niepełnosprawnemu, utraconych na skutek
choroby, możliwości optymalnego funkcjonowania
biologicznego i/lub społecznego.

Według prof. Howarda Ruska (1901-1989)

– twórcy pierwszego w świecie oddziału rehabilitacji
w Nowym Jorku, z własnym personelem i łóżkami
– „rehabilitacja rozciąga się na okres zawarty między
łóżkiem chorego, a jego warsztatem pracy. Opiera-
my się raczej na pozostałych zdolnościach chorego,
a nie jego niezdolnościach i uczymy się, jak żyć i pra-
cować przy tym, co mu pozostało”

W procesie rehabilitacji – poza rehabilitacją ru-

chową – powinno wykorzystywać się także elementy
rehabilitacji psychologicznej, społecznej, zawodowej
i rodzinnej. Jej ostatecznym celem jest doprowa-
dzenie do możliwie pełnego uczestnictwa chorego
w życiu rodzinnym, społecznym i zawodowym.

Jak już wspomniano, polska szkoła rehabilitacji

przypisuje rehabilitacji następujące cechy i cele:

1. Wczesność zapoczątkowania – im wcześniej

rozpocznie się proces rehabilitacji, tym lepszych
efektów należy się spodziewać.

2. Powszechność – rehabilitacja jest dostępna dla

wszystkich, którzy jej potrzebują i obejmuje wszyst-
kie specjalności.

3. Kompleksowość – od początku uwzględnia się

wszystkie aspekty (etapy) rehabilitacji, maksymalnie
wykorzystując dostępne działy rehabilitacji, tj. leczni-
czy, społeczny i psychologiczny.

4. Ciągłość – rehabilitacja medyczna jest ściśle

powiązana  z  rehabilitacją  zawodową  i  społeczną;
z chwilą zapoczątkowania rehabilitacja prowadzona
jest aż do uzyskania pełnej sprawności, a u osób nie
rokujących pełnego powrotu do zdrowia – do czasu
uzyskania  optymalnych  mechanizmów  kompen-
sacyjnych,  utrwalających  wyniki  usprawnienia  lub
utrzymania uzyskanej kondycji

ależy podkreślić, że naturalna potrzeba ruchu
w życiu człowieka była wyrażana od zarania

wieków. Znacznie wcześniej niż pojawiło się pojęcie
rehabilitacja.

Współcześnie zarówno różne formy aktywności ru-

chowej, jak i rehabilitacji są elementami wieloaspekto-
wego  postępowania  medycznego,  pedagogicznego
i społecznego. Aktywność fizyczna i rehabilitacja mają
więc  wymiar  bio-psycho-społeczny,  gdyż  wpływają
na  zdrowie  fizyczne  i  psychiczne  człowieka  oraz  na
jego  relacje  z  otoczeniem.  Organizacja  wszelkich
form aktywności ruchowej (sportu, rekreacji, turystyki)
i rehabilitacji niepełnosprawnych odgrywa istotną rolę
we włączaniu tych osób w nurt życia społecznego i ich
integrację ze społeczeństwem.

Szeroko pojęta aktywność fizyczna i rehabili-

tacja  osób  niepełnosprawnych  stwarza  korzystną
sytuację  nie  tylko  dla  niwelowania  przez  te  osoby
swego  inwalidztwa,  lecz  służy  przeobrażeniu  war-
tości, a tym samym pomnażaniu szans na pełniej-
sze  uczestnictwo  w  życiu  rodzinnym,  społecznym
i zawodowym

D. Karwat, A. Skwarcz, Rehabilitacja medyczna – jej cele,

założenia, znaczenie profilaktyczne. Postępy Nauk Medycznych
2000, nr 3.

M. Jendrysek, Aktywność ruchowa jako element zachowań

prozdrowotnych. (Praca dyplomowa – Zarządzanie i Administra-
cja w Ochronie Zdrowia, Politechnika Śląska i Śląska Akademia
Medyczna), Zabrze 2004.

Janina Zdrzałek

Oddział ZUS w Chorzowie

W. Dega, Zagadnienia rehabilitacji [w:] Wł. Brühl (red.), Zarys

reumatologii. PZWL, Warszawa 1982.

Patrz przypis 2.

Profesor Wiktor Dega
(1896-1995), twórca pol-
skiej szkoły rehabilitacji.

Fot: Internet

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

brady zgromadziły przedstawicieli z większości
krajów europejskich, a także Australii, Chin, Indii,

Iraku, Izraela, Japonii, Kanady, Korei Południowej, Ma-
lezji, Nowej Zelandii, Stanów Zjednoczonych i Tajwanu.
Polskę reprezentowała Alicja Barwicka – dyrektor De-
partamentu Prewencji i Rehabilitacji w Centrali ZUS.

Tematem wiodącym obrad była analiza:

przyczyn

i mechanizmów powstawania urazów rdzenia kręgowe-
go

możliwości działań prewencyjnych

możliwości

leczniczych i rehabilitacyjnych

możliwości powrotu

do pracy osób po wymienionych urazach. Podczas
spotkania wygłoszono blisko 300 referatów, z czego
około połowę podczas tzw. sesji plakatowych.

edług statystyk światowych główną przyczyną
urazów rdzenia kręgowego są wypadki ko-

munikacyjne.  Na  drugim  miejscu  plasują  się  upadki
z  wysokości  (w  tym  szczególnie  ze  schodów),  a  na
trzecim  miejscu  –  urazy  okołoporodowe  i  urazy  ma-
łych dzieci doznane podczas zabaw. Skoki do wody,
które w Polsce są jedną z głównych przyczyn urazów,
zwłaszcza  odcinka  szyjnego  kręgosłupa,  na  świecie
– według badań statystycznych prowadzonych przez
Światową Organizację Zdrowia (WHO) – znajdują się
dopiero na 11 pozycji.

Urazy rdzenia kręgowego będące następstwem

urazów  kręgosłupa  należą  do  najcięższych.  Mimo
stałego postępu medycyny, charakteryzuje je nadal
wysoka śmiertelność, w szczególności w pierwszym
okresie  po  urazie.  Leczenie  szpitalne  i  rehabilitacja
wymagają  najczęściej  zaangażowania  wysokospe-
cjalistycznych, a więc również bardzo drogich proce-
dur medycznych.

Ofiary omawianych urazów – najczęściej do końca

życia – wymagają stosowania kompleksowej rehabili-
tacji medycznej, sprzętu specjalistycznego i pomocy
ortopedycznych.

W wyniku działań leczniczych i rehabilitacyjnych,

w krajach o wysokim potencjale gospodarczym
i wysokich nakładach na opiekę zdrowotną, około
30-35% osób po urazie rdzenia kręgowego powraca
do pracy.

Konferencja naukowa

Międzynarodowego Towarzystwa

Medycyny Fizykalnej i Rehabilitacji – Ateny 2004

W dniach 26-29 września 2004 r. w stolicy Grecji odbyła się 43. Kon-
ferencja Naukowa Międzynarodowego Towarzystwa Medycyny
Fizykalnej i Rehabilitacji w Urazach Rdzenia Kręgowego. Jej orga-
nizatorem był oddział grecki ww. towarzystwa naukowego, a patro-
nat nad przedsięwzięciem objął minister zdrowia i opieki społecznej
Grecji oraz Europejska Akademia Medycyny Rehabilitacyjnej.

Miejsce uroczystego rozpoczęcia obrad.

Fot: A. Barwicka

Sala obrad.

Fot: A. Barwicka

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

odczas przedstawiania zagadnień klinicznych
związanych z następstwami uszkodzenia rdzenia

kręgowego, praktycznie prawie w każdym przypadku,
analizowano możliwości rehabilitacji w aspekcie po-
wrotu do zarobkowania.

W poszczególnych krajach świata programy reha-

bilitacyjne różnią się organizacją, ale zawsze – z uwagi
na kompleksowy charakter rehabilitacji – z pacjentem
pracuje zespół rehabilitacyjny, złożony ze specjalistów
różnych dziedzin (w szczególności lekarza, fizjotera-
peuty, psychologa, pielęgniarki, pracownika socjalne-
go, doradcy zawodowego), kierowany przez lekarza
specjalistę rehabilitacji medycznej.

W ostatnich latach w zespole rehabilitacyjnym

wyraźnie  wzrosła  rola  doradców  zawodowych,  pra-
cowników  socjalnych  i  specjalistów  w  zakresie  pro-
mocji zdrowia. Jest to związane z dużą „mobilnością”
zawodową  osób,  które  z  powodu  następstw  chorób
i urazów nie mogą pracować w wyuczonym zawodzie,
ale które, po zakończeniu podstawowego procesu le-
czenia i rehabilitacji, kontynuując rehabilitację w domu
lub w systemie ambulatoryjnym, mogą podjąć pracę
zarobkową w innym zawodzie.

Aby móc podjąć zatrudnienie, osoby z ograni-

czeniem  funkcji  organizmu  muszą  przede  wszyst-
kim  odzyskać  motywację  do  pracy.  Brak  takiej
motywacji, a ponadto brak wiedzy o możliwościach
zatrudnienia  i  obowiązujących  przy  zatrudnieniu
procedurach, jest często u osób, które przez wiele
lat  wykonywały  w  celach  zarobkowych  te  same
czynności,  największą  przeszkodą  w  ponownym
podjęciu zatrudnienia.

We wszystkich programach kompleksowej re-

habilitacji  leczniczej  nie  byłoby  efektów  (poza  do-
raźnymi efektami medycznymi), gdyby nie przekaz
wiedzy w zakresie promowania zdrowia. W krajach
Europy  Zachodniej  bardzo  dokładnie  liczone  są
nakłady  na  powyższe  działania  w  konfrontacji
z przewidywanym zyskiem ekonomicznym, wynika-
jącym ze zmniejszenia liczby wypadków przy pracy
i  wypadków  drogowych  oraz  z  powrotu  do  pracy
poszkodowanych osób.

Uważa się, że podczas realizacji programu rehabi-

litacji leczniczej wiedza w zakresie promocji zdrowia
powinna być przekazywana w blokach tematycznych,
uwzględniających profil schorzenia, obejmujących
w szczególności:

informacje o konieczności kontynuowania le-

czenia w trybie ambulatoryjnym oraz monitorowania
uzyskiwanych efektów,

informacje o podstawowym procesie chorobo-

wym oraz o możliwościach występowania powikłań,
takich jak wtórne stany zapalne, powrót lub nasilenie
dolegliwości bólowych,

umiejętności zachowań przy wykonywaniu pod-

stawowych czynności dnia codziennego, tak by unikać
zbytnich przeciążeń układów i narządów z osłabioną
funkcją,

wiadomości o czynnikach ryzyka dla zdrowia

i życia człowieka, występujących w środowisku do-
mowym i w miejscu pracy,

informacje dotyczące podstawowych wyznacz-

ników zdrowia (prawidłowa wartość ciśnienia tętni-
czego krwi, poziom glukozy, lipidów itp.).

W wielu krajach programy promocji zdrowia, będą-

ce elementem kompleksowej rehabilitacji leczniczej,
opracowuje się odrębnie dla różnych grup społecz-
nych, uwzględniając wiek, wykształcenie, możliwości
zawodowe, a nawet pozycję społeczną.

roces powrotu do aktywności rodzinnej, społecz-
nej i zawodowej osób po urazach kręgosłupa

z  uszkodzeniem  rdzenia  kręgowego  trwa  bardzo
długo i najczęściej nie przynosi pełnej satysfakcji ani
pacjentowi, ani zespołowi leczącemu. Do szczególnie
trudnych  należą  okresy,  kiedy  zmęczony  długotrwa-
łym  procesem  chorobowym  pacjent,  mimo  postę-
pów  leczenia,  załamuje  się  psychicznie,  traci  wiarę
w możliwość dalszej poprawy i podejmuje próby sa-
mobójcze.  Wyniki  badań  prowadzonych  w  Finlandii
wskazują,  że  w  takich  przypadkach,  niezależnie  od
uzyskanych  efektów  klinicznych,  z  reguły  nie  udaje
się  przywrócić  poszkodowanej  osobie  zdolności  do
podjęcia pracy zarobkowej.

Większość przypadków urazu kręgosłupa z uszko-

dzeniem rdzenia kręgowego dotyczy osób dotychczas
zdrowych i aktywnych. Nagła, dramatyczna zmiana sy-
tuacji zdrowotnej, a często także rodzinnej i społecznej,
wiąże się z występowaniem wielu rodzajów zaburzeń
psychicznych.

Znaczna liczba doniesień dotyczących wyników

badań  zaburzeń  psychicznych  u  osób  dotkniętych
wymienionym  urazem  wskazuje  na  ogromne  trud-
ności w leczeniu tych zaburzeń. Europejskie standar-
dy przewidują profilaktyczne włączenie psychoterapii
– u każdego przytomnego chorego – już w pierwszych
godzinach  po  wyprowadzeniu  ze  wstrząsu  i  zakoń-
czeniu procedur stabilizujących podstawowe funkcje
życiowe. Uważa się, że może to ograniczyć wystąpie-
nie w późniejszym okresie ciężkich i często nieodwra-
calnych następstw w psychice.

Jeden z plakatów przygotowanych na tzw. sesję posterową.

Fot: A. Barwicka

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wy-
nika, że 9% zgonów rocznie jest powodowanych

przez różnego rodzaju urazy, a tego typu obrażenia
tworzą grupę 7 – spośród 15 najczęściej spotykanych
– przyczyn śmierci ludzi w wieku od 15 do 44 lat. Wy-

chodząc naprzeciw wyzwaniom, jakie stwarza taka
sytuacja, WHO m.in. organizuje cyklicznie (co dwa lata)
konferencje na temat zapobiegania urazom i promocji
bezpieczeństwa. Siódma z kolei taka konferencja, jak już
wspomniano, odbyła się w Wiedniu w czerwcu 2004 r.

— Działania prewencyjne z zakresu
bezpieczeństwa i higieny pracy po-
winny być przez wszystkie kraje wdrażane, prowadzone i monitorowane
w celu osiągnięcia efektów zarówno społecznych, jak i ekonomicznych.
Takim wnioskiem zakończyła się siódma międzynarodowa konferen-
cja na temat zapobiegania urazom związanym z wypadkami przy
pracy i promocji bezpieczeństwa środowiska pracy, która odbyła się
w Wiedniu w dniach 6-9 czerwca 2004 r. W spotkaniu wzięło udział
1200 osób ze 120 krajów świata.

Osobom, które po zakończeniu pobytu szpitalne-

go kontynuują leczenie i rehabilitację w warunkach
ambulatoryjnych należy zapewnić możliwość dojaz-
du do odpowiednich placówek; w przeciwnym razie
psychiczne i fizyczne następstwa urazu mogą sku-
tecznie zniweczyć dotychczasowe efekty leczenia.

W przypadku ludzi młodych i aktywnych przed

urazem szansę na odzyskanie wiary we własne moż-
liwości daje niewątpliwie sport. W większości krajów
świata  instytucje  rządowe  na  szczeblu  centralnym,
samorządy  lokalne  oraz  organizacje  pozarządowe
inicjują rozwój aktywności sportowej osób po urazie
rdzenia  kręgowego.  Przynosi  to  rezultaty  w  postaci
poprawy  sytuacji  psychospołecznej  osób  dotknię-
tych następstwami urazu, a także ich rodzin i całych
społeczności lokalnych.

imo wielu trudności, na jakie przy obecnym
stanie wiedzy napotykają leczenie i rehabilita-

cja osób po urazie kręgosłupa z uszkodzeniem rdze-
nia kręgowego, trwa walka o przywrócenie każdemu
z poszkodowanych jak najlepszych możliwości funk-
cjonalnych i uzyskanie możliwie optymalnej jakości
życia po urazie.

Obrady 43. Konferencji Naukowej Międzynaro-

dowego  Towarzystwa  Medycyny  Fizykalnej  i  Reha-
bilitacji  w  Urazach  Rdzenia  Kręgowego  pozwoliły  na
przedstawienie  aktualnie  obowiązujących  kierunków
w  leczeniu  i  rehabilitacji  wymienionej  grupy  chorych.
Mimo istniejących problemów ciągle unowocześniane
metody  leczniczo-rehabilitacyjne  pozwalają  osobom
poszkodowanym na zachowanie w istotnej części ak-
tywności  funkcjonalnej,  jak  też  rodzinnej,  społecznej
i zawodowej.

W opinii uczestników konferencji najtrudniejszym

zadaniem  –  dla  wszystkich  środowisk  świadomych
następstw  omawianych  urazów  –  jest  prowadzenie
na  taką  skalę  działań  profilaktycznych  (w  tym  np.
kampanii  przy  wykorzystaniu  billboardów),  aby
można było wyeliminować wypadki lub przynajmniej
znacznie ograniczyć ich liczbę.

Analiza zagadnień będących przedmiotem obrad

będzie kontynuowana podczas kolejnej konferencji,
która odbędzie się w Monachium w 2005 roku.

Alicja Barwicka

Departament Prewencji i Rehabilitacji

VII konferencja na temat

zapobiegania urazom i prewencji bezpieczeństwa

– Wiedeń 2004

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Poster (ang.) – plakat.

Idea, aby o wymienionych problemach rozma-

wiać w jak najszerszym gronie jest bardzo bliska or-
ganizatorom konferencji, gdyż – zdaniem Etiena Kru-
ga, dyrektora WHO odpowiedzialnego za prewencję
–  różnego  rodzaju  skutki  urazów  dotykają  szcze-
gólnie  społeczności  i  rodziny  o  relatywnie  niskich
dochodach.  Jest  to  o  tyle  istotne,  że  w  dalszym
ciągu rozpowszechniony jest pogląd, że urazy „były
i  będą”,  ponieważ  powodujące  je  wypadki  są  zda-
rzeniami losowymi, których nie da się uniknąć. Takie
postrzeganie  problemu  nie  dotyczy  jednak  wyłącz-
nie  „krajów  trzeciego  świata”;  nawet  w  państwach
najbardziej  rozwiniętych  gospodarczo  taki  pogląd
może być reprezentatywny dla całych grup społecz-
nych,  np.  farmerów.  W  tym  miejscu  konieczne  jest
wyjaśnienie, że nie jest to uwaga skierowana bezpo-
średnio pod adresem polskich rolników (co z drugiej
strony nie oznacza, że problem ich nie dotyczy), ale
akurat tę grupę zawodową wymienił we wspomnia-
nym  kontekście  jeden  z  uczestników  konferencji,
Mark  Purschwitz  z  Krajowego  Centrum  Zdrowia
Zawodowego  Rolników  w  Stanach  Zjednoczonych,
w swoim referacie zatytuowanym „W kierunku zdrow-
szego  i  bezpieczniejszego  rolnictwa:  czy  zadajemy
właściwe pytania?”

roblem prewencji urazów dotyczy praktycznie każ-
dego aspektu życia, nie tylko zawodowego. Fakt

ten znalazł odzwierciedlenie w programie konferencji,
który obejmował tak różnorodne zagadnienia, jak:

za-

pobieganie przemocy

zapobieganie samobójstwom

bezpieczeństwo na drogach

ochrona zdrowia za-

wodowego i bezpieczeństwo pracy

bezpieczeństwo

dzieci i osób starszych

zarządzanie w sytuacjach

ekstremalnie stresujących

bezpieczeństwo podczas

imprez masowych

przygotowanie na wypadek ka-

tastrof i aktów terroru

bezpieczeństwo społeczności

lokalnych

bezpieczeństwo wyrobów.

W ramach każdej z wymienionych w programie

grup  tematycznych  uczestnicy  konferencji  mogli
wziąć  udział  w  kilku  różnych  formach  prezentacji
zagadnień,  które  były  przedmiotem  obrad.  I  tak  na
przykład celem sesji pod hasłem „Co nowego?” było

zaprezentowanie  najnowszych  trendów  i  osiągnięć
w  dziedzinie  zapobiegania  urazom  i  promocji  bez-
pieczeństwa.  Zaproszeni  goście  –  w  zdecydowanej
większości pracownicy naukowi prowadzący badania
w wymienionym zakresie – dyskutowali o konkretnych
zagadnieniach  (forma  dwugłosu),  przedstawiając
odmienne,  często  przeciwstawne,  poglądy  na  daną
kwestię. Ponadto na program konferencji złożyły się
sesje plenarne, spotkania „okrągłego stołu” i tzw. se-
sje posterowe

Ze względu na dużą ilość materiałów zakwali-

fikowanych  do  prezentacji  (ponad  1900  zgłoszeń)
sesje  odbywały  się  równolegle,  tak  aby  wszyscy
prelegenci  mogli  zaprezentować  swoje  materiały
w  czasie  4  dni  trwania  konferencji.  Wśród  uczest-
ników  spotkania,  obok  pracowników  naukowych,
znalazły  się  osoby  zajmujące  się  prewencją  urazów
i promocją bezpieczeństwa w ramach swojej działal-
ności  zawodowej,  społecznej  lub  politycznej,  w  tym
m.in.  lekarze,  prawnicy,  projektanci,  przedsiębiorcy,
policjanci,  członkowie  organizacji  konsumenckich
itp.  Głównymi  celami,  jakie  postawili  sobie  organi-
zatorzy  konferencji,  były  m.in.  wymiana  informacji
o  najnowszych  osiągnięciach  naukowych  i  rozwią-
zaniach  praktycznych  w  obszarze  prewencji  urazów
i  promocji  bezpieczeństwa,  zwiększenie  stopnia  wy-
korzystania wyników badań naukowych w tej dziedzi-
nie  oraz  prezentacja  najbardziej  istotnych  aktualnie
globalnych problemów w wymienionej sferze.

Wśród uczestników konferencji nie zabrakło przed-

stawicieli  polskich  placówek  naukowych  prowadzą-
cych badania w dziedzinie prewencji urazów i promocji
bezpieczeństwa oraz przedstawicieli instytucji, których
działalność wiąże się z tą problematyką. Z placówek
naukowych można wymienić m.in. Centralny Instytut
Ochrony Pracy, reprezentowany przez dr. Jana Rze-
peckiego  oraz  Instytut  Zdrowia  Publicznego  Colle-
gium  Medicum  Uniwersytetu  Jagiellońskiego,  który
reprezentowała dr Marta Malinowska-Cieślik. Spośród
instytucji,  których  działalność  wiąże  się  z  problema-
tyką  prewencji  urazów  i  promocji  bezpieczeństwa
należy  wymienić  Państwową  Inspekcję  Pracy  oraz
Zakład Ubezpieczeń Społecznych. PIP reprezentowali
Krzysztof  Kowalik,  dyrektor  Departamentu  Prewencji
Głównego Inspektoratu Pracy i Bogdan Solawa, star-
szy inspektor pracy w Sekcji Prewencji Okręgowego
Inspektoratu  Pracy  w  Krakowie,  natomiast  ZUS  –
Anna  Serafińska,  wicedyrektor  Departamentu  Pre-
wencji i Rehabilitacji w Centrali ZUS.

nalizując materiały przedstawione przez uczest-
ników konferencji można wysnuć wniosek,

że  w  prewencji  urazów  i  promocji  bezpieczeństwa
ogromnie  pomocne  jest  wykorzystywanie  doświad-
czeń  niekoniecznie  bezpośrednio  odnoszących  się
do  meritum  podejmowanej  kwestii;  że  na  przykład
skuteczne rozwiązania w działalności na rzecz zwięk-

Uzdrowisko Baden w pobliżu Wiednia.

Fot: A. Serafińska

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

szenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym mogą być
z powodzeniem zastosowane w zapobieganiu ura-
zom w rolnictwie. Trzeba przy tym, oczywiście, mieć
świadomość istniejących różnic, a przede wszystkim
świadomość odmienności uwarunkowań i lokalnej
specyfiki w podejściu do zagadnienia.

Jednym z problemów wspólnych dla różnych grup

tematycznych była kwestia pozyskania danych, w celu
umożliwienia dokładnego zdefiniowania negatywnego
zjawiska, jakiemu należy przeciwdziałać. Zagadnienie
to było wielokrotnie analizowane w czasie konferencji,
w  różnych  aspektach.  Wydaje  się,  że  w  kontekście
skuteczności  działań  prewencyjnych  jest  to  jedna
z kwestii o zasadniczym znaczeniu w skali globalnej.
Zakładając bowiem, że dobrze zorganizowany system
prewencji  dysponuje  odpowiednimi  środkami  (w  za-
kresie  instrumentów  prawnych,  finansowania,  zaple-
cza technicznego, zasobów ludzkich itp.), to sprawą
bardzo istotną jest jeszcze udzielenie odpowiedzi na
pytanie, gdzie te środki powinny być zaangażowane.
Innymi słowy, jakie są najpilniejsze zadania do reali-
zacji oraz w jaki sposób należy je realizować. Z kolei
uzyskanie  wiążącej  odpowiedzi  na  tak  postawione
pytanie, gwarantującej efektywność działania, zależy
(używając  terminologii  wojskowej)  od  właściwego
„rozpoznania pola walki”.

We wspomnianym kontekście militarnego porów-

nania użył również jeden z uczestników konferencji,
dr  Dinesh  Mohan,  pracownik  naukowy  Indyjskiego
Instytutu  Technologicznego,  biorący  udział  w  sesji
„Co  nowego?”,  poświęconej  możliwościom  zwięk-
szenia  skuteczności  działań  w  zakresie  zapobiega-
nia urazom i promocji bezpieczeństwa.

Doktor D. Mohan stwierdził mianowicie, że „puł-

kownik nie może działać tak, jak profesor uniwersy-
tetu”, wskazując w ten sposób na konieczność indy-
widualnego  podejścia  do  przedmiotowego  zagad-
nienia, zarówno w skali poszczególnych krajów, jak
i  poszczególnych  problemów.  Nawiązał  w  ten  spo-
sób  do  wypowiedzi  swojej  partnerki  w  dyskusji,
dr Carolyn Fowler, koordynatora programu zapobie-
gania  urazom,  realizowanego  przez  Departament
Zdrowia USA w Hrabstwie Baltimore.

Doktor C. Fowler stwierdziła, że pewne aspekty po-

dejścia do problemu prewencji są niezmienne, a przez
to możliwe do zastosowania w każdej sytuacji. Wymie-
niła cztery, według niej najistotniejsze, czynniki warun-
kujące skuteczność działań prewencyjnych – wiedzę,
kwalifikacje, efektywność i infrastrukturę – zaznaczając
przy tym, że systematyczne doskonalenie tych czyn-
ników pozwoli na uzyskanie pożądanego rezultatu
w postaci skutecznego systemu prewencji.

Odnosząc się do tej tezy dr D. Mohan powiedział

m.in.,  że  nie  jest  możliwe  zastosowanie  tych  samych
mechanizmów  w  różnych  warunkach  ekonomicznych
i  politycznych.  Podkreślił  jednocześnie,  że  właśnie
trudności  wynikające  z  braku  odpowiednich  danych
nie  pozwalają  na  porównywanie  sytuacji,  w  kontek-
ście  konkretnego  problemu,  w  różnych  krajach.  Jako
przykład  przedstawił  statystyki,  z  których  wynikało,
że  w  pewnym  okresie  śmiertelność  niemowląt  w  USA
i w Bułgarii utrzymywała się na tym samym poziomie!
W innym przykładzie, który przytoczył, wskazał na nie-
możność bezpośredniego i bezkrytycznego porównania
statystyk  dotyczących  wypadków  komunikacyjnych
w  takich  krajach  jak  Norwegia  i  Stany  Zjednoczone.
Jest to niemożliwe, powiedział, ponieważ Norwegowie
pokonują  samochodami  dystanse  nieporównywalne
z  dystansami obywateli USA, którzy nierzadko podejmu-
ją wyprawy z jednego wybrzeża kontynentu na drugie.

Za zasadniczy czynnik warunkujący skuteczność

prewencji kwestię pozyskania dokładnych danych
uznała również dr Christine Branche z USA, w refe-
racie „Uraz w obrębie struktury opieki zdrowotnej”,
wygłoszonym w ramach jednej z sesji plenarnych.

Teza o konieczności rzetelnego rozpoznania pro-

blemu, możliwości postawienia błędnej diagnozy w sy-
tuacji korzystania z danych statystycznych bez dogłęb-
nej analizy wszystkich uwarunkowań, dominowała rów-
nież w treści referatów wygłoszonych w ramach sesji
tematycznej poświęconej bezpieczeństwu i higienie
pracy, która odbyła się pod hasłem „Współpraca mię-
dzynarodowa w zakresie urazów zawodowych”.

W sumie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pra-

cy przedstawiono 34 referaty, wraz z prezentacjami
multimedialnymi, w tym 2 z Polski. Zaprezentowano
ponad 130 posterów. Odbyły się także obrady mię-
dzynarodowego „okrągłego stołu” na temat zapobie-
gania wypadkom przy pracy, z udziałem przedstawi-
cieli Wielkiej Brytanii, Filipin, Nowej Zelandii i USA.

Spośród przedstawicieli naszego kraju referaty wy-

głosili: dr Jan Rzepecki z CIOP, pt. „Koszty wypadków
przy pracy w Polsce” (współautorem referatu była
Anna Serafińska z ZUS) oraz inspektor Bogdan Solawa
z PIP, pt. „Nowe wyzwania na rynku pracy a rosnąca ro-
la prewencji w działalności Państwowej Inspekcji Pracy”.

odsumowując – planując i podejmując dzia-
łania w zakresie prewencji urazów i promocji

bezpieczeństwa należy uwzględnić istniejące uni-
wersalne kanony postępowania w tym zakresie, nie
zapominając jednak o konieczności indywidualnego

Wiedeń – Stare Miasto.

Fot: A. Serafińska

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

podejścia do problemu w zależności od lokalnych
uwarunkowań.

O tym, że prewencja się opłaca i że lepiej jest

zapobiegać  niż  likwidować  skutki,  teoretycznie  nie
trzeba  nikogo  przekonywać.  Przykład  –  z  danych
amerykańskiego  Zarządu  Bezpieczeństwa  Ruchu
Drogowego wynika, że statystycznie, w ciągu jedne-
go roku, na świecie w wypadkach komunikacyjnych
ginie 1,2 mln osób, co przekłada się na koszty, z nimi
związane, rzędu 518 mld dolarów. Jednak wiedza na
ten temat to jedno, a postawienie właściwej diagnozy
i  zaproponowanie  środków  zaradczych  to  kwestia
odrębna.

Kolejny przykład – według oficjalnych danych pod-

stawową przyczyną wysokiej śmiertelności dzieci w Ban-
gladeszu były choroby zakaźne, w związku z czym pod-
jęto stosowne działania. W ciągu 5 lat, poczynając od
1996 r., kosztem 2 mld dolarów udało się wyeliminować
śmiertelność z powodu pewnych chorób. Dokładniejsza
analiza stanu rzeczy ujawniła jednak, że w rzeczywistości
główną przyczyną śmiertelności dzieci były nie choroby
zakaźne, ale urazy, a szczególnie utonięcia. Ponieważ
problem ten nie został ujawniony, nie prowadzono żad-
nych działań, aby ten stan rzeczy zmienić. W rezultacie,
w porównywalnym okresie, sytuacja nie uległa zmianie
– w 1996 r. utonęło w Bangladeszu ok. 26 tys. dzieci, po-
dobnie było 5 lat później.

Zatem, by zastosowane środki przyniosły pożą-

dane rezultaty, niezbędna jest właściwa diagnoza.
Na przykład w Nowej Zelandii działania prewencyjne
w związku z wypadkami przy pracy zostały ukierunko-
wane na wyeliminowanie zjawiska pracy po spożyciu
alkoholu, kiedy okazało się, że blisko 25% takich wy-
padków jest związanych z używaniem alkoholu przez
ich uczestników.

względnienie specyfiki warunków lokalnych
w podejściu do zagadnień prewencji będzie praw-

dopodobnie  jednym  z  wiodących  tematów  kolejnej
konferencji,  która  odbędzie  się  za  2  lata  w  Republice
Południowej Afryki. Dr Manto Tshabalala-Msimang, mini-
ster zdrowia tego kraju, biorąca udział w podsumowaniu
wiedeńskiego spotkania, powiedziała, że najważniejsza
rola,  jaką  mają  do  spełnienia  działania  prewencyjne
w kraju, który reprezentuje, polega na zmianie mental-
ności  społeczeństwa.  W  zdecydowanej  większości  re-
prezentuje ono pogląd, że wypadki zawsze się zdarzały,
będą się zdarzać i nic w tej sprawie nie można zrobić.

W jakim punkcie drogi w kierunku realizacji wizji

„zero wypadków” znajduje się prewencja w Polsce?

Według danych CIOP, przedstawionych przez

dr J. Rzepeckiego, w 2002 r. z funduszu wypadkowe-
go ZUS wydatkował 4188,5 mln zł, z czego 75% na
renty z tytułu niezdolności do pracy.

W ramach prewencji wypadkowej ustawa bud-

żetowa  ma  co  roku  określać  wysokość  odpisu  na
tę  prewencję,  do  poziomu  nie  przekraczającego
1%  należnych  składek  na  ubezpieczenie  wypadko-
we  przewidzianych  w  planie  finansowym  Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych na dany rok budżetowy.

Nowy system ubezpieczeń społecznych wpro-

wadził  również  zasadę  indywidualizacji  wysokości
składki na ubezpieczenie wypadkowe, w zależności
od  warunków  pracy  w  konkretnym  zakładzie.  Poza
wymienionym  systemem  pozostaje  jednak  więk-
szość rolników indywidualnych, a jego skuteczność
trudno na razie ocenić.

Wydaje się jednak, że etap biernej konstatacji i ak-

ceptacji istniejącego stanu rzeczy mamy już za sobą.

Bogdan Solawa

Prewencja wypadkowa

– nowe zadanie ZUS

ozwój przemysłu pociąga za sobą także następ-
stwa w postaci wypadków przy pracy i chorób

zawodowych.

Jak wynika z danych Głównego Urzędu Staty-

stycznego, w Polsce liczba osób poszkodowanych
w wypadkach przy pracy systematycznie maleje

(patrz:  tabela  1).  Jednak  nadal,  corocznie,  ponad
80  tys.  osób  zostaje  poszkodowanych  w  wypad-
kach,  do  których  dochodzi  podczas  czynności
związanych  z  wykonywaną  pracą.  Co  roku  ginie
w nich ponad 500 osób, a ponad 1000 doznaje cięż-
kich obrażeń ciała.

Tabela 1

Wypadki przy pracy w latach 1997-2002

1997

1998

1999

2000

2001

2002

Liczba wypadków przy pracy

120 897

117 518

98 774

94 909

85 275

80 494

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Koszty społeczne i ekonomiczne związane

z następstwami wypadków przy pracy, jak również
z  następstwami  chorób  zawodowych,  powstałych
w  wyniku  niebezpiecznych,  szkodliwych  i  uciążli-
wych  warunków  pracy,  są  bardzo  wysokie.  Tylko
w  2002  r.  przeciętna  miesięczna  liczba  osób,  któ-
re  otrzymały  rentę  z  tytułu  niezdolności  do  pracy
spowodowanej skutkami wypadków przy pracy wy-
niosła 110 200, a osób, które otrzymały rentę z ty-
tułu  niezdolności  do  pracy  spowodowanej  skut-
kami  chorób  zawodowych  –  129  800.  W  2003  r.
liczby  te  kształtowały  się  odpowiednio:  105  000
i 124 000

dniem 1 stycznia 2003 r. weszła w życie usta-
wa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpie-

czeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy
i  chorób  zawodowych  (Dz.U.  nr  199,  poz.  1673
z  późn.  zm.),  która  nałożyła  na  Zakład  Ubezpie-
czeń  Społecznych  obowiązek  realizacji  zadań
związanych  z  prewencją  wypadkową,  a  tym  sa-
mym  obowiązek  podjęcia  czynności  zmierzają-

cych do ograniczenia liczby wypadków przy pracy
i chorób zawodowych.

Zgodnie z ustawą z 30 października 2002 r. środki

finansowe na prewencję wypadkową przeznaczane
są w szczególności na:

1) analizę przyczyn i skutków wypadków przy

pracy (zwłaszcza wypadków śmiertelnych, ciężkich
i zbiorowych) oraz chorób zawodowych,

2) upowszechnianie wiedzy o zagrożeniach powo-

dujących wypadki przy pracy i choroby zawodowe oraz
o sposobach przeciwdziałania tym zagrożeniom,

3) prowadzenie prac naukowo-badawczych

mających na celu eliminację lub ograniczenie
przyczyn powodujących wypadki przy pracy i cho-
roby zawodowe.

Badając przyczyny wypadków przy pracy

stwierdzono, że do najczęstszych przyczyn tych
nieszczęśliwych zdarzeń należą:

nieprawidłowe

zachowanie się pracownika

niewłaściwa organiza-

cja pracy lub stanowiska pracy (patrz: tabela 2). Naj-
więcej wypadków zdarza się w grupie pracowników
w wieku 30-49 lat (patrz: tabela 3).

Tabela 2

Przyczyny wypadków przy pracy w 2002 r.

Przyczyny wypadków

Liczba wypadków

Nieużywanie sprzętu ochronnego

2 472

Niewłaściwy stan psychofizyczny pracownika

4 365

Niewłaściwe, samowolne zachowanie się pracownika

12 149

Brak lub niewłaściwe posługiwanie się czynnikiem materialnym

12 887

Niewłaściwy stan czynnika materialnego

17 834

Niewłaściwa organizacja pracy lub stanowiska pracy

18 691

Nieprawidłowe zachowanie się pracownika

74 620

Tabela 3

Poszkodowani w wypadkach przy pracy w 2002 r.

według wieku

Wiek

Liczba poszkodowanych

65 lat i więcej

305

Od 60 do 64 lat

820

Od 50 do 59 lat

12 139

Od 40 do 49 lat

24 184

Od 30 do 39 lat

21 601

Od 20 do 30 lat

20 289

Od 18 do 19 lat

850

Według badań Państwowej Inspekcji Pracy około

90% wypadków przy pracy dotyczy małych i śred-
nich firm, przy czym większość wypadków wynika
z niewiedzy i lekceważenia zasad BHP przez pracow-
ników i pracodawców.

godnie z wytycznymi – przyjętymi na pod-
stawie danych uzyskanych z Departamen-

tu  Statystyki  Centrali  ZUS,  jak  również  danych
Głównego  Urzędu  Statystycznego  i  Państwowej
Inspekcji  Pracy  –  w  2003  r.  działaniami  prewen-
cyjnymi,  podejmowanymi  przez  Zakład  Ubezpie-
czeń  Społecznych,  zostały  objęte  przede  wszyst-
kim  sektor  przemysłu  budowlanego  oraz  sektor
przemysłu chemicznego. Stwierdzono bowiem, że
w  ostatnich  latach  najwięcej  wypadków  zdarzyło
się właśnie podczas prac w wykopach i na wyso-

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

kościach, jak również podczas prac w zakładach
produkujących bądź przerabiających różnego ro-
dzaju substancje chemiczne.

Aby poprawić bezpieczeństwo pracy w firmach

wymienionych  branż,  w  2003  r.  Zakład  Ubezpie-
czeń  Społecznych  sfinansował  przeprowadzenie
– w 16 oddziałach ZUS – szkoleń dla pracodawców
sektorów  przemysłu  budowlanego  oraz  chemicz-
nego zatrudniających do 9 pracowników i rejestru-
jących  działalność  gospodarczą  po  raz  pierwszy.
Podczas  tych  szkoleń  ich  uczestnicy  zdobywali
wiedzę i umiejętności w zakresie:

oceny zagrożeń występujących w procesie pra-

cy oraz ryzyka związanego z tymi zagrożeniami,

organizowania pracy w sposób zapewniający

bezpieczne i higieniczne warunki pracy,

zapewnienia przestrzegania w zakładzie pracy

przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pra-
cy, w tym organizacji nadzoru nad przestrzeganiem
tych przepisów i zasad,

ochrony pracowników przed zagrożeniami

związanymi z wykonywaną pracą.

Szkolenia miały ułatwić pracodawcom radzenie

sobie  z  podstawowymi  problemami  występującymi
w  ich  branży.  Ponadto  byli  oni  informowani,  jakie
instytucje  są  zobowiązane  do  udzielenia  pomocy
w konkretnym wypadku.

Adresy podmiotów sektora budowlanego i sekto-

ra chemicznego uzyskano dzięki współpracy z Woje-
wódzkimi Urzędami Statystycznymi.

Ponadto listy przedsiębiorstw z branży budowla-

nej i chemicznej przekazała Zakładowi Ubezpieczeń
Społecznych  Państwowa  Inspekcja  Pracy,  zgodnie
z  podpisanym  we  wrześniu  2003  r.  porozumieniem
o  współpracy

. Na mocy tego porozumienia ZUS

otrzymał  również  od  Państwowej  Inspekcji  Pracy,
nieodpłatnie, materiały do powielenia i upowszech-
nienia mające na celu eliminowanie zagrożeń zawo-
dowych.  Materiały  te  (dwa  poradniki,  zatytułowane
„Sto sposobów na uniknięcie kłopotów” oraz „Bez-
pieczeństwo pracy – roboty budowlane i rozbiórko-
we”,  dwie  ulotki,  plakat  oraz  wydawnictwo  „Ocena
ryzyka  zawodowego  w  pięciu  krokach”)  powielono
nakładem  ZUS  i  przekazano  uczestnikom  wspo-
mnianych szkoleń. Są one również upowszechniane
w 41 ośrodkach rehabilitacyjnych prowadzących pro-
gram rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji ren-
towej ZUS, bowiem jednym z celów tego programu,
realizowanego  w  ramach  zajęć  z  zakresu  promocji
zdrowia i edukacji zdrowotnej, jest przekazanie ubez-
pieczonym wiedzy na temat czynników zagrażających
zdrowiu i życiu człowieka w środowisku pracy.

Zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 3 ustawy z 30 paź-

dziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z ty-

tułu  wypadków  przy  pracy  i  chorób  zawodowych
w 2003 r. zamówiono i zakupiono 7 prac naukowo-
-badawczych mających przyczynić się do eliminacji
lub  ograniczenia  przyczyn  powodujących  wypadki
przy  pracy  i  choroby  zawodowe.  Szczegółowe  in-
formacje  o  tych  pracach  zamieszczono  na  stronie
internetowej ZUS, zaś same prace powielono i roze-
słano do zainteresowanych osób i instytucji.

W 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

zaczął wydawać także kwartalnik pt. „Prewencja
i Rehabilitacja”, którego zadaniem jest populary-
zacja wiedzy na temat działań z zakresu prewencji
rentowej i wypadkowej.

odsumowując działania ZUS związane z wejściem
w życie przepisów nowej ustawy wypadkowej na-

leży  wyrazić  nadzieję,  że  wprowadzone  rozwiązania
organizacyjne przyczyniają się do zwiększenia wiedzy
o zagrożeniach związanych z wypadkami przy pracy
i chorobami zawodowymi, a w konsekwencji umożliwią
opracowanie  skutecznego  programu  prewencyjnego.
Wymiernym  rezultatem  takiego  programu  powinno
stać  się  ograniczenie  liczby  wypadków  przy  pracy
i  chorób  zawodowych,  a  tym  samym  zdecydowane
zmniejszenie  nakładów  finansowych  na  renty  i  inne
świadczenia pieniężne wypłacane z tego tytułu.

Bibliografia

1. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2003. GUS,

Warszawa 2003.

2. Renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty rodzinne przy-

znane w 2002 roku z powodu wypadków przy pracy, w drodze
do pracy lub z pracy oraz chorób zawodowych. Zakład Ubez-
pieczeń Społecznych, Departament Statystyki, Warszawa
2003.

3. Warunki pracy w Polsce w 2002 r. Informacje i opracowania

statystyczne. GUS, Warszawa 2003.

Hanna Więcławek-Wassermann

Departament Prewencji i Rehabilitacji

Porozumienie między Głównym Inspektorem Pracy a Preze-

sem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2003 r.
w sprawie współdziałania organów Państwowej Inspekcji Pracy
i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

uropejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia
w Pracy

istnieje od 1996 r. Jej siedzibą jest

Bilbao  w  Hiszpanii.  Organizacja  ta  ma  m.in.  za
zadanie  działać  na  rzecz  współpracy,  wymiany  in-
formacji  i  doświadczeń  krajów  członkowskich  Unii
Europejskiej w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny
pracy.  Jednym  z  celów  tej  działalności  jest  udo-
stępnianie  informacji  naukowej,  technicznej  i  eko-
nomicznej  o  metodach  i  narzędziach  niezbędnych
do  prowadzenia  działań  prewencyjnych,  ze  szcze-
gólnym uwzględnieniem specyficznych problemów
małych i średnich przedsiębiorstw.

Organizacja ta jest także inicjatorem wspólnych

działań programowych Wspólnoty Europejskiej zwią-
zanych z bezpieczeństwem i ochroną pracy.

uropejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia
w Pracy działa poprzez sieć, na którą składają

się:

krajowe punkty centralne

, utworzone we

wszystkich państwach członkowskich UE i kra-
jach EFTA

krajowe sieci informacyjne przy kra-

jowych punktach centralnych oraz

centra tema-

tyczne

Krajowe punkty centralne biorą udział w pracach

Agencji, tworząc i koordynując krajową sieć informa-
cyjną, w skład której, zgodnie z zaleceniami Agencji,
wchodzą przedstawiciele instytucji rządowych, insty-
tutów badawczych, pracodawców i związków zawo-
dowych. Nad pracami krajowego punktu centralnego
czuwa jego rada programowa.

W Polsce funkcję krajowego punktu centralnego

pełni Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy
Instytut Badawczy z siedzibą w Warszawie.

Raz w roku, w ramach Europejskiego Tygodnia

Bezpieczeństwa  i  Zdrowia  w  Pracy,  we  wszyst-
kich  państwach  członkowskich  UE  prowadzone
są  kampanie  informacyjne  związane  z  wybranym
w  danym  roku  tematem.  Polegają  one  na  organi-
zowaniu  konferencji,  rozprowadzaniu  plakatów
i  materiałów  informacyjnych,  nagłaśnianiu  danej
tematyki w mediach. W 2004 r. kampania taka była
poświęcona  problematyce  bezpieczeństwa  pracy
w budownictwie i przebiegała pod hasłem „Budo-
wać bezpiecznie”.

udownictwo – w którym w 15 krajach UE oficjal-
nie pracuje 12,7 mln osób (tj. 7,9% ogólnej licz-

by zatrudnionych)

, przy rocznej wartości inwestycji

sektora  budowlanego  szacowanego  na  902  mld
euro  –  pozostaje  wciąż  jedną  z  najbardziej  niebez-
piecznych gałęzi europejskiej gospodarki. Pracujący
w tym sektorze dwukrotnie częściej niż pracownicy
innych  sektorów  ulegają  ciężkim  wypadkom  przy
pracy.  Rocznie  ginie  około  1300  pracowników  bu-
dowlanych, co daje ponad dwukrotnie wyższą śred-
nią niż w innych gałęziach gospodarki.

W Polsce, według danych Głównego Urzędu

Statystycznego, w 2003 r. w budownictwie wydarzy-
ło  się  około  8,5%  ogólnej  liczby  wypadków  –  licz-
ba  poszkodowanych  w  wypadkach  przekroczyła
85  000  osób.  Wskaźnik  częstotliwości  wypadków

wyniósł  w  naszym  budownictwie  aż  11,54,  przy
średnim  krajowym  8,24.  Z  powodu  wypadków
w  tym  sektorze  liczba  dni  niezdolności  do  pracy
w  omawianym  roku  –  przypadających  na  jednego
poszkodowanego w wypadku – wyniosła 42,5.

Duża liczba wypadków w budownictwie, w tym

wypadków ciężkich i śmiertelnych, skłoniła Euro-
pejską Agencję Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy
do uznania 2004 roku za rok, w którym szczególną
uwagę należy poświęcić bezpieczeństwu pracy w tej
gałęzi gospodarki.

Europejski Tydzień Bezpieczeństwa i Zdrowia

w Pracy, przebiegający pod hasłem „Budować bez-
piecznie”,  trwał  od  18  do
22  października  2004  r.
Był  poświęcony  nie  tyl-
ko  wskazaniu  zagrożeń
istniejących  w  sektorze
budowlanym,  lecz  także
popularyzacji stosowanych
i  sprawdzonych  rozwiązań
praktycznych.  W  każdym
z  krajów  biorących  udział
w  kampanii  organizatorzy
akcji promocyjnych i inicja-
tyw  propagujących  dobre
praktyki  mogli  liczyć  na
wsparcie  krajowych  punk-
tów  centralnych  Europej-
skiej  Agencji  Bezpieczeń-
stwa i Zdrowia w Pracy.

Podstawą prawną działalności Agencji jest rozporządzenie

Rady Europy nr 2062/94 z dnia 18 lipca 1994 r., znowelizowane
rozporządzeniem nr 1643/95 z dnia 29 czerwca 1995 r.

Z ang. Focal Point.

Skrót od European Free Trade Association (Europejskie Sto-

warzyszenie Wolnego Handlu).

Z ang. Topic Centres.

Dane: Eurostat (Urząd Statystyczny Wspólnot Europejskich),

Ankieta o sile roboczej 2002.

Liczba osób poszkodowanych w wypadkach przypadająca

na 1000 pracujących.

Budować bezpiecznie

– czas zrobić coś więcej

Europejski Tydzień

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

europejską kampanię poświęconą wymie-
nionej problematyce wpisało się również

plenarne posiedzenie Rady Ochrony Pracy przy
Sejmie RP w dniu 20 października 2004 r., nad któ-
rym patronat objął marszałek Sejmu, Józef Oleksy.
W posiedzeniu tym wzięli udział posłowie, senato-
rowie, przedstawiciele rządu, organizacji partnerów
społecznych i gospodarczych budownictwa oraz
instytucji naukowych.

Spotkanie Rady Ochrony Pracy – organu nadzoru

nad warunkami pracy, do którego zadań należy m.in.
wyrażanie  stanowiska  w  sprawach  dotyczących  pro-
blemów  ochrony  pracy  o  zasięgu  ogólnokrajowym
– nieprzypadkowo wypadło w czasie trwania europej-
skiego tygodnia „Budować bezpiecznie”. Rada Ochro-
ny Pracy, poprzez szereg inicjatyw, jakie podejmowała
i  podejmuje,  stała  się  forum  dialogu  w  sprawach
ochrony  pracy.  Wielokrotnie  apelowała,  i  wystąpiła
z wnioskiem do Sejmu, o wyznaczenie terminu debaty
na temat bezpieczeństwa pracy.

W wystąpieniu wprowadzającym przewodniczący

Rady Ochrony Pracy, Zbigniew Janowski, podkreślił
różnice między sytuacją w Polsce a sytuacją w wyso-
ko rozwiniętych krajach Unii Europejskiej. Zaznaczył,
że na bardzo rozdrobnionym polskim rynku budowla-
nym dominują małe i średnie firmy, przy czym blisko
30% z nich działa w tzw. szarej strefie, co nie pozostaje
bez wpływu na poziom bezpieczeństwa i warunków
pracy. Wysoki poziom bezpieczeństwa i wysoka kul-
tura pracy nie stały się, niestety, istotnymi elementami
budowania wizerunku firmy i czynnikami zapewniają-
cymi sukces ekonomiczny.

To właśnie budownictwo „przoduje” w patolo-

giach rynku pracy, zaniżaniu kosztów pracy, w niewy-
płacaniu wynagrodzeń, zatorach płatniczych pomię-
dzy inwestorami, wykonawcami i podwykonawcami,
„oszczędnościach” w dziedzinie bhp. Zmniejszająca
się liczba wypadków w ostatnich latach związana
była z drastycznym spadkiem inwestycji i zatrudnienia.

Wygłoszone podczas spotkania referaty, a także

dyskusja, jaką wywołały zaprezentowane materiały,
pozwoliły na sformułowanie wniosków dotyczących:

przyczyn wypadków

najczęstszych nieprawi-

dłowości oraz

zagrożeń w budownictwie.

Przyczyny wypadków w pracy możemy po-

dzielić na:

organizacyjne (stanowią 47,7% ogółu) – m.in. brak

dozoru, niewłaściwe przeszkolenie, brak kwalifikacji,
tolerowanie przez nadzór niewłaściwej technologii, brak
instrukcji obsługi maszyny, dopuszczenie do pracy bez
badań lekarskich, niewłaściwe polecenia przełożonych,
nieodpowiednie składowanie surowców i produktów,

tzw. ludzkie (stanowią 37,7% ogółu) – m.in. nie-

używanie sprzętu ochronnego, urządzeń zabezpie-
czających, niewłaściwe zachowanie się pracownika;
takie jak przebywanie w miejscach niedozwolonych,
niewyłączenie maszyny, zbyt szybka jazda, brawura,
lekceważenie zagrożenia, niedostateczna koncentra-

cja, stan psychofizyczny pracownika, niezapewnia-
jący bezpiecznego wykonywania pracy, wynikający
np. z nadużycia alkoholu, zmęczenia,

techniczne (stanowią 14,6% ogółu) – m.in.

wady  konstrukcyjne  lub  niewłaściwe  rozwiązania
techniczne,  brak  urządzeń  zabezpieczających,  wy-
konanie  niezgodne  z  projektem,  niedotrzymanie
parametrów technicznych, wady materiałowe.

Nieprawidłowości w budownictwie najczęściej

występują przy:

pracach na wysokości – brak zabezpieczeń

stanowisk pracy zlokalizowanych w pobliżu krawędzi
otwartych powierzchni i otworów technologicznych,

pracach związanych z montażem, demontażem

i eksploatacją rusztowań – brak obarierowania, brak
pomostów, pionów komunikacyjnych,

podczas robót ziemnych – brak zabezpieczenia

ścian wykopów, brak zabezpieczeń zejść do wykopów,

przy stosowaniu urządzeń i instalacji energe-

tycznych – niezabezpieczenie przewodów elektrycz-
nych przed uszkodzeniami mechanicznymi, brak
pomiarów skuteczności ochrony przeciwporażenio-
wej, nieprawidłowe rozmieszczenie i zabezpieczenie
rozdzielnic elektrycznych.

Najważniejsze przyczyny powstawania zagro-

żeń w budownictwie to:

niski poziom wiedzy dużej części pracodawców

w zakresie prawa pracy, w tym przepisów bhp,

lekceważenie zagrożeń, minimalizacja kosz-

tów, m.in. poprzez ograniczanie wydatków związa-
nych z bhp,

zatrudnianie pracowników „z ulicy”, o niskich

kwalifikacjach lub bez kwalifikacji,

niewłaściwa koordynacja robót wykonywanych

jednocześnie,

źle lub w ogóle nieudokumentowana przez pra-

codawców ocena ryzyka zawodowego.

Mentalność polskich pracodawców i pracowników,

jak podkreślił przewodniczący Rady Ochrony Pracy, Zbi-
gniew Janowski, będzie się zmieniać – to jeden z pozy-
tywnych efektów polskiego członkostwa w Unii Europej-
skiej. Proces ten jednak musi spotkać się z poparciem.
Uczestniczyć w nim powinny, w sposób skoordynowa-
ny, parlament, rząd i jego agendy, samorządy, organiza-
cje pracodawców i związki zawodowe. W przeciwnym
razie budownictwo nadal pozostanie jednym z działów
gospodarki najbardziej zagrożonym wypadkami.

Bibliografia

1. Eurostat (Urząd Statystyczny Wspólnot Europejskich), Ankieta

o sile roboczej 2002.

2. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2003, GUS,

Warszawa 2003.

3. Warunki pracy w Polsce w 2002 r. Informacje i opracowania

statystyczne. GUS, Warszawa 2003.

Anna Sójka

Departament Prewencji i Rehabilitacji

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

O czynnikach ryzyka

choroby niedokrwiennej serca

Wprowadzenie

W naszym kraju co drugi mieszkaniec umiera

z  powodu  chorób  układu  krążenia.  Ta  wysoka
umieralność  pozostaje  w  ścisłym  związku  z  rozpo-
wszechnieniem  czynników  ryzyka  tych  schorzeń,
a więc cech i nawyków, które zwiększają prawdopo-
dobieństwo  wystąpienia  chorób  u  osób,  u  których
takie cechy i nawyki występują, i jest efektem wielo-
letniej ekspozycji społeczeństwa na ich działanie

Ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwien-

ną  serca  (ChNS)  wiąże  się  więc  z  prowadzeniem
określonego  stylu  życia.  Modyfikacja  stylu  życia
może nie tylko zapobiec wystąpieniu choroby wień-
cowej,  ale  ma  podstawowe  znaczenie  w  prewencji
pierwotnej,  czy  też  zmniejszeniu  ryzyka  kolejnego
zawału serca. Badania epidemiologiczne pozwoliły
na  zebranie  olbrzymiej  ilości  informacji  na  temat
czynników  ryzyka  usposabiających  do  rozwoju
choroby  niedokrwiennej  serca.  Pozwoliły  również
określić,  w  jakim  stopniu  zmiana  poszczególnych
czynników ryzyka wpływa na rozwój choroby.

Czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca

jest wiele. Można je podzielić na trzy grupy:

czyn-

niki stanowiące elementy stylu życia

czynniki bio-

chemiczne i fizjologiczne poddające się modyfikacji

cechy indywidualne nie modyfikujące się.

Do pierwszej grupy należą: wysokokaloryczna

dieta, bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe

i cholesterol, palenie tytoniu, nadmierne spożywa-
nie alkoholu oraz mała aktywność fizyczna.

Do drugiej grupy zalicza się: wysokie stężenie

cholesterolu LDL o niskiej gęstości (low density li-
poprotein) w surowicy, niskie stężenie cholesterolu
HDL o wysokiej gęstości (high density lipoprotein),
podwyższone stężenie trójglicerydów, nadciśnienie
tętnicze, otyłość, cukrzycę.

W trzeciej grupie znajdują się takie czynniki ryzyka,

jak wiek: (mężczyźni – 45 lat i więcej, kobiety – 55 lat
i więcej), rodzinne wczesne występowanie chorób na-
czyniowych lub obecność tych chorób u danej osoby

Poniżej omówione zostaną niektóre z czynników

ryzyka choroby niedokrwiennej serca.

Czynniki żywieniowe

Nieprawidłowy sposób żywienia ma istotny

wpływ na częstość występowania ChNS.

Doniesienia na ten temat mają swoje źródło

w zapoczątkowanym jeszcze w 1948 r. badaniu grupy
5209 mężczyzn i kobiet, mieszkańców miasteczka
Framingham k. Bostonu w USA. Wieloletnia obserwa-
cja pokazała wyraźny związek pomiędzy niewłaściwą
dietą, a zwiększoną zapadalnością na chorobę niedo-
krwienną serca. Późniejsze badania Seven Countries
Study, realizowane w latach 1958-1964, wykazały, że
spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych koreluje
ze stężeniem cholesterolu w surowicy i umieralnością
na choroby sercowo-naczyniowe. W badaniu Geo-

W większości krajów wysoko rozwiniętych, pomimo znacznego
postępu  medycyny  w  ostatnim  czasie,  główną  przyczyną  zgo-
nów pozostają nadal choroby układu krążenia. Również i w Pol-
sce  obserwuje  się  podobne  zjawisko,  przy  czym  stan  zdrowia
Polaków różni się na niekorzyść w porównaniu z innymi państwa-
mi  europejskimi.  Świadczą  o  tym  wyższe  wskaźniki  umieral-
ności ogólnej, mniejsza średnia długość życia mężczyzn i kobiet
oraz wysokie wskaźniki chorobowości i umieralności z powodu
chorób układu krążenia

Porównanie sytuacji zdrowotnej ludności polski i wybranych

krajów europejskich w 1996 roku. GUS, Warszawa 1998.

S. Rywik, Epidemiologia choroby niedokrwiennej serca

i podstawy jej profilaktyki [w:] L. Giec, Choroba niedokrwienna
serca. Warszawa 1999.

B. Cybulska i wsp., Profilaktyka choroby niedokrwiennej

serca. Rekomendacje Komisji Profilaktyki Polskiego Towarzystwa
Kardiologicznego. Kardiologia Polska 2000, tom 53, sup. I.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

graphical  Pathology  of  Atherosclerosis  stwierdzono
silną  niekorzystną  korelację  zachodzącą  pomiędzy
stopniem rozwoju miażdżycy w badaniach autopsyj-
nych,  a  spożyciem  nasyconych  kwasów  tłuszczo-
wych. Wykazano również korzystne zjawisko spadku
ryzyka choroby niedokrwiennej serca dzięki spożyciu
wielonienasyconych kwasów tłuszczowych

Ostatnio wiele uwagi poświęca się także znacze-

niu warzyw i owoców w zapobieganiu chorobom ser-
cowo-naczyniowym. Wyniki dwóch prospektywnych
badań amerykańskich, które obejmowały 75 596 pie-
lęgniarek w wieku 34-59 lat, obserwowanych przez
14 lat oraz 38 683 mężczyzn w wieku 40-75 lat, ob-
serwowanych przez 8 lat, przemawiają za korzystną
zależnością pomiędzy spożyciem warzyw i owoców,
a mniejszym ryzykiem choroby niedokrwiennej ser-
ca. Badania te uzasadniają zalecenie, aby spożywać
5 porcji warzyw i owoców dziennie

Na początku lat siedemdziesiątych, po zdefinio-

waniu  głównych  czynników  ryzyka  chorób  nieza-
kaźnych, wdrożono szereg badań mających na celu
zapobieganie tym schorzeniom. Jedno z większych
badań  populacyjnych  oceniających  program  pre-
wencji dotyczący diety rozpoczęto w Północnej Ka-
relii (w Finlandii) w 1972 r. Systematyczny monitoring
wykazał,  iż  dzięki  obniżeniu  zawartości  tłuszczów
nasyconych w diecie uzyskano 75% redukcję umie-
ralności  z  powodu  choroby  niedokrwiennej  serca
w grupie badanych mężczyzn. Zmiany te pociągnę-
ły za sobą określone skutki zdrowotne. Od początku
lat  osiemdziesiątych  wystąpiły  korzystne  zmiany
w  całej  Finlandii.  Roczna  umieralność  z  powodu
ChNS  u  mężczyzn  została  zredukowana  o  65%.
Ogólny  stan  zdrowotny  społeczeństwa  uległ  wy-
raźnej  poprawie,  a  obniżenie  ogólnej  umieralności
o około 45% doprowadziło do wydłużenia przecięt-
nego dalszego życia

Również i inne badania wskazują na korzyści

płynące z modyfikacji dietetycznych. W Oslo Study
wykazano, po 5-letnim okresie trwania badania, że
połączenie  poradnictwa  na  temat  wdrożenia  diety
i zaprzestania palenia tytoniu wiąże się ze znacznym
spadkiem  (o  45%)  liczby  epizodów  wieńcowych
w porównaniu z grupą kontrolną. W badaniu DART
(Diet and Reinfarction), po 2 latach stosowania diety
niskotłuszczowej wzbogaconej w ryby, stwierdzono
redukcję  zgonów  wieńcowych  o  33%,  a  zgonów
ogółem o 29%. W wyniku stosowania diety wegeta-
riańskiej w Indian Study uzyskano mniejszą o ponad
38% liczbę zawałów bez zgonu. Zastosowanie diety
śródziemnomorskiej  w  Lyon  Study  zaowocowało
zmniejszeniem zawałów serca bez zgonów o 70%,

a zgonów wieńcowych o 76% w porównaniu z grupą
kontrolną

Duże znaczenie dla wzmocnienia słuszności po-

glądu, iż profilaktyka chorób na tle miażdżycy może
być  skuteczna  mają  dalsze  obserwacje  dotyczące
obniżania współczynnika zgonów z powodu ChNS
w licznych krajach rozwiniętych. Przyczyny odmiany
tej  sytuacji  epidemiologicznej  należy  dopatrywać
się  przede  wszystkim  w  zmianach  odżywiania  się
mieszkańców. Efekty te są widoczne również w spo-
łeczeństwie polskim

Zaburzenia lipidowe

W przeprowadzonym w latach 1984-1993 badaniu

przekrojowym  Pol-Monica  w  populacji  Warszawy
pożądane  –  z  punktu  widzenia  profilaktyki  miaż-
dżycy  –  stężenie  cholesterolu  całkowitego  (poniżej
200 mg/dl) stwierdzono, w 1993 r., tylko u 30% męż-
czyzn i 33% kobiet. Oznacza to, że aż 2/3 populacji
cechuje zwiększone ryzyko zależne od poziomu cho-
lesterolu.  Na  uwagę  zasługuje  fakt,  że  u  większoś-
ci  osób  z  hipercholesterolemią  stężenie  choleste-
rolu  całkowitego  (TC)  mieściło  się  w  przedziale
200-250  mg/dl,  co  świadczy  o  tzw.  hipercholeste-
rolemi  środowiskowej,  której  przyczyną  są  błędy
w zwyczajowej diecie. Podwyższone stężenie chole-
sterolu występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet.
Odsetek  osób  z  tym  objawem  wzrasta  wraz  z  wie-
kiem, u obu płci, ale szybciej w przypadku mężczyzn,
którzy osiągają najwyższe stężenie w grupie wieko-
wej 45-54 lata, podczas gdy kobiety w grupie wieko-
wej 65-74 lata

Zaburzenia gospodarki lipidowej są obecnie nie-

kwestionowanym  czynnikiem  ryzyka  choroby  niedo-
krwiennej serca. Potwierdzają to seryjne badania epi-
demiologiczne, zapoczątkowane – we wspomnianym
już – Framingham w USA. Umieralność z powodu cho-
roby niedokrwiennej serca wzrasta wraz ze wzrostem
stężenia  cholesterolu.  W  porównaniu  z  pożądanym
stężeniem  cholesterolu  (5,2  mmol/l)  w  osoczu,  przy
stężeniu  6,5  mmol/l  ryzyko  zakrzepu  wieńcowego
jest  dwukrotnie  większe,  a  przy  stężeniu  7,5  mmol/l
trzykrotnie większe. Dodatkowo ryzyko to rośnie przy
współdziałaniu innych czynników ryzyka.

Już od ponad 10 lat wiadomo, że obniżenie pozio-

mu cholesterolu LDL powoduje zahamowanie progre-
sji miażdżycy, a nawet pewnego stopnia regresję, co
potwierdzają  badania  angiograficzne,  czyli  badania
stanu  anatomicznego  naczyń  krwionośnych.  Zasta-
nawiające  jest  spostrzeżenie,  że  przy  tych  samych
stężeniach  cholesterolu  występują  znaczne  różnice
w  umieralności  pomiędzy  różnymi  krajami,  np.  przy

List Informacyjny Narodowego Programu Profilaktyki Chole-

sterolowej. Numer 33, wiosna 1999.

W.B. Szostak, Żywieniowa profilaktyka chorób układu krąże-

nia. Czynniki Ryzyka 2000, nr 4, s. 22.

P. Pus

ka, 25 lat programu zintegrowanej profilaktyki chorób

niezakaźnych w Finlandii i Północnej Karelii [w:] Postępy prewencji
i leczenia chorób niezakaźnych. Łódź 1998.

L. Kłosikiewicz-Latoszczek, Znaczenie żywienia w profilak-

tyce i leczeniu chorób układu krążenia. Zdrowie Publiczne 2000,
nr 10, s. 333.

W.A. Zatoński, Demokracja jest zdrowsza. Cud zdrowotny

nad Wisłą. Centrum Onkologii – Instytut. Warszawa 1999.

Patrz przypis 2.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

poziomie cholesterolu 200 mg/dl ryzyko zgonu wynosi
4-5% w Japonii i aż 15% w krajach Europy Północnej.
To samo dotyczy wyższych stężeń cholesterolu. Tych
różnic  nie  można  wytłumaczyć  wiekiem,  ani  war-
tościami  ciśnienia  tętniczego,  ponieważ  kryteria
wejścia  do  badanej  grupy  były  we  wszystkich  przy-
padkach takie same. Tak więc i inne czynniki muszą
wpływać na śmiertelność. Podkreśla się, że może tutaj
decydować dieta, która w Japonii i krajach Morza Śród-
ziemnego zawiera znacznie mniej nasyconych kwasów
tłuszczowych (większe spożycie ryb), a dużo warzyw
i owoców, przeciwnie do diety krajów północnych. We
Francji, gdzie spożycie masła i smalcu jest 3-4-krotnie
wyższe  niż  w  Ameryce  Północnej  i  gdzie  stężenie
cholesterolu i wartości ciśnienia tętniczego są również
większe niż w USA, notuje się jednak znacznie niższą
umieralność z powodu choroby niedokrwiennej serca.
Wielu badaczy tłumaczy to obecnością w diecie fran-
cuskiej dużych ilości warzyw i owoców oraz czerwone-
go wina, których składniki mogą hamować miażdżycę.
Duże  znaczenie  przypisuje  się  również  częstemu
(minimum 2 razy w tygodniu) spożyciu ryb, co może
doprowadzić  nawet  do  50%  redukcji  umieralności
z powodu ChNS

Liczne badania epidemiologiczne dowiodły, że

wraz z obniżeniem stężenia cholesterolu LDL w su-
rowicy zmniejsza się istotnie ryzyko epizodu wieńco-
wego. Z badań klinicznych wynika, iż obniżenie cho-
lesterolu LDL o 1%, obniża umieralność z powodu
choroby niedokrwiennej serca o 2%, a także przyczy-
nia się do spadku umieralności ogólnej w obserwacji
długofalowej, zwłaszcza u osób z ChNS

W badaniu WOSCOPS (zapobieganie chorobie

wieńcowej  w  zachodniej  Szkocji,  West  of  Scotland
Coronary Prevention Study), na skutek leczenia pra-
wastatyną, stężenie cholesterolu w surowicy obniżyło
się o 20%, a częstość zgonów wieńcowych i zawału
bez zgonu o 31%. Wyniki badania WOSCOPS zostały
potwierdzone w badaniu AFCAPS/TEXCAPS (bada-
nie  zapobiegania  miażdżycy  tętnic  wieńcowych
w  amerykańskich  siłach  lotniczych  w  Teksasie,
Air  Force/Texas  Coronary  Atherosclerosis  Preven-
tion Study). W wyniku leczenia lowastatyną – lekiem
obniżającym poziom cholesterolu – częstość wystę-
powania zawałów serca spadła o 40%, a incydentów
wieńcowych o 37%.

Również u pacjentów z jawną chorobą niedo-

krwienną  serca  obniżanie  stężenia  cholesterolu  jest
korzystne.  Redukcja  stężenia  cholesterolu  u  osób
z wymienioną chorobą w badaniu 4S (skandynawskie
badanie przeżywalności przy leczeniu symwastatyną,
Scandinavian  Simvastatin  Survival  Study)  spowodo-
wało  zmniejszenie  się  epizodów  wieńcowych  o  42%
oraz  redukcję  zachorowań  na  zawał  serca  o  37%.
W  badaniu  CARE  (badanie  zależności  pomiędzy

stężeniem  cholesterolu  a  nawrotami  incydentów,
Cholesterol and Recurrent Events) uzyskano redukcję
występowania  epizodów  sercowych  o  31%.  Zmniej-
szenie  stężenia  cholesterolu  u  pacjentów  po  zawale
serca spowodowało spadek częstości zgonów lub ko-
lejnych zawałów – o 46% wśród kobiet i o 26% wśród
mężczyzn

. Z kolei Rossouw i współpracownicy,

w metaanalizie 8 badań obejmujących chorych po
zawale serca (7837 osoby), wykazali zmniejszenie
powtórnych zawałów serca o 15% przy obniżeniu
cholesterolu o 10%

Nie tylko hipercholesterolemia jest czynnikiem

choroby niedokrwiennej serca, ale także inne zabu-
rzenia lipidowe.

W 1959 r. Albrink i Man, po zauważeniu wysokie-

go poziomu trójglicerydów w osoczu ludzi po prze-
bytym  zawale  serca,  zasugerowali,  że  wymieniony
lipid  –  obok  innych,  uznanych  czynników  ryzyka
–  jest  także  odpowiedzialny  za  powstawanie  miaż-
dżycy. W 1972 r. opublikowano dane z 9 badań Stoc-
kholm  Study,  obejmujących  3000  badanych,  które
wskazały na fakt, iż trójglicerydy mogą być ważne
w  powstawaniu  miażdżycy  naczyń  wieńcowych,
zwłaszcza u ludzi po 60 roku życia.

Badanie Paris Prospective Study z 1984 r. wykaza-

ło, że trójglicerydy są czynnikiem ryzyka w obecności
niskiego  poziomu  cholesterolu  HDL.  Podobne  wyniki
uzyskali  naukowcy,  po  ponownej  analizie  danych,
z  Framingham  Heart  Study.  Dane  z  badania  Framin-
gham  dowiodły  dodatkowo,  że  do  20%  incydentów
wieńcowych doszło przy rzekomo bezpiecznych warto-
ściach cholesterolu całkowitego, poniżej 200 mg/dl. Co
ciekawe, u większości pacjentów, u których doszło do
zawału serca pomimo niskiego poziomu cholesterolu,
stężenie cholesterolu HDL wynosiło niespełna 35 mg/dl
(0,91 mmol/l)

. Stąd też tak duże zainteresowanie ba-

daczy frakcją HDL i zakwalifikowanie stężenia HDL po-
niżej 40 mg/dl do głównych czynników przyczynowych
powstawania choroby niedokrwiennej serca.

Nałóg palenia tytoniu

Według Światowej Organizacji Zdrowia aż 1 milion

osób w Europie umiera rocznie w wyniku chorób
spowodowanych paleniem papierosów. 100 milio-
nów Europejczyków skraca sobie życie o co najmniej
20 lat w wyniku chorób wywołanych paleniem. Pale-
niem tytoniu wywołany jest co czwarty przedwczesny
zgon i co czwarty zawał serca.

W Polsce wypalamy rocznie około 100 miliardów

papierosów rocznie. Ponadto około 6 milionów osób
to tzw. bierni palacze. Z ogólnopolskich badań

C.M. Oomen, Fish consumption and coronary heart disease

mortality in Finland, Italy and the Netherlands. American Journal of
Epidemiology 2000, nr 10, s. 999.

Patrz przypis 2.

Wspólne zalecenia brytyjskie dotyczące zapobiegania cho-

robie wieńcowej w praktyce klinicznej. British Medical Journal
1999, nr 10, s. 47 (wydanie polskie).

M. Janion, D. Bąkowski, Zmiana stylu życia jako istotna tera-

pia po zawale serca. Przegląd Lekarski 2000, nr 57, s. 9.

W.C. Kannel, Range of serum cholesterol values in the po-

pulation developing coronary artery disease. American Journal of
Cardiology 1995, nr 9, s. 69.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

ankietowych stanu zdrowia ludności, przeprowa-
dzonych w 1996 r., wynika, że mężczyzn palących
codziennie było 40,6%, w tym palących powyżej
20 papierosów 29,9%. W przypadku kobiet odsetki
te wynosiły odpowiednio 19,9% i 7,8%

Na związek pomiędzy paleniem papierosów

a chorobą wieńcową jako pierwszy zwrócił uwagę
w 1940 r. English z Mayo Clinic w USA. W 1954 r.
Hammond i Horn wykazali, iż wśród osób zmarłych
z powodu choroby niedokrwiennej serca aktywnych
palaczy było dwa razy więcej niż niepalących

. Uwa-

ża się, iż około połowa zgonów wśród palaczy tytoniu
spowodowana jest chorobami układu krążenia.

W Polsce – jak wskazują szacunki WHO – 40%

zgonów mężczyzn między 35 a 69 rokiem życia wynika
z palenia tytoniu. Palenie papierosów zwiększa ryzyko
wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, w tym za-
wału serca, zaburzając procesy homeostazy (funkcje
płytek krwi), stymulując układ współczulny, uszkadza-
jąc śródbłonek naczyń i wpływając na lipoproteiny oso-
cza (LDL łatwiej ulegają oksydacji, czyli utlenieniu).

Miażdżycę można więc uznać za chorobę pala-

czy. Osoby palące i byli palacze stanowią blisko 90%
osób cierpiących na tę chorobę. Palenie więcej niż
40 papierosów dziennie u kobiet zwiększa 20-krot-
nie ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwienną
serca, doprowadzając do obniżenia stężenia estro-
genów w okresie przedmenopauzalnym (zbliża tym
samym ryzyko zachorowania do wartości charakte-
rystycznej dla mężczyzn).

Według badania Pol–Monica Warszawa ryzyko

zgonu osób wypalających przynajmniej 20 papie-
rosów dziennie było – w porównaniu z osobami nie-
palącymi –dwukrotnie większe u mężczyzn i o 30%
większe u kobiet

Zagrożenie życia związane z paleniem jest

wysokie zwłaszcza u osób z przebytym zawałem.
Przeżycie 8 lat po zawale serca u kontynuujących
palenie dotyczy zaledwie 23,7% osób. Odsetek ten
jest znacznie wyższy dla tych, którzy zaprzestali pa-
lenia, wynosi 51,1%

Zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet prawdopo-

dobieństwo  wystąpienia  choroby  niedokrwiennej
serca  gwałtownie  maleje  po  zaprzestaniu  palenia.
Niektórzy  uważają,  że  nawet  o  połowę  w  ciągu
jednego roku, ale zredukowanie ryzyka do wartości
odpowiadającej ryzyku osób, które nigdy nie paliły
może niekiedy nastąpić po 10 latach

Wśród kobiet uczestniczących w badaniu NHS

(badanie stanu zdrowia pielęgniarek, Nurses’ Health
Study) umieralność z przyczyn sercowo-naczynio-
wych zmniejszyła się o 24% w ciągu 2 lat od zaprze-
stania palenia; niezależnie od liczby wypalanych
papierosów, liczby lat palenia oraz wieku, w którym
osoba zaprzestała palenia. Jednak dopiero po 10 la-
tach kobiety, które rzuciły palenie miały identyczne
ryzyko zachorowania na zawał jak kobiety niepalą-
ce

. W badaniu Framingham Heart Study stwierdzo-

no, że ryzyko ponownego zawału serca obniża się
o 20% w ciągu 2 lat od zaniechania palenia u osób,
które paliły do 10 papierosów dziennie i aż o 60%
u osób palących około 40 papierosów dziennie

Niska aktywność fizyczna

Współczesny człowiek prowadzi coraz mniej ak-

tywne fizycznie życie. Aktywność fizyczna ludzi ule-
ga obniżeniu w związku z dynamicznym rozwojem
motoryzacji i mechanizacji pracy. Te i inne czynniki
zmniejszyły  potrzebę  aktywności  mięśniowej  bar-
dzo  znacznej  części  społeczeństwa.  Szacunkowo
70%  lub  więcej  mężczyzn  i  kobiet,  we  wszystkich
grupach  wiekowych,  nie  przestrzega  nawet  mini-
malnych  poziomów  aktywności,  które  dałyby  im
znamienne  korzyści  zdrowotne.  Ludzie  ci  są  nie-
wątpliwie  narażeni  na  zwiększone  ryzyko  choroby
niedokrwiennej  serca;  niektórzy  badacze  uważają,
iż nawet dwukrotnie.

Dzięki ćwiczeniom polepsza się profil choleste-

rolowy, tj. podwyższa się stężenie cholesterolu HDL
i  obniża  się  stężenie  cholesterolu  LDL.  Korzystnie
wpływają one również na utrzymanie należnej masy
ciała,  większą  wytrzymałość  na  stres  i  zmęczenie.
U osób trenujących zazwyczaj występuje skłonność
do  higienizacji  żywienia,  głównie  w  kierunku  ogra-
niczenia  nadmiernej  konsumpcji  pokarmów,  w  tym
tłuszczów, a także do zmniejszenia ilości wypalanych
papierosów lub zaprzestania tego nałogu. Odpowied-
nio dobrane ćwiczenia fizyczne są zalecane wszyst-
kim osobom prowadzącym siedzący tryb życia.

W ramach profilaktyki pierwotnej zaleca się upra-

wianie intensywnych ćwiczeń co najmniej 3 razy
w tygodniu po 30 minut. Rodzaj i intensywność ak-
tywności fizycznej dla pacjentów objętych profilakty-
ką wtórną ustala się indywidualnie. Nieodpowiednio
dobrany rodzaj wysiłku fizycznego może być jednak
niebezpieczny

. Umiarkowana aktywność fizyczna

w czasie wolnym od pracy (30-40 minut spaceru
3 razy w tygodniu), obniża ryzyko zawału mięśnia
sercowego o połowę u kobiet w wieku pomenopau-

H. Krishner, Charakterystyka przemian zdrowotnych w Pol-

sce w ostatnim półwieczu [w:] H. Krishner, J. Kopczyński, Aktualne
problemy zdrowotne. Zagrożenia i szanse. Wydawnictwo IGNIS,
Warszawa 1999.

B. Torbus-Lisiecka, Aktywne palenie tytoniu a ryzyko chorób

układu krążenia. Czynniki Ryzyka 1994, nr 1, s. 48.

G. Broda, Ocena epidemiologiczna w zakresie chorób ukła-

du krążenia w Polsce. Ekspertyza, przygotowana na zlecenie Ko-
misji Epidemiologicznej Chorób Niezakaźnych, Rady Sanitarno-
-Epidemiologicznej przy Głównym Inspektorze Sanitarnym, 1996.

Patrz przypis 2.

Patrz przypis 12.

N.K. Wenger, Choroba wieńcowa: główny problem zdro-

wotny starszych kobiet. British Medical Journal 1999, nr 3, s. 48
(wydanie polskie).

Patrz przypis 13.

W.B. Szostak i wsp., Profilaktyka choroby niedokrwiennej

serca w codziennej praktyce lekarskiej. Medycyna po Dyplomie
2000, nr 3-4, s. 61.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

zalnym. Działanie ochronne ustaje po zaprzestaniu
ćwiczeń

. U osób w średnim wieku aktywność

fizyczna jest odwrotnie proporcjonalna do częstości
występowania choroby niedokrwiennej serca.

W badaniu przeprowadzonym w Hiszpanii, wśród

1219  osób  przebywających  w  domach  dziennego
pobytu, ryzyko zgonu w okresie 5 lat z powodu cho-
rób sercowo-naczyniowych było znacząco mniejsze
u osób prowadzących aktywny tryb życia. Również
badanie  Framingham  Heart  Study  wykazało  ten
związek.  Zaobserwowano,  że  już  jedna  godzina
ćwiczeń w tygodniu powoduje wzrost HDL, obniże-
nie  wskaźnika  nadwagi  oraz  ograniczenie  palenia
papierosów

W badaniu populacji osób w podeszłym wieku

w  Zutphen  (w  Holandii)  dowiedziono,  że  regu-
larne  spacerowanie  lub  jeżdżenie  na  rowerze,
przez  przynajmniej  20  minut  3  razy  w  tygodniu,
było  związane  ze  zmniejszonym  ryzykiem  umie-
ralności z powodu chorób sercowo-naczyniowych
i wszystkich innych przyczyn. Oceniono, że można
by uniknąć 15% zgonów z powodu chorób serco-
wo-naczyniowych  i  12%  zgonów  ogółem,  wśród
ludzi w podeszłym wieku, przez aktywny fizycznie
tryb życia

Stosowanie ruchu i wysiłku fizycznego jest także

integralną częścią leczenia w rehabilitacji osób z zawa-
łem serca. Ćwiczenia ruchowe prowadzone w szpitalu
mają na celu przeciwdziałanie skutkom unieruchomie-
nia.  Natomiast  w  okresie  rehabilitacji  pozaszpitalnej
pacjent  ma  uzyskać  połowę  wydolności  wieńcowej
krążenia  i  ogólnej  sprawności  fizycznej.  W  10-letniej
obserwacji  w  ramach  badania  MRFIT  (Multiple  Risk
Factor Intervention Trial), dotyczącego prewencji pier-
wotnej,  wykazano  zmniejszenie  śmiertelności  wień-
cowej  o  27%  w  grupie  z  umiarkowaną  aktywnością
fizyczną. Metaanalizy Oldridge’a i O’Connora potwier-
dziły, że wysiłek fizyczny zmniejsza ryzyko powtórne-
go zawału o około 20%

Nadciśnienie tętnicze

Uważa się, że w Polsce na nadciśnienie tętni-

cze choruje 4 miliony ludzi, a tylko połowa z nich
ma  rozpoznane  to  schorzenie.  Zaledwie  5-17%
osób  z  rozpoznanym  nadciśnieniem  ma  prawi-
dłowo  kontrolowane  ciśnienie  według  kryterium
Światowej  Organizacji  Zdrowia  (160/95  mmHg)
i jedynie 1-7% osób przy przyjęciu kryterium Ame-
rykańskiego  Programu  Edukacji  Nadciśnienia
(poniżej 140/90 mmHg)

Nadciśnienie tętnicze uważa się za jedną z głów-

nych przyczyn całego szeregu poważnych schorzeń
przewlekłych, prowadzących do przedwczesnej utraty
zdolności  do  pracy  i  śmierci  człowieka.  Jest  jednym
z  głównych  czynników  ryzyka  miażdżycy  i  jej  powi-
kłań:  choroby  wieńcowej,  zawałów  serca  i  udarów
mózgu

. Mac Mahon i współpracownicy, w szeroko

omawianej  metaanalizie  wyników  prospektywnych
badań, obejmujących prawie 420 tysięcy osób, u któ-
rych średni czas obserwacji wynosił 10 lat, stwierdzili
liniowy wzrost częstości udaru mózgu i choroby niedo-
krwiennej serca wraz ze wzrostem ciśnienia rozkurczo-
wego. W ostatnich latach zwrócono również uwagę na
znaczenie  w  rokowaniu  skurczowego  ciśnienia  krwi.
Stwierdzono  bowiem,  że  ryzyko  powikłań  sercowo-
-naczyniowych wzrasta wraz z wiekiem oraz wraz ze
wzrostem ciśnienia skurczowego. Podkreśla się zna-
czenie  izolowanego  ciśnienia  skurczowego  (stanowi
ponad  połowę  wszystkich  przypadków  nadciśnienia
tętniczego  w  podeszłym  wieku),  które  dwukrotnie
zwiększa  ogólną  umieralność,  a  prawie  trzykrotnie
umieralność z przyczyn sercowo-naczyniowych

W populacji polskiej szacuje się, że 10-letnie

ryzyko zgonu ogółem jest około 1,7 razy wyższe
u mężczyzn z nadciśnieniem i 1,3 razy wyższe u ko-
biet, zaś zgonu spowodowanego chorobami układu
krążenia odpowiednio 2,3 i 2,2 razy

Wieloletnie badania na dużych populacjach

pacjentów  wykazały  związek  pomiędzy  optymal-
nym  docelowym  ciśnieniem  tętniczym,  a  spadkiem
powikłań  sercowo-naczyniowych.  Dane  uzyskane
w programie SHEP (Systolic Hypertension in Elderly
Patients)  udokumentowały  obniżenie  udarów  i  za-
wałów o 30%, a częstość niewydolności serca o 50%.
Podobne korzystne wyniki uzyskano w innych bada-
niach  Syst-Euro  (Systolic  Hypertension  in  Europe),
w  których  dowiedziono  zmniejszenie  incydentów
wieńcowo-naczyniowych  o  ponad  30%.  Zgodnie
z zaleceniami Brytyjskiego Towarzystwa Nadciśnienia
Tętniczego  (British  Society  of  Hypertension)  ciśnie-
nie rozkurczowe powinno być obniżane do mniej niż
90 mmHg. Na podstawie wyników badania HOT (opty-
malne  leczenie  ciśnienia  tętniczego,  Hypertension
Optimal Treatment) zalecono, aby docelowe ciśnienie
skurczowe  wynosiło  mniej  niż  140  mmHg,  a  rozkur-
czowe  mniej  niż  85  mmHg.  Wyraża  się  to  zmniej-
szeniem  ryzyka  większości  chorób  układu  krążenia
o 30%

. W badaniu MRC (Medical Research Council

Trial of Treatment of Hypertension in Older Adults),

Patrz przypis 20.

Patrz przypis 13.

F.C. Bijnen i wsp., Physical activity end 10-year mortality

from cardiovascular diseases and all causes. The Zutphen Elderly
Study. Archives of Internal Medicine 1998, nr 14, s. 1499.

Patrz przypis 13.

K. Kozakiewicz i wsp., Prewencja choroby niedokrwiennej

serca. Nowa Medycyna 1997, nr 1, s. 23.

C.W. Peggy i wsp., The realation between blood pressure

and mortality due to coronary heart disease among men in different
parts of the world. New England Journal 2000, nr 1, s. 1.

W. Januszkiewicz, Rola nadciśnienia w patogenezie chorób

układu krążenia. Czynniki Ryzyka 2000, nr 4, sup. 7, s. 11.

S. Rywik, Nadciśnienie tętnicze jako czynnik ryzyka miażdży-

cy w populacji polskiej. Czynniki Ryzyka 1999, nr 4, s. 39.

L.E. Ramsay i wsp., Zalecenia Brytyjskiego Towarzystwa

Nadciśnienia Tętniczego odnośnie leczenia nadciśnienia tętnicze-
go na rok 1999 – podsumowanie. British Medical Journal 2000,
nr 4, s. 25 (wydanie polskie).

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

po średnio 5,8 latach obserwacji wykazano, że
w grupie leczonych liczba udarów spadła o 25%, incy-
dentów wieńcowych o 19%, a wszystkich incydentów
w układzie krążenia o 17%. W kolejnym badaniu, Hy-
pertension Detection and Follow – up Study (HDFP),
w grupie intensywnie leczonych – w stosunku do gru-
py referencyjnej – po 5 latach uzyskano zmniejszenie
umieralności ogólnej o 17%

Wszystkie te badania potwierdzają korzyść z te-

rapii  hipotensyjnej  (tj.  obniżającej  ciśnienie),  która
wyraża się zmniejszeniem umieralności ogólnej, czy
też  zmniejszeniem  częstości  występowania  incy-
dentów  sercowych.  Zjawisko  to  występuje  również
u osób w wieku podeszłym.

Badania kliniczne, eksperymentalne i epidemio-

logiczne wykazały, iż ryzyko występowania epizo-
dów sercowo-naczyniowych spowodowane wzro-
stem ciśnienia tętniczego krwi wzrasta w obecności
innych czynników ryzyka. Efekt synergistyczny wy-
wołują takie czynniki, jak: palenie tytoniu, stężenie
cholesterolu w surowicy, cukrzyca.

Obecnie w ocenie stopnia zagrożenia zależnego

od  nadciśnienia  tętniczego  szacuje  się  tzw.  ryzy-
ko  globalne,  które  uwzględnia,  poza  wysokością
ciśnienia  tętniczego,  również  inne  czynniki  ryzyka
ChNS, zmiany narządowe oraz współistniejące cho-
roby. Dlatego też problem nadciśnienia to nie tylko
problem  kontroli  wysokości  ciśnienia,  ale  również
innych czynników ryzyka i incydentów wieńcowych
współistniejących  z  nadciśnieniem.  W  leczeniu
nadciśnienia niezmiernie ważne jest także uwzględ-
nienie  poradnictwa  żywieniowego,  zalecającego
ograniczenie spożycia sodu i energetyczności diety
zwyczajowej

Otyłość

Nasilające się zjawisko otyłości w społeczeń-

stwach zamożnych stanowi poważny problem zdro-
wotny.  Różne  badania  –  Canadian  Fitness  Survey
czy  CINDI  (Countrywide  Integrated  Noncommuni-
cable  Disease  Intervention)  –  wykazały,  że  około
1/4  do  1/3  populacji  w  wieku  od  20  do  65  lat  ma
wskaźnik masy ciała BMI (body mass index) wyższy
niż  zalecane  normy.  BMI  jest  to  iloraz  masy  ciała
człowieka i kwadratu jego wzrostu w metrach.

Nadwagę lub otyłość odnotowuje się u 97 milio-

nów Amerykanów, przy czym aż 75% z nich ogra-
nicza się do minimalnej aktywności fizycznej

Stale zmniejszający się wydatek energetyczny
oraz korzystanie z coraz bardziej wysokoenerge-
tycznej diety doprowadziły do zjawiska zwiększo-
nej masy ciała.

W Polsce odsetek obywateli z nadwagą czy

otyłością utrzymuje się od lat na stałym, wysokim
poziomie, pomimo że korzystanie z wysokoenerge-
tycznej diety wyraźnie zmalało. W Polsce nadwagę
(BMI powyżej 25,0) stwierdza się u 65% mężczyzn
i 64% dorosłych kobiet. Otyłość (BMI = 30,0) obser-
wuje się u 22% mężczyzn i 29% kobiet

Badania epidemiologiczne wykazują, że otyłość

jest  jednym  z  najistotniejszych  czynników  ryzyka
choroby  niedokrwiennej  serca.  Otyłość  wiąże  się
najczęściej  z  nadciśnieniem,  nietolerancją  glukozy
i  zaburzeniami  gospodarki  lipidowej.  Nadwaga  łą-
czy się z dwu-, sześciokrotnie częstszym rozwojem
nadciśnienia

Ciśnienie tętnicze zmienia się wraz z masą ciała.

Zwiększenie masy ciała o 10% wiąże się ze wzrostem
ciśnienia tętniczego skurczowego średnio o 6 mmHg.
Natomiast  pogrubienie  podłopatkowego  fałdu  skór-
nego o 10 mm wiąże się ze wzrostem i ciśnienia skur-
czowego, i rozkurczowego o około 12-13 mmHg. Przy
nadwadze 20% ryzyko nadciśnienia rośnie trzykrotnie.
Nawet niewielka redukcja masy ciała, o 1 kg, obniża
ciśnienie  tętnicze  skurczowe  o  2-3  mmHg,  a  rozkur-
czowe  o  1-2  mmHg.  W  badaniach  Framingham  wy-
kazano, że otyłość stanowi niezależny czynnik ryzyka
choroby niedokrwiennej serca. Potwierdził to program
badań prospektywnych w Szwecji, gdzie zwiększonej
masie  ciała,  BMI  powyżej  30,0,  towarzyszyło  ryzyko
zgonu  (po  uwzględnieniu  wieku)  z  powodu  choroby
niedokrwiennej serca wynoszące 1,82

Wiele danych dowodzi, że profilaktyka otyłości

może  przyczynić  się  do  zmniejszenia  umieralności
z powodu incydentów wieńcowych. Badanie Trialsof
Hypertension  Prevention  wykazało  skuteczność
kontroli  otyłości.  Redukcja  ciężaru  ciała  średnio
o  3,8  kg  powodowała  obniżenie  ciśnienia  skurczo-
wego  i  rozkurczowego,  odpowiednio  o  2,9  mmHg
i 2,3 mmHg, a także zmniejszenie o 51% zachorowal-
ności na nadciśnienie

. Według Obesity in Scotland

Study redukcja masy ciała o 10% daje wymierne
korzyści, m.in. w postaci zmniejszenia umieralności
ogólnej o ponad 20%, czy redukcji cholesterolu frak-
cji LDL o 15% i zmniejszenia ryzyka przyszłych incy-
dentów wieńcowych

Cukrzyca

W Europie chorzy na cukrzycę insulinoniezależną

(typu 2) stanowią około 85% populacji wszystkich
chorych na to schorzenie. Cukrzyca typu 2 występu-
je częściej u ludzi otyłych, prowadzących siedzący

B. Jodła-Mydłowska, Profilaktyka chorób układu krążenia

w podeszłym wieku. Polski Merkiusz Lekarski 2000, nr 44, s. 105.

Report of a WHO Expert Committee, Hypertension control.

Genewa 1996.

Raport Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego skie-

rowany do służby zdrowia. Czynniki Ryzyka 1999, nr 2-3, s. 44.

K. Kaczmarczyk-Chałas, M. Pikala, Epidemiologia otyłości

i związane z nią ryzyka zdrowotne [w:] Postępy profilaktyki i lecze-
nia przewlekłych chorób niezakaźnych, Łódź 2000.

Patrz przypis 33.

M. Kobusiak-Prokopowicz, Otyłość a choroby układu krąże-

nia. Polski Merkiusz Lekarski 1999, nr 42, s. 279.

Patrz przypis 27.

Patrz przypis 7.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

tryb życia, obciążonych nadciśnieniem tętniczym
i zaburzeniami gospodarki tłuszczowej.

Również w Polsce jest to częste zjawisko. Ba-

dania przeprowadzone w Warszawie w 1996 r. do-
wiodły istnienia cukrzycy u 6,4% badanych w wieku
powyżej 20 roku życia

Główną przyczyną zgonów 65% chorych na cu-

krzycę  są  choroby  układu  krążenia.  U  chorujących
na cukrzycę typu 2 obserwuje się dwu-, czterokrotnie
zwiększone występowanie choroby wieńcowej na tle
miażdżycy.  Niedokrwienna  choroba  serca  i  jej  po-
wikłania  powstają  1,2-2,0  razy  częściej  u  mężczyzn
i 3,0-6,0 razy częściej u kobiet w wymienionej popula-
cji aniżeli w populacji ogólnej. Odmienność przebie-
gu choroby niedokrwiennej serca u chorych na cu-
krzycę polega na tym, że rozwija się ona w młodszym
wieku, występuje z podobną częstością u mężczyzn
i u kobiet, powoduje zwiększoną śmiertelność wsku-
tek zawału serca

. Ryzyko zwiększonej śmiertelności

dotyczy głównie chorych na cukrzycę w średnim
wieku, natomiast zmniejsza się w wieku podeszłym
i staje się prawie nieistotne w najstarszych grupach
wiekowych.

Cukrzyca jest o wiele ważniejszym czynnikiem

ryzyka dla kobiet niż dla mężczyzn. Kobiety w wieku
powyżej  45  lat  są  dwukrotnie  bardziej  narażone  na
występowanie  cukrzycy  niż  mężczyźni.  Mechanizm
tego  zjawiska  jest  nieznany,  chociaż  wiadomo,  że
chore  na  cukrzycę  –  w  porównaniu  ze  zdrowymi
kobietami  –  mają  mniejsze  stężenie  estrogenów
w okresie przedmenopauzalnym. Powoduje to mniej-
szą  niż  w  przypadku  zdrowych  kobiet  różnicę
w zachorowalności na chorobę niedokrwienną serca
w porównaniu z mężczyznami w grupie do 65 roku ży-

cia

. W The Framingham Study wykazano, że wzglę-

dne  ryzyko  ponownego  zawału  okazało  się  prawie
dwukrotnie  większe  u  kobiet  z  cukrzycą  niż  u  męż-
czyzn  z  tą  chorobą.  Również  częstość  drugiego
zawału jest większa; występuje on wcześniej u osób
z cukrzycą niż u chorych bez cukrzycy. Średni czas
pojawienia się drugiego zawału u kobiet z cukrzycą
wynosi 5,1 roku, a dla kobiet bez cukrzycy 8,1 roku.
U mężczyzn różnice te nie były tak wyraźne (odpo-
wiednio 5,3 roku i 7,1 roku)

Eliminacja czynników ryzyka choroby niedo-

krwiennej  serca  u  wielu  chorych  napotyka  na  duże
trudności.  Wynika  to  nierzadko  z  faktu,  iż  czynniki
ryzyka,  opisane  wyżej,  nie  mogą  w  pełni  wyjaśnić,
dlaczego  niektórzy  ludzie  zapadają  na  tę  chorobę,
a inni nie. Dodatkowo – pomimo dokładnie przepro-
wadzonej identyfikacji klasycznych czynników ryzyka
choroby wieńcowej – w Polsce nadal istnieje zjawisko
niedostatecznego zwalczania tych czynników.

Tylko konsekwentne prowadzenie działań zapo-

biegawczo-leczniczych, dotyczących wszystkich
zasadniczych czynników ryzyka i umiejętnie reali-
zowana promocja zdrowia w skali ogólnonarodowej
mogą przyczynić się do ograniczenia zapadalności
na chorobę niedokrwienną serca oraz do zmniejsze-
nia umieralności z tego powodu.

A. Waśkiewicz, Ocena zmian czynników żywieniowych

sprzyjających występowaniu nadciśnienia tętniczego w populacji
Pol-Monica Warszawa w okresie 10-letniej obserwacji. Czynniki
Ryzyka 1997, nr 1-2, s. 55.

Patrz przypis 2.

Beata Snarska

Zakład Epidemiologii Środowiskowej

Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi

Patrz przypis 34.

A. Czech, J. Tatoń, Cukrzyca a choroby serca, patofizjologia,

diagnostyka, zapobieganie i leczenie. Warszawa 2000.

W Inowrocławiu i Kołobrzegu…

Prowadzony przez Zakład Ubezpieczeń Spo-

łecznych  program  rehabilitacji  –  określany  jako
program  kompleksowej  rehabilitacji  leczniczej
w  ramach  prewencji  rentowej  –  jest  adresowany
do osób zagrożonych długotrwałą niezdolnością.
Jego  celem  jest  odzyskanie  przez  wymienione
osoby zdolności do pracy.

ZUS nie posiada własnych ośrodków rehabi-

litacyjnych  i  program  rehabilitacji  prowadzony
jest  przez  sanatoria,  zwane  ośrodkami  rehabi-
litacyjnymi,  wybrane  w  drodze  postępowania
konkursowego.

Aktualnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych współ-

pracuje  z  41  ośrodkami  rehabilitacyjnymi.  Większość
z nich jest zlokalizowana w miejscowościach o statusie
uzdrowiska.  Zakład  dokłada  wszelkich  starań,  aby,
zgodnie z przepisami prawa, dokonać wyboru ośrod-
ków  spełniających  określone  wymagania,  a  zarazem
by  były  to  ośrodki,  których  standard,  doświadczenie
w prowadzeniu rehabilitacji, położenie klimatyczne słu-
żyły jak najlepiej celowi programu rehabilitacji i odpo-
wiadały oczekiwaniom osób do nich kierowanych.

Szereg ośrodków rehabilitacyjnych współpracuje

z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych od wielu lat.

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Ich profesjonalna znajomość programu rehabilitacji,
administrowania jego organizacją oraz realizowanie
oczekiwań Zakładu owocują dobrym efektem rehabi-
litacji leczniczej.

Po wizycie w Ciechocinku (patrz numer 3 z 2004 r.),

dziś odwiedzimy kolejne miejscowości uzdrowiskowe,
do których ZUS kieruje ubezpieczonych na rehabilita-
cję leczniczą.

Inowrocław

Uzdrowisko Inowrocław leży na Kujawach Zachod-

nich. Początków istnienia tej miejscowości należy szu-
kać w XI-XII wieku. Prawa miejskie – jak podaje ency-
klopedia PWN – Inowrocław uzyskał przed 1267 r.

Odkrycie ogromnych pokładów soli przyczyniło

się do rozwoju miasta. W 1873 r. powstała warzelnia
soli,  a  w  dwa  lata  później  uzdrowisko  inowrocław-
skie, zwane „Solankami”. Odkryto też inne pokłady
złóż mineralnych. Już w 1876 r. oddano do użytku
pierwszy  zakład  kąpielowy  z  wannami  do  kąpieli
solankowych.  Od  tego  czasu  miał  miejsce  syste-
matyczny rozwój uzdrowiska. Oprócz kąpieli solan-
kowych oferowało ono swoim kuracjuszom również
kąpiele  błotne,  siarczanowe,  żelaziste,  a  także  za-
biegi inhalacyjne i – ówcześnie stosowane – zabiegi
prądowe  (leczenie  prądem  zmiennym).  W  1915  r.
powstała pijalnia wód.

Obecnie Inowrocław jest jednym z najwięk-

szych  uzdrowisk  nizinnych  w  Polsce.  Dysponuje
pięknymi, nowoczesnymi tężniami, które nasycają
powietrze  jodem  oraz  wieloma  innymi  mikroele-
mentami.  W  tężniach  następuje  rozpylanie  solan-
ki,  czyli  słonej  wody,  a  powstający  w  ten  sposób
aerozol  odznacza  się  szczególnymi  walorami
zdrowotnymi.  Mikroklimat  otoczenia  tężni  wyko-

rzystywany  jest  w  profilaktyce  i  leczeniu  górnych
dróg  oddechowych.  Walory  uzdrowiska  zwiększa
dodatkowo  baza  sanatoryjna,  stale  doskonalona
i dostosowywana do wymagań kuracjuszy, a także
bogaty Park Solankowy.

Inowrocławskie uzdrowisko wyróżnia się specy-

ficznym klimatem, który charakteryzuje się łagodny-
mi zimami, krótkimi okresami zalegania śniegu oraz
skąpymi opadami atmosferycznymi, typowymi dla
klimatu kontynentalnego. Niewiele jest tu dni upal-
nych, niewiele mroźnych, rzadko występują silne
wiatry.

W latach budowy obiektów uzdrowiskowych na

okolicznych terenach powstawały przepiękne ka-
mienice, budowane przez zamożnych mieszczan,
i obiekty sakralne.

Park Solankowy.

Fot: A. Serafińska

Tężnie w Inowrocławiu.

Fot: A. Serafińska

Sanatorium Uzdrowiskowe „Energetyk”.

Fot: A. Serafińska

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Posiadający dobrze rozwiniętą bazę belneo-reha-

bilitacyjną Inowrocław jest jednym z tych uzdrowisk,
do których Zakład Ubezpieczeń Społecznych od lat
kieruje ubezpieczonych na rehabilitację leczniczą
w ramach prewencji rentowej. Ubezpieczeni wyra-
żają zadowolenie z odbytej rehabilitacji, a jej efekty
oceniają pozytywnie.

Kołobrzeg

Uzdrowisko Kołobrzeg jest położone nad Morzem

Bałtyckim, w środkowo-zachodniej części pasa pol-
skiego wybrzeża.

Rozwój miejscowości nastąpił po nadaniu jej

w 1255 r. praw miejskich. Rozwój gospodarczy mia-
sta związany był z odkrytymi słonymi źródłami i po-
wstałymi warzelniami soli.

W 1802 r. król pruski Fryderyk Wilhelm powziął

decyzję o budowie w Kołobrzegu królewskiego za-
kładu kąpieli morskich.

Pierwszy zakład kąpieli morskich powstał w 1830 r.,

a w okresie późniejszym nastąpił dalszy rozwój tej
miejscowości jako uzdrowiska. Zbudowano tu szereg
obiektów szpitalno-uzdrowiskowych, sanatoriów i za-
kładów przyrodoleczniczych.

Kościół Najświętszej Marii Panny w Inowrocławiu.

Fot: A. Serafińska

Wybrzeże Bałtyckie w okolicach Kołobrzegu.

Fot: A. Serafińska

Sanatorium Uzdrowiskowe „Kombatant”.

Fot: A. Serafińska

Fontanna w Parku Uzdrowiskowym w Kołobrzegu.

Fot: A. Serafińska

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Uzdrowisko posiada dogodny klimat, jest bogate

w lecznicze źródła wody mineralnej oraz pokłady
borowinowe.

Panujący tu klimat jest kształtowany wpływem

morza. Wiatr znad Bałtyku przynosi czyste, wolne od
alergenów powietrze. Cechą mikroklimatu jest morski
aerozol, powstający w wietrzne dni poprzez uwolnienie
z wody morskiej cząsteczek jodu, chloru i bromu.

Kołobrzeg jest największym i najbardziej nasło-

necznionym polskim uzdrowiskiem. Dzielnica uzdro-
wiskowa stanowi wyodrębnioną część miasta.

Spacerując po mieście można podziwiać m.in.

przepiękną architekturę obiektów sanatoryjnych, za-

bytkową bazylikę katedralną z XV wieku oraz park ze
starodrzewiem.

Solanki kołobrzeskie eksploatowane są z siedmiu

ujęć. Są to wody chlorkowo-sodowe, bromkowe, jo-
dowe i żelaziste o temperaturze 100°C oraz zasoleniu
od 0,15% do 5,9%. Stosowane są do kąpieli, inhalacji
i kuracji pitnych.

Do uzdrowiska Kołobrzeg kierowani są ubezpie-

czeni ze schorzeniami narządu ruchu.

Anna Serafińska

Departament Prewencji i Rehabilitacji

4-5 października w Elblągu odbyło się spo-

tkanie  uczestników  Krajowej  Sieci  Informacyjnej
Europejskiej  Agencji  Zdrowia  i  Bezpieczeństwa
w Pracy oraz Forum Liderów Bezpiecznej Pracy. Je-
go  współorganizatorem  była  firma  Elbrewery  Com-
pany Ltd. z Elbląga, nagrodzona w tym roku Srebrną
Kartą Lidera Bezpiecznej Pracy.

W pierwszym dniu spotkania odbyło się semina-

rium poświęcone nowoczesnym technikom przeka-
zu informacji oraz możliwościom ich wykorzystania
w działaniach służb bezpieczeństwa pracy. Obradom
towarzyszyła dyskusja na temat funkcjonowania Kra-
jowej Sieci Informacyjnej w 2005 roku.

W kolejnym dniu spotkania firma Elbrewery Com-

pany Ltd. zaprezentowała w praktyce (na terenie
swojego zakładu) rozwiązania służące poprawie
bezpieczeństwa i higieny pracy.

6 października w siedzibie Centralnego Insty-

tutu  Ochrony  Pracy  przy  ul.  Czerniakowskiej  16
w  Warszawie  nastąpiło  rozstrzygnięcie  Ogólno-
polskiego  Konkursu  Poprawy  Warunków  Pracy.
Posiedzeniu Sądu Konkursowego przewodniczyła
prof. dr hab. n.med. Danuta Koradecka. Organiza-
torami 32. już edycji tego konkursu byli m.in.: Mini-
sterstwo Gospodarki i Pracy, Ministerstwo Polityki
Społecznej,  Ministerstwo  Zdrowia,  Ministerstwo
Edukacji  Narodowej  i  Sportu,  Komitet  Badań  Na-
ukowych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Pań-
stwowa Inspekcja Pracy.

Nadesłane prace były rozpatrywane w dwóch

kategoriach:

rozwiązania techniczne i organiza-

cyjne zastosowane w praktyce

prace naukowo-

badawcze z dziedziny bezpieczeństwa i higieny
pracy.

W pierwszej kategorii zwyciężyła praca nadesłana

przez Zakłady Chemiczne ZACHEM S.A. z Bydgosz-
czy  nt.  „Zamierzenia  z  zakresu  poprawy  warunków
pracy  i  bezpieczeństwa  technicznego  przy  pracy
z  fosgenem,  zastosowane  w  Zakładach  Chemicz-
nych  ZACHEM  S.A.  podczas  realizacji  zamierzenia
inwestycyjnego »Rozbudowa kompleksu TDI«”.

W drugiej kategorii pierwszą nagrodę zdobyła

praca pt. „Badanie procesów spawania i lutowania
metali z punktu widzenia emisji substancji chemicz-
nych i pyłów szkodliwych dla zdrowia”, nadesłana
przez Instytut Spawalnictwa z Gliwic.

21-23 października w Łodzi odbyły się Mię-

dzynarodowe Targi Sprzętu Rehabilitacyjnego oraz
Sprzętu dla Osób Niepełnosprawnych – REHABILITA-
CJA, w których rokrocznie biorą udział wszystkie liczą-
ce się na rynku firmy. W tegorocznej, 12. edycji targów
wzięło udział 169 wystawców z kraju i zagranicy, pre-
zentując najnowocześniejszy sprzęt rehabilitacyjny.

Targom towarzyszyło seminarium naukowo-

szkoleniowe, na które złożyły się dwie sesje tema-
tyczne. Jedna była poświęcona współczesnym
możliwościom ograniczenia niepełnosprawności po
uszkodzeniach stawu kolanowego, natomiast druga
dotyczyła nowych metod diagnostyki i terapii w za-
pobieganiu niepełnosprawności.

25 października w Centrum Multimedialnym

Foksal  w  Warszawie  miała  miejsce  debata  o  zdrowiu
nt.  „Czy  prywatne  ubezpieczenia  zdrowotne  mają
szansę rozwinąć się w Polsce?”. Jej celem było przybli-
żenie aspektów prywatnych ubezpieczeń zdrowotnych
w  kontekście  rozwiązania  uzupełniającego  dla  plano-
wanych reform sektora ubezpieczeń zdrowotnych.

Wydarzenia, opinie – 2004

PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2004

Podczas spotkania poruszono m.in. następujące

tematy:

Komu w Polsce są potrzebne prywatne

ubezpieczenia zdrowotne?

Czy rozwój prywat-

nych ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce może
pomóc służbie zdrowia?

Jakie są bariery rozwoju

prywatnych ubezpieczeń zdrowotnych?

28-29 października w Krakowie odbyło się

seminarium nt. „Jak budować bezpiecznie”, zamy-
kające polską edycję kampanii „Europejski Tydzień
Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy 2004”.

W programie seminarium znalazły się m.in. pre-

zentacje  takich  zagadnień,  jak:  zagrożenia  wystę-
pujące przy pracach w budownictwie oraz metody
zapobiegania  tym  zagrożeniom,  wymagania  bhp
podczas  wykonywania  prac  budowlanych  wynika-
jące z przepisów prawa, kwalifikacje i uprawnienia
techniczne pracowników zatrudnionych w sektorze
budowlanym,  środki  ochrony  indywidualnej  stoso-
wane przy wykonywaniu prac budowlanych.

Istotną częścią spotkania były warsztaty, pod-

czas których można było zapoznać się z zasada-
mi  przekazywania  przez  firmę  informacji  do  ZUS,
zasadami  różnicowania  składki  na  ubezpieczenie
wypadkowe,  narzędziami  wspomagającymi  za-
rządzanie bezpieczeństwem pracy i ocenę ryzyka
zawodowego.

Ważnym elementem seminarium było uroczyste

wręczenie  dyplomów  i  nagród  laureatom  konkursu
„Nagroda  za  Dobrą  Praktykę”,  będącym  jednym
z  przedsięwzięć  tegorocznej  kampanii  Europejskie-
go Tygodnia Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy.

Organizatorami spotkania byli Centralny Instytut

Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy,
pełniący rolę Krajowego Punktu Centralnego Euro-
pejskiej Agencji Zdrowia i Bezpieczeństwa w Pracy,
Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Krako-
wie oraz Krakowskie Towarzystwo Przemysłowe.

19 listopada w Brukseli odbyła się między-

narodowa konferencja nt. „Choroby przewlekłe
a utrzymanie zdolności do pracy – strategie powrotu
do pracy”. Jej organizatorem była Europejska Fun-
dacja Poprawy Warunków Życia i Pracy, działająca
przy Komisji Europejskiej.

Roboczy charakter konferencji sprzyjał wymianie

poglądów na temat rozwiązań organizacyjnych obo-
wiązujących w poszczególnych krajach w obszarze
zagadnień  związanych  z  powrotem  do  pracy  osób
niepełnosprawnych  i  długotrwale  niezdolnych  do
pracy z powodu choroby. Wyniki zaprezentowanych
badań, a także trudności, jakie towarzyszą realizacji
programu  „powrót  do  pracy”  wymienionej  grupy
osób,  skłoniły  uczestników  spotkania  do  wysnucia
wniosku o konieczności opracowania strategii w tym
zakresie, zarówno na poziomie krajowym, jak i glo-
balnym. Prace w tym zakresie będą kontynuowane
przez zespoły międzynarodowe, pod kierownictwem
Komisji Europejskiej.

23 listopada w sali konferencyjnej Centrali

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych miała miejsce
uroczystość wręczenia dyplomów laureatom 32. edy-
cji Ogólnopolskiego Konkursu Poprawy Warunków
Pracy.

Fundatorami nagród byli m.in.: Ministerstwo Gos-

podarki  i  Pracy,  Federacja  Stowarzyszeń  Nauko-
wo-Technicznych  NOT,  Zakład  Ubezpieczeń  Spo-
łecznych,  Poczta  Polska,  Polska  Telefonia  Cyfrowa
Sp. z o.o.

22 listopada-14 grudnia w Centralnym Ins-

tytucie  Ochrony  Pracy  –  Państwowym  Instytucie
Badawczym  trwał  cykl  seminariów  poświęconych
ocenie  zakończonych  zadań  realizowanych  w  ra-
mach  I  etapu  wieloletniego  programu  pt.  „Dosto-
sowywanie warunków pracy w Polsce do standar-
dów Unii Europejskiej”. Koordynatorem programu
był CIOP-PIB.

Tematyka seminariów dotyczyła m.in. takich za-

gadnień, jak:

ocena natężenia i metody oznacza-

nia szkodliwych czynników chemicznych

metody

oceny i ograniczania zagrożeń wibroakustycznych

rozwiązania z zakresu profilaktyki technicznej

metody oceny i przeciwdziałania negatywnym skut-

kom stresu zawodowego

doskonalenie systemu

informacji w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy

metody zarządzania bezpieczeństwem i higieną

pracy

programy i materiały edukacyjne w dziedzi-

nie bezpieczeństwa pracy i ergonomii

zapobiega-

nie zagrożeniom środowiska życia i pracy związanym
z poważnymi awariami przemysłowymi.

Efekty podjętych i zrealizowanych badań nauko-

wych, prac rozwojowych i zadań służb państwowych
powinny znaleźć praktyczne zastosowanie w róż-
nych dziedzinach.

(A.)