kwartalnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

PREWENCJA
i  REHABILITACJA

nr 2 

(12)

2006

ISSN

 

1731-8971

  1

 

X robocze spotkanie uczestników europejskiej sieci instytucji ubezpieczeń społecznych
dla zdrowia – Lucerna 2006
—  Alicja Barwicka

  5

 

Rak piersi – epidemiologia i przyczyny zachorowania
—  Beata Świątkowska

10

 

Uważajmy na kleszcze
—  Anna Nowak

13

 

Uprawnienia zdrowotne byłych pracowników przetwórstwa azbestowego
—  Grażyna Ślawska

20

 

Kampania „Bezpieczny start w pracy”
—  Anna Sójka

21

 

Stanowisko Rady Ochrony Pracy w sprawie realizacji II etapu programu wieloletniego
pn. „Dostosowywanie warunków pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej” w 2005 r.

22

 

W Świeradowie-Czerniawie...
—  Anna Serafińska

24

 

Wydarzenia, opinie – 2006
—  Anna Sójka

Spis treści

PREWENCJA
i  REHABILITACJA

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

1

X robocze spotkanie

uczestników europejskiej sieci instytucji

ubezpieczeń społecznych dla zdrowia

– Lucerna 2006

W

spomniane  obrady  były  kontynuacją  spotkań 
w  Bonn  (maj  1999  r.),  Reykjaviku  (ma-

rzec  2000  r.),  Florencji  (listopad  2001  r.),  Barcelonie 
(czerwiec 2002 r.), Osuchowie (grudzień 2002 r.), Sztok-
holmie  (wrzesień  2003  r.),  Linzu  (maj  2004  r.),  Helsin-
kach (styczeń 2005 r.) oraz w Berlinie (wrzesień 2005 r.).

Prowadził  je  kierujący  siecią  dr  Gregor  Breucker, 

z  niemieckiej  instytucji  ubezpieczeń  BKK

1

.  W  swo-

im  inauguracyjnym  wystąpieniu  –  witając  nowych 
uczestników  sieci,  reprezentantów  Estonii  i  Słowenii 
–  przedstawił  historię  jej  powstania  i  dotychczasową 
działalność.  W  sposób  szczególny  podkreślił  zasługi 
prof. Bogusława Barańskiego z Polski, który w latach 
dziewięćdziesiątych  XX  wieku  kierował  Europejskim 
Biurem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), i który, 
dostrzegając  konieczność  zwiększenia  roli  instytucji 
ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych w promowaniu 
zdrowia i prowadzeniu działań prewencyjnych, wspólnie 
z dr Jormą Järvisalo z Finlandii, założył europejską sieć 
instytucji ubezpieczeń społecznych dla zdrowia.

U

czestnicy  spotkania  przedstawili  informacje 
odnośnie  bieżącej  realizacji  zadań  w  zakresie 

działań  prewencyjnych  w  reprezentowanych  przez 
siebie krajowych instytucjach ubezpieczeń społecz-

nych  i  zdrowotnych  oraz  plany  w  tym  zakresie  na 
najbliższą przyszłość. Omawiamy je poniżej.

Austria.  Ten  kraj  posiada  bardzo  bogate  do-

świadczenie w prowadzeniu działań prewencyjnych. 
Są one organizowane przez instytucje ubezpieczeń 
zdrowotnych,  społecznych  i  wypadkowych,  na 
szczeblu  ogólnopaństwowym  i  samorządowym, 
w poszczególnych landach. Wymieniona działalność 
należy ponadto do najważniejszych zadań instytucji 
ubezpieczeń prywatnych. Od wielu lat wiodącą rolę 
w  takiej  działalności  pełni  instytucja  ubezpieczeń 
wypadkowych  Górnej  Austrii  (Obero 

"

   

sterreichische 

Gebietskrankenkasse – OÖ GKK).

Funkcjonujący  w  kraju  system  działalności  pro-

mującej zdrowie oraz prewencji rentowej i wypadko-
wej przynosi konkretne wyniki w postaci:

—  racjonalizacji  wydatków,  ponoszonych  na 

świadczenia z tytułu utraty zdolności do pracy w wy-
niku choroby,

—  wzrostu  świadomości  społecznej  w  zakresie 

odpowiedzialności za stan swojego zdrowia, znajo-
mości czynników ryzyka i umiejętności przeciwdzia-
łania niekorzystnym zjawiskom.

Dominującą  obecnie  formą  aktywności  austriac-

kich instytucji ubezpieczeń społecznych, zdrowotnych 
i wypadkowych w zakresie promocji zdrowia, prewen-
cji  i  rehabilitacji  są  szkolenia  kierowane  do  różnych 

Jubileuszowe  spotkanie  uczestników  sieci  europejskich  insty-
tucji  ubezpieczeń  społecznych  dla  zdrowia  (European  Network 
of Social Insurance Institution for Health – ENSIfH), poświęcone 
problematyce promocji zdrowia w programach prewencyjnych, 
odbyło się w dniach 3-4 kwietnia 2006 r. w Lucernie.
Gospodarzem  spotkania  była  szwajcarska  instytucja  ubezpie-
czeń wypadkowych SUVA, a uczestniczyli w nim przedstawiciele 
instytucji ubezpieczeń zdrowotnych i społecznych z Austrii, Esto-
nii, Finlandii, Niemiec, Polski, Słowenii, Szwecji i Szwajcarii. Za-
kład Ubezpieczeń Społecznych reprezentowała Alicja Barwicka 
– wicedyrektor Departamentu Prewencji i Rehabilitacji.

1

  Betriebskrankenkasse (Zakładowa Kasa Chorych).

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

2

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

3

– pod względem wieku, wykształcenia i zawodu – grup 
odbiorców.  Należy  podkreślić,  że  ukierunkowanie 
szkoleń  jest  poprzedzone  analizą  zapotrzebowania 
na  dostarczenie  informacji  dotyczących  konkretnych 
zagadnień dla konkretnej grupy odbiorców.

Uczestnikom  spotkania  przedstawiono  wyniki 

kilku  najnowszych  programów  mających  na  celu 
dostarczanie wiedzy i informacji. Szczególnie intere-
sujące programy dotyczące wiedzy o zdrowym stylu 
życia i odpowiedzialności za stan swojego zdrowia 
zostały skierowane do najmłodszych uczniów i ich 
nauczycieli oraz do imigrantów.

Z austriackich doświadczeń wynika, że wielolet-

nie przekazywanie wiedzy o zagrożeniach i sposo-

bach  zapobiegania  niekorzystnym  dla  zdrowia  na-
stępstwom  jest  najbardziej  skutecznym  sposobem 
działalności  prewencyjnej.  Podniesienie  poziomu 
świadomości  społecznej  powoduje  tym  samym 
istotną redukcję wydatków ponoszonych przez pań-
stwo na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy.

Estonia. Przedstawiono doświadczenia instytucji 

ubezpieczeń zdrowotnych (Eesti Haigekassa, podle-
gającej  nadzorowi  Ministerstwa  Spraw  Socjalnych) 
w  zakresie  promocji  zdrowia  na  przestrzeni  ostat-
nich dziesięciu lat.

Celem realizowanych przez tę instytucję progra-

mów  była  redukcja  wydatków  przeznaczanych  na 
leczenie – w szczególności chorób układu krążenia, 
narządu ruchu, zakaźnych, chorób i zaburzeń psy-
chicznych, następstw nadwagi, palenia tytoniu i bra-
ku aktywności fizycznej. Z powodu niewystarczają-
cych środków rezerwowanych w budżecie państwa 
na organizację wymienionej działalności, założenia 
udało  się  wykonać  jedynie  w  niewielkiej  części, 
ale  wyniki  prowadzonych  działań  już  są  widoczne 
i program będzie konsekwentnie realizowany w ko-
lejnych latach.

Jedną  z  form  organizowanej  przez  Eesti  Haige-

kassa  działalności  w  zakresie  promocji  zdrowia 
jest  upowszechnianie  w  środowisku  medycznym 
wyników  prac  naukowo-badawczych,  w  tym  kon-
kretnych  (do  bezpośredniego  wykorzystania  przez 
pracodawcę)  programów  zapobiegania  niektórym 
czynnikom  mającym  niekorzystny  wpływ  na  zdro-
wie człowieka. Między innymi dzięki prowadzonym 
działaniom  wydłużyła  się  przeciętna  wieku  życia 
mieszkańca Estonii – z 69,7 lat w 2001 r. do 71,8 lat 
w 2005 r. – oraz nastąpił znaczący spadek zachoro-
wań na wirusowe zapalenie wątroby.

Inną  formą  organizowanej  przez  tę  instytucję 

działalności są rozpoczęte w 2005 r. szkolenia, dla 
wszystkich  lekarzy  pracujących  na  terenie  Estonii, 
na temat promocji zdrowia, prewencji rentowej i wy-
padkowej oraz możliwości, jakie daje zastosowanie 
rehabilitacji medycznej i zawodowej.

Finlandia. Podobny, jak wymieniony wyżej, ro-

dzaj działań szkoleniowo-edukacyjnych prowadzi 
fiński  Zakład  Ubezpieczeń  Społecznych  (KELA). 
Do  działań  tych  aktywnie  włączyli  się  pracodaw-
cy,  w  tym  dyrektorzy  publicznych  i  prywatnych 
szpitali, chcąc zapewnić środowisku lekarskiemu 
dostęp  do  aktualnej  informacji  o  możliwościach 
zastosowania  działań  prewencyjnych  oraz  w  za-
kresie  promocji  zdrowia.  Konsekwentnie,  ponad-
to,  jest  egzekwowany  obowiązek  poddania  się 
– w każdym medycznie uzasadnionym przypadku 
–  rehabilitacji  leczniczej  lub  zawodowej.  Przy-
nosi  to  w  ostatnich  latach  w  Finlandii  wymierne 
oszczędności w wypłatach świadczeń z ubezpie-
czenia społecznego.

Od  kilku  lat  priorytetem  programów  rehabili-

tacji  leczniczej  prowadzonych  w  ramach  działań 
prewencyjnych  KELA  jest  rehabilitacja  lecznicza 

Siedziba  szwajcarskiej  instytucji  ubezpieczeń  wypadkowych 
(SUVA) w Lucernie.

Fot.: A. Barwicka

Widok na Starówkę.

Fot.: A. Barwicka

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

2

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

3

w  schorzeniach  psychosomatycznych,  ponieważ 
odsetek orzeczeń o niezdolności do pracy w tej gru-
pie schorzeń jest ciągle wysoki – wynosi około 13%. 
Zaniepokojenie  budzi  też  wzrost,  w  stosunku  do 
lat ubiegłych, liczby osób, które w 2005 r. otrzymały 
orzeczenie  o  długotrwałej  niezdolności  do  pracy. 
Przyczyną  jest niewątpliwie zwiększenie w popula-
cji obywateli Finlandii odsetka osób po 60 roku życia 
oraz bezrobocie (obecnie około 7,5%).

Niemcy.  Zmiany  w  przepisach  prawa  instytucji 

ubezpieczeń  społecznych  BKK  oraz  HVBG

2

  prze-

widują  zwiększenie  intensywności  współpracy 
z pracodawcami w zakresie działalności edukacyjnej 
i szkoleniowej odnośnie możliwości działań prewen-
cyjnych i dbałości o zachowanie zdrowia w środowi-
sku pracy. Zdaniem niemieckich specjalistów zakład 
pracy powinien być miejscem, w którym pracownik 
może  zdobyć  wiedzę  m.in.  na  temat  czynników 
zagrożenia  chorobami  układu  sercowo-naczynio-
wego,  znaczenia  właściwego  odżywiania  się  itp. 
Natomiast w każdym przypadku zachorowania, kie-
dy ze względów medycznych istnieje taka potrzeba, 
instytucje  ubezpieczeń  zdrowotnych  i  społecznych 
włączają  się  z  aktywnymi  działaniami  w  zakresie 
kompleksowej  rehabilitacji  leczniczej  i  zawodowej 
służącej przywróceniu zdolności do pracy.

Najbliższe  plany  niemieckich  instytucji  ubez-

pieczeń  zdrowotnych  i  wypadkowych  dotyczą 
działalności  prewencyjnej  w  zakresie  następstw 
chorób zawodowych skóry. Zawodowe dermatozy, 
cechujące  się  zwykle  przewlekłym  przebiegiem, 
wymagają  ogromnych  nakładów  na  leczenie  oraz 
na rehabilitację zawodową, ponieważ z reguły oso-
ba  dotknięta  takim  schorzeniem  wymaga  zmiany 
rodzaju  zatrudnienia,  co  najczęściej  wiąże  się 
z koniecznością przekwalifikowania zawodowego.

Kolejnym  rodzajem  działalności  przewidzianej 

na najbliższe dwa lata jest włączenie się niemiec-
kich instytucji ubezpieczeń społecznych, zdrowot-
nych  i  wypadkowych  –  zarówno  na  szczeblu  kra-
jowym, jak i samorządowym – do zaproponowanej 
przez  Radę  Europy  w  2005  r.  ogólnoeuropejskiej 
kampanii  na  rzecz  poprawy  aktywności  fizycznej 
mieszkańców  starego  kontynentu,  pod  hasłem 
„Rusz  się  Europo!”.  Poprzez  swój  ogólnoeuropej-
ski charakter kampania powinna przyczynić się do 
poprawy  ogólnej  wydolności  fizycznej  mieszkań-
ców tego kontynentu, a zwłaszcza osób w średnim 
i  starszym  wieku.  W  przypadku  osób  młodych 
powinna wpłynąć na powstanie nowych, atrakcyj-
nych dla tej grupy odbiorców, wzorców zachowań 
prozdrowotnych.

Słowenia.  Przedstawiono  aktualnie  obowiązu-

jący w tym kraju system ubezpieczeń zdrowotnych 
i  społecznych  (organizacja  systemu  ubezpieczeń 
jest  oparta  na  ponad  100-letniej  tradycji,  uwzględ-

niającej  zasadę  solidaryzmu  społecznego).  Obo-
wiązkowym ubezpieczeniem społecznym jest obję-
tych około 1,4 mln mieszkańców Słowenii, z ogólnej 
liczby około 2 mln.

Działalność  prewencyjna  rozwija  się  bardzo 

szybko. Aktualnie oczekiwane jest w Słowenii wpro-
wadzenie  zmian  legislacyjnych,  które  umożliwiają 
zastosowanie  narzędzi  pozwalających  na  intensy-
fikację  podjętych  form  działalności  prewencyjnej. 
Planowane są między innymi:

q

 organizacja  szkoleń  dla  lekarzy  –  w  pierwszej 

kolejności  dla  zatrudnionych  w  instytucjach  ubez-
pieczeń  społecznych  i  zdrowotnych,  następnie  dla 
wszystkich  lekarzy  podstawowej  opieki  zdrowotnej 
– w zakresie możliwości stosowania działalności pre-
wencyjnej oraz efektów, jakie daje ta działalność oraz 
promocja zdrowia,

q

 wprowadzenie kontroli zasadności wystawiania 

zaświadczeń o niezdolności do pracy,

q

 wprowadzenie  zmian  w  systemie  prewencji 

wypadkowej,  które  pozwolą  na  zwiększenie  roli,  ale 

Kapellbrücke – stary drewniany most oraz zabytkowa dzwonnica 
(w środku) w Lucernie.

Fot.: A. Barwicka

Dworzec kolejowy w Lucernie.

Fot.: A. Barwicka

2

  Hauptverband der gewerblichen Berufsgenossenschaften 

(instytucja zajmująca się ubezpieczeniem wypadkowym).

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

4

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

5

jednocześnie  i  odpowiedzialności,  instytucji  ubez-
pieczeń społecznych za przeciwdziałanie wypadkom 
przy pracy i chorobom zawodowym (obecnie zadanie 
to spoczywa prawie wyłącznie na pracodawcach).

Szwecja.  Na  podstawie  zmienionych  rok  temu 

regulacji  prawnych  przyjęto  założenie,  że  do  końca 
2007  r.  wydatki  instytucji  ubezpieczeń  społecznych 
(Försäkrigskassan) na świadczenia z tytułu długotrwałej 
niezdolności do pracy, wynoszące w 2002 r. 95 mln eu-
ro, zostaną ograniczone do końca 2007 r. do wysokości 
46 mln euro. Dzięki konsekwentnej realizacji wdrożone-
go programu, do chwili obecnej uzyskano już redukcję 
wspomnianych wydatków o 20 mln euro.

Specjaliści szwedzcy uważają, że spośród wielu 

czynników  warunkujących  uzyskany,  dobry  wynik, 
szczególną rolę odgrywają szkolenia skierowane do 
wszystkich lekarzy podstawowej opieki medycznej. 
Szkolenia  te  są  prowadzone  przez  pracowników 
Försäkrigskassan  i  mają  za  zadanie  dostarczenie 
środowisku lekarskiemu wiedzy z zakresu promocji 
zdrowia,  prewencji  i  rehabilitacji,  a  także  wykształ-
cenie  poczucia  odpowiedzialności  za  realizację 
powyższej działalności. W ciągu ostatnich dwóch lat 
szkoleniami takimi objęto 25 tys. lekarzy.

Ponadto  przedstawiono  doświadczenia  prywat-

nej  instytucji  ubezpieczeń  zdrowotnych,  AFA,  zaj-
mującej się m.in. działaniami prewencyjnymi w za-
pobieganiu powstawania długotrwałej niezdolności 
do pracy. Populacja osób objętych ubezpieczeniem 
została tu podzielona na trzy grupy:

q

 do pierwszej zaliczono osoby zdrowe, aktywne 

zawodowo,  stanowiące  około  70%  populacji  ubez-
pieczonych,

q

 do  drugiej  zaliczono  osoby  aktywne  zawodo-

wo, ale z przewlekłymi schorzeniami wymagającymi 
leczenia  i  rehabilitacji,  bądź  też  osoby  pracujące 
w  warunkach  niebezpiecznych  dla  zdrowia  i  życia 
oraz  osoby,  u  których  środowisko  pracy  pogarsza 
stan istniejących wcześniej dysfunkcji organizmu; ta 
grupa stanowi około 20% ubezpieczonych,

q

 do  trzeciej  zaliczono  osoby,  które  w  następ-

stwie  choroby  lub  urazu  nie  mogą  podjąć  zatrud-
nienia,  wymagają  wypłaty  świadczeń  z  tego  tytułu, 
a także stałego leczenia i rehabilitacji; ta grupa sta-
nowi około 10% ubezpieczonych.

Najwyższa  aktywność  AFA  w  zakresie  prowa-

dzonych działań prewencyjnych, uwzględniających 
kompleksową  rehabilitację  medyczną  jest  kierowa-
na  do  drugiej  z  wymienionych  grup  osób,  tj.  osób 
znajdujących się w tzw. strefie zagrożenia.

Szwajcaria. Gospodarze spotkania omówili dwa 

zagadnienia:

q

 aktualną  sytuację  w  zakresie  realizacji  zadań 

dotyczących  promocji  zdrowia,  z  uwzględnieniem 
odrębnych  rozwiązań  dla  poszczególnych  kanto-
nów,  zależnie  od  potrzeb  zdrowotnych  społeczno-
ści lokalnych,

q

 potrzeby i możliwości wspólnych działań euro-

pejskiej sieci instytucji ubezpieczeń społecznych dla 

zdrowia  (ENSIfH)  oraz  Światowej  Organizacji  Zdro-
wia  (WHO)  i  Międzynarodowego  Stowarzyszenia 
Zabezpieczenia Społecznego (ISSA).

W  trakcie  omawiania  drugiego  z  zagadnień 

podkreślono  ogromne  różnice  pomiędzy  zadania-
mi i sposobem ich realizacji – w zakresie promocji 
zdrowia,  prewencji  rentowej  i  wypadkowej  oraz 
rehabilitacji – w różnych krajach świata. Stąd inicja-
tywa,  aby  pod  auspicjami  dwóch  organizacji  o  za-
sięgu międzynarodowym (WHO i ISSA) europejska 
organizacja,  jaką  jest  sieć  instytucji  ubezpieczeń 
społecznych  dla  zdrowia,  mogła  przybliżyć  innym 
krajom własne doświadczenia w wymienionym wy-
żej zakresie oraz przedstawić dobre i złe przykłady 
rozwiązań organizacyjnych.

Przedstawiciel ISSA wyraził nadzieję, że dotych-

czasowa  praca  uczestników  sieci  będzie  kontynu-
owana na szerszym, międzynarodowym polu.

K

olejnym  punktem  obrad  było  przedstawienie 
przez przewodniczącego sieci propozycji mię-

dzynarodowego  projektu  –  zgłoszonego  przez  Ko-
misję Europejską (projekt DG. Sanco) – w zakresie 
promowania zachowań prozdrowotnych. Projekt ten 
składa się z trzech części i będzie obejmował dzia-
łania  w  okresie  2,5  lat.  Praca  tych  instytucji,  które 
zgłoszą chęć uczestnictwa w projekcie, będzie ko-
ordynowana przez organy Komisji Europejskiej.

Koszty wymienionego projektu w znacznej czę-

ści  pokryje  Komisja  Europejska,  ponieważ  jest  on 
jedną  z  form  realizacji  tzw.  „Strategii  powrotu  do 
pracy”, zaproponowanej przez Komisję w 2004 r. Do 
udziału w nim są zaproszone wszystkie kraje zjed-
noczonej Europy.

N

a zakończenie obrad uczestnicy spotkania za-
poznali się z projektami planów – dotyczących 

działań  w  zakresie  promocji  zdrowia,  prewencji 
i  rehabilitacji  –  na  okres  zbliżającej  się  prezyden-
cji  Finlandii  i  Austrii  w  Unii  Europejskiej.  Plany  te 
uwzględniają w szczególności:

q

 przeciwdziałanie  niekorzystnym  zmianom  de-

mograficznym w Europie,

q

 opiekę  nad  osobami  starszymi  i  przewlekle 

chorymi,

q

 zagrożenia  związane  z  chorobami  zakaźnymi, 

w tym odzwierzęcymi,

q

 poprawę sposobu odżywiania się,

q

 walkę z tzw. chorobami cywilizacyjnymi, w tym 

z „cukrzycą młodzieńczą”,

q

 walkę z nadużywaniem alkoholu, środków odu-

rzających i paleniem papierosów.

Uzgodniono,  że  następne  robocze  spotkanie 

uczestników  europejskiej  sieci  instytucji  ubezpie-
czeń społecznych dla zdrowia odbędzie się na prze-
łomie 2006 i 2007 r.

Alicja Barwicka

Departament Prewencji i Rehabilitacji

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

4

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

5

Rak piersi

– epidemiologia i przyczyny zachorowania

Poznanie mechanizmów powstawania chorób znacznie zwiększa szansę uniknięcia ich rozwoju. Wie-

dza na temat przyczynowości chorób ma ogromne znaczenie praktyczne, gdyż stanowi podstawę do 
określenia skali zagrożenia populacji, zasad wczesnego wykrywania  schorzeń i zapobiegania im, a tak-
że pozwala na wyodrębnienie osób o mniejszym lub większym ryzyku zachorowania. Wczesne wykrycie 
zmian nowotworowych w znacznym stopniu rzutuje na efektywność terapii i szanse wyzdrowienia cho-
rej osoby oraz znacznie obniża ewentualne, przyszłe koszty leczenia.

Co mówią dane statystyczne?

Rak sutka jest najczęstszym nowotworem złośli-

wym występującym u kobiet na świecie, z liczbą po-
nad 1 miliona nowych przypadków rejestrowanych 
rocznie.  W  2000  r.  wśród  kobiet  stanowił  on  22% 
ogółu zachorowań na nowotwory złośliwe. 

Istnieją  znaczne  różnice  w  zachorowalności  na 

raka sutka w zależności od poziomu rozwoju gospo-
darczego  krajów.  Na  raka  piersi  chorują  najczęściej 
białe  kobiety  żyjące  w  krajach  wysoko  rozwiniętych. 
Generalnie  wskaźnik  umieralności  jest  wyższy 
w krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej niż 
w krajach azjatyckich. W Ameryce Północnej, Europie 
Zachodniej, Australii i Nowej Zelandii odnotowuje się 
ponad połowę wszystkich przypadków raka piersi na 
świecie.  Wśród  mieszkanek  tych  regionów  poziom 
zachorowalności  na  nowotwory  złośliwe  piersi  jest 
przynajmniej  dwukrotnie  wyższy  niż  poziom  zacho-
rowalności na nowotwory złośliwe o innej lokalizacji

1

. 

Jest to najprawdopodobniej związane z wpływem ta-
kich czynników, jak klimat, kultura i styl życia.

Badania epidemiologiczne Azjatek emigrujących 

do  Stanów  Zjednoczonych  Ameryki  wykazały,  iż 
ryzyko  raka  piersi  rośnie  w  kolejnych  pokoleniach 
dzieci  tych  emigrantów,  np.  w  przypadku  Japonek 
mieszkających  w  USA  lub  na  Hawajach  występuje 
wyższe ryzyko rozwoju raka piersi niż w przypadku 
ich  rodaczek  mieszkających  w  Japonii.  W  ciągu 
dwóch,  trzech  pokoleń  rak  piersi  występuje  tak 
często  w  populacjach  imigrantów  jak  w  populacji 
przyjmującej, wskazując na ważniejszą rolę czynni-
ków  środowiskowych  niż  czynników  genetycznych 
w etiologii tej choroby

2

. 

Od 1980 r. na świecie odnotowywano stały wzrost 

umieralności  z  powodu  nowotworów  piersi.  Ostat-
nio  obserwuje  się  korzystną  zmianę  tego  zjawiska, 
polegającą  na  zmniejszeniu  liczby  zgonów.  Jest  to 
związane  z  coraz  większą  liczbą  rozpoznawanych 
przypadków  raka  sutka  dzięki  prowadzeniu  częst-

szych  badań  mammograficznych,  wykrywaniu  no-
wotworów o niższym stopniu zaawansowania, wpro-
wadzaniu  nowych  terapii  w  praktyce  onkologicznej, 
a tym samym polepszeniem rokowania dla pacjentek. 
Jednakże,  pomimo  tak  korzystnych  trendów,  nadal 
w większości krajów wysoko rozwiniętych rak piersi 
stanowi  najczęstszą  przyczynę  zgonów  u  kobiet 
z powodów nowotworów złośliwych. Na świecie no-
tuje się około 372 tys. zgonów związanych z tą pato-
logią. Rozpiętość pomiędzy najwyższymi i najniższy-
mi  wartościami  standaryzowanych  współczynników 
umieralności  jest  znaczna.  W  2002  r.  wartości  po-
ziomu zgonów wahały się od 26,81 (Wielka Brytania), 
22,75  (Kanada),  21,22  (USA)  do  4,51  (Chiny)  i  1,80 
(Haiti) na 100 tysięcy ludności

3

.

Polska  należy  do  krajów  o  średnim  poziomie 

zachorowalności na nowotwory złośliwe na świecie. 
Liczba zarejestrowanych zachorowań na raka pier-
si u Polek – między rokiem 1963 a 2002 – wzrosła 
z 2476 nowych przypadków do 12 132 (tj. prawie pię-
ciokrotnie). Obecnie rak piersi jest najczęstszym no-
wotworem u kobiet, stanowiąc około 21,3% ogólnej 
liczby nowotworów złośliwych i około 12,9% ogólnej 
liczby zgonów nowotworowych

4

.

W  ostatnich  dekadach  obserwuje  się  w  Polsce 

stały rosnący trend umieralności z powodu omawia-
nej patologii. W 2000 r. zarejestrowano niemal 5 tys. 
zgonów (trzykrotnie więcej niż w roku 1963). Zarów-
no częstość zachorowań, jak i zgonów gwałtownie 
wzrasta po 40 roku życia. Wśród kobiet w przedziale 
wieku 20-44 lata zachorowalność w 2000 r. kształ-
towała się na poziomie 21,3, a w grupach starszych 
112,4  na  100  tysięcy  Polek;  umieralność  wynosiła 
odpowiednio 4,9 i 57,5

5

.

Szansa  wyleczenia  Polek  chorujących  na  raka 

piersi jest mniejsza niż mieszkanek większości kra-
jów  wysoko  rozwiniętych.  W  Polsce  umiera  prawie 

1

  M.  Parkin,  Global  cancer  statistics  in  the  year  2000.  The 

Lancet Oncology 2001, nr 2, s. 533.

2

  R.G. Ziegiel, R.N. Hoover, M.C. Pike i wsp., Migration pat-

terns and breast cancer risk in Asian-American women. Journal 
of National Cancer Institute 1993, nr 85, s. 1819.

3

  J. Ferlay, F. Bray, P. Pisani, D.M. Parkin, GLOBOCAN 2000: 

Cancer  Incidence,  Mortality  and  Prevalence  Worldwide.  IARC-
Press. Lyon, 2001. 

4

  U. Wojciechowska, J. Didkowska, W. Tarkowski, W. Zatoń-

ski, Nowotwory złośliwe w Polsce w 2002 roku. Centrum Onkolo-
gii, Instytut im. M. Curie-Skłodowskiej. Warszawa 2004.

5

  Rocznik Demograficzny. Główny Urząd Statystyczny. War-

szawa 2002.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

6

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

7

40%  kobiet  z  rozpoznanym  nowotworem  piersi. 
Jest  to  związane  przede  wszystkim  ze  znacznym 
zaawansowaniem  nowotworu  w  momencie  rozpo-
znania.  W  krajach  zachodnich  wyleczalność  raka 
piersi – w stosunku do naszego kraju – jest dwukrot-
nie  wyższa,  głównie  za  sprawą  edukacji  i  szeroko 
pojętej profilaktyki zdrowotnej.

Naukowcy  od  wielu  lat  próbują  odpowiedzieć 

na  pytanie,  jaka  jest  bezpośrednia  przyczyna  po-
wstawania nowotworów złośliwych piersi. W świetle 
współczesnej wiedzy możliwe jest opisanie, z pew-
nym prawdopodobieństwem, jaki wpływ na powsta-
wanie  tego  nowotworu  mają  określone  czynniki, 
tzw. czynniki ryzyka (patrz: tabela 1).

Główne czynniki 
ryzyka zachorowania na raka piersi

r  Płeć i wiek

Rak  piersi  jest  nowotworem,  na  który  chorują 

również  mężczyźni.  W  grupie  mężczyzn  nowotwór 
ten występuje bardzo rzadko, ponad stukrotnie rza-
dziej niż u kobiet, i stanowi mniej niż jeden procent 
wszystkich przypadków raka piersi

6

. Z tego właśnie 

powodu  u  mężczyzn  jest  najczęściej  wykrywany 
w zaawansowanym stadium, kiedy szanse na wyle-
czenie są już bardzo ograniczone. Generalnie czyn-
niki  ryzyka,  predyspozycje,  rokowanie  oraz  efekty 
leczenia  nowotworu  o  tej  lokalizacji  są  podobne 
u obu płci.

Ryzyko  zachorowania  na  raka  piersi  wzrasta 

wraz  z  wiekiem  od  około  30  roku  życia,  szybciej 
w okresie reprodukcyjnym, wolniej w okresie pome-
nopauzalnym.  Najwięcej,  bo  około  połowę  wszyst-
kich  zachorowań  na  nowotwór  o  tej  lokalizacji, 
stwierdza się u kobiet pomiędzy 50 a 69 rokiem ży-
cia, a więc w wieku wystąpienia menopauzy (prze-
kwitania); około 25% występuje u kobiet przed pięć-
dziesiątym rokiem życia, a kolejne 25% odnotowuje 
się u najstarszych pacjentek, po siedemdziesiątce. 
Nie  jest  więc  prawdą,  że  kontrolnym  badaniom 
przesiewowym w kierunku raka piersi powinny być 
poddawane  tylko  osoby  w  wieku  menopauzalnym 
lub tuż po tym okresie

7

. 

r  Wiek wystąpienia menarche i menopauzy

Gruczoły piersiowe są jednym z narządów docelo-

wych dla hormonów płciowych. Podlegają one zmien-
nym  wpływom  hormonalnym  w  okresie  dojrzewania 
i starzenia się organizmu, a także w czasie występo-
wania  cyklu  miesiączkowego,  ciąży  i  karmienia  oraz 
w trakcie stosowania różnych rodzajów terapii hormo-
nalnych. Okres oddziaływania estrogenów – żeńskich 
hormonów wydzielanych przez komórki pęcherzyków 
jajnika  –  na  gruczoły  piersiowe  jest  istotnym  czynni-
kiem ryzyka zachorowania na raka piersi.

6

  J. Piekarski, A. Jeziorski, J. Berner, Rak piersi u mężczyzn. 

Onkologia Polska 2001, nr 1, s. 19. 

Tabela 1

Czynniki ryzyka raka piersi

Czynnik ryzyka

Grupy o zwiększonym ryzyku

Płeć

Kobiety

Wiek

Wiek powyżej 50 roku życia

Wiek wystąpienia menarche

Pierwsza miesiączka przed 11 rokiem życia

Wiek wystąpienia menopauzy

Menopauza po 55 roku życia

Leczenie hormonalne objawów przekwitania

Stosowanie terapii przez okres dłuższy niż 8 lat

Przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych 

Szczególnie u kobiet obciążonych genetycznie lub u kobiet przyj-
mujących środki hormonalne dłużej niż 8 lat oraz młodych przez  
zajściem w pierwszą ciążę

Zachowania reprodukcyjne

Pierwsza ciąża po 30 roku życia lub brak ciąży w wywiadzie

Karmienie piersią

Brak lub krótki okres karmienia piersią (poniżej ośmiu  miesięcy)

Obciążony wywiad rodzinny

Rak piersi u krewnych I i II stopnia

Choroby niezłośliwe piersi

Niektóre niezłośliwe zmiany rozrostowe sutka w wywiadzie

Promieniowanie jonizujące

Ekspozycja na promieniowanie jonizujące w młodym wieku

Dieta

Dieta wysokotłuszczowa,
nadmierne spożywanie alkoholu

Waga ciała

Otyłość, zwłaszcza po menopauzie

7

  Badanie  przesiewowe  (skrining)  jest  to  postępowanie 

profilaktyczne mające na celu wykrycie chorób lub stanów pa-
tologicznych przed wystąpieniem objawów klinicznych choroby, 
tj.  w  fazie  przed  rozwojem  zmian  lub  uszkodzeń  nieodwracal-
nych,  za  pomocą  zastosowanych  masowo,  prostych  testów. 
Testy  skriningowe  rozdzielają  osoby  prawdopodobnie  zdrowe 
od tych, u których prawdopodobnie występuje choroba.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

6

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

7

Uważa  się,  iż  wczesna  pierwsza  miesiączka 

(tzw.  menarche)  pojawiająca  się  przed  11  rokiem 
życia  oraz  późna  ostatnia  naturalna  miesiączka 
(tzw.  menopauza)  występująca  po  55  roku  życia 
stanowią  zwiększone  ryzyko  rozwoju  raka  piersi

8

. 

Wiąże się to z większą liczbą cykli menstruacyjnych 
(cykli miesięcznych) w ciągu trwania życia kobiety, 
a tym samym z dłuższym narażeniem na działanie 
estrogenów. U kobiet, u których menopauza miała 
miejsce przed 45 rokiem życia ryzyko zachorowa-
nia  na  nowotwór  o  tej  lokalizacji  jest  dwukrotnie 
mniejsze niż u kobiet, u których ostatnia miesiącz-
ka wystąpiła po 55 roku życia

9

.

r  Hormonalna terapia zastępcza 

i hormonalne środki antykoncepcyjne 

Klimakterium,  czyli  przekwitanie,  to  naturalny, 

przejściowy  okres  w  życiu  kobiety  związany  z  nie-
uchronnym  wygasaniem  czynności  hormonalnej 
jajników. Zmniejszony poziom estrogenów w organi-
zmie kobiety może doprowadzać do różnorodnych 
niekorzystnych zmian w funkcjonowaniu organizmu. 
Aby  złagodzić  skutki  niedoborów  tych  hormonów, 
kobieta,  po  wcześniejszej  konsultacji  z  lekarzem, 
może  zdecydować  się  na  hormonalną  terapię  za-
stępczą (HTZ).

Hormonalna  terapia  zastępcza    polega  na 

stosowaniu preparatów z grupy estrogenów i ge-
stagenów,  jako  substytucji  wygasłej  aktywności 
hormonalnej  jajników,  i  służy  zachowaniu  rów-
nowagi  hormonalnej.  Decyzję  o  leczeniu,  dawce 
hormonów  oraz  schemacie  stosowania  leków 
powinien  zawsze  podejmować  lekarz  specjalista 
indywidualnie,  w  zależności  od  stanu  zdrowia 
i samopoczucia kobiety.

Związek  pomiędzy  stosowaniem  hormonalnej 

terapii zastępczej a ryzykiem raka sutka jest nadal 
tematem kontrowersyjnym.

W 1997 r. grupa epidemiologów z The Collabo-

rative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer 
dokonała ponownej analizy około 90% światowego 
piśmiennictwa  dotyczącego  raka  piersi  i  hormo-
nalnej  terapii  zastępczej  opartej  na  bardzo  rygory-
stycznych zasadach. Jednym z głównych wniosków 
z  tego  opracowania  było  stwierdzenie,  iż  kobiety 
stosujące  aktualnie  hormonalną  terapię  zastępczą 
– przez okres pięciu lat lub dłużej – wykazują 35%, 
istotne  statystycznie,  zwiększone  względne  ryzyko 
raka piersi. Ryzyko to wzrasta wraz z wydłużaniem 
okresu terapii, o około 2,3% rocznie. Niezależnie od 
typu  terapii  ryzyko  raka  sutka  ulega  zmniejszeniu, 
do  wartości  charakterystycznych  dla  kobiet,  które 

nigdy nie stosowały HTZ, w ciągu 5 lat od odstawie-
nia terapii

10

.

Wieloletnie  stosowanie  hormonalnej  terapii 

zastępczej  wiąże  się  więc  z  niewielkim  wzrostem 
zachorowalności  na  raka  gruczołu  piersiowego. 
Nie  należy  jednak  zapominać  o  korzystnym  wpły-
wie,  jaki  HTZ  wywiera  na  organizm  kobiety,  m.in. 
o wpływie na zmniejszenie występowania epizodów 
choroby niedokrwiennej serca i osteoporozy.

W celu przedłużenia stosowania hormonalnej tera-

pii zastępczej lekarz specjalista powinien dokonywać 
corocznej  oceny  wskazań  lub  przeciwwskazań  do 
dalszego  leczenia  na  podstawie  przeprowadzanych 
badań  kontrolnych.  Według  Polskiego  Towarzystwa 
Ginekologicznego  przeciwwskazaniami  do  wprowa-
dzenia  hormonalnej  terapii  zastępczej  są: 

q

  czynna 

choroba  zakrzepowo-zatorowa 

q

  niewydolność  wą-

troby 

q

  niezdiagnozowane  krwawienia  z  narządów 

płciowych 

q

  czynna estrogenozależna choroba nowo-

tworowa oraz 

q

  niestabilna choroba wieńcowa

11

.

Wyniki  54  badań  z  dwudziestu  pięciu  krajów, 

opublikowane  w  czasopiśmie  „Lancet”  w  1996  r., 
potwierdziły  niewielki,  ale  niezależny  od  innych 
czynników,  wzrost  ryzyka  zachorowania  na  nowo-
twory  złośliwe  piersi  u  kobiet  stosujących  doustne 
środki  antykoncepcyjne.  Ryzyko  to  było  większe 
w  przypadku  młodszych  kobiet,  przyjmujących  te 
preparaty  po  raz  pierwszy  przed  dwudziestym  ro-
kiem życia. Ryzyko to ulega zmniejszeniu, do war-
tości  obserwowanych  w  grupie  kobiet  nieprzyjmu-
jących  doustnych  środków  antykoncepcyjnych,  po 
10 latach zaprzestania stosowania tych środków

12

.

r  Zachowania reprodukcyjne i karmienie piersią

Zarówno  bezdzietność,  jak  i  późny  wiek  pierw-

szej ciąży zakończonej porodem zwiększają ryzyko 
raka piersi. Kobiety, które urodziły pierwsze dziecko 
po 30 roku życia mają około dwukrotnie większe ry-
zyko zachorowania na nowotwór o tej lokalizacji, niż 
te, które rodziły przed 20 rokiem życia. Najwyższe 
ryzyko występuje u kobiet, które zdecydowały się na 
pierwszą ciążę po 35 roku życia; jest ono większe 
w porównaniu do kobiet, które w ogóle nie rodziły

13

.

8

  U polskich dziewczynek pierwsza miesiączka zwykle po-

jawia  się  około  13  roku  życia,  a  u  polskich  kobiet  menopauza 
przeciętnie występuje około 49 roku życia.

9

  D.  Trichopoulos,  B.  MacMahon,  P.  Cole,  The  menopause 

and  breast  cancer.  Journal  of  National  Cancer  Institute  1972, 
nr 48, s. 605.

10

  Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Can-

cer, Breast cancer and hormone replacement therapy: collabora-
tive reanalysis of data from 51 epidemiological studies of 52,705 
women  with  breast  cancer  and  108,411  women  without  breast 
cancer. Lancet 1997, nr 350, s. 1047.

11

  Wprowadzenie  do  Rekomendacji  Zarządu  Głównego 

PTG  w  sprawie  stosowania  hormonalnej  terapii  zastępczej
(http://www.gpsk.am.poznan.pl/ptg/rekomendacjahtz.htm).

12

  Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Can-

cer,  Breast  cancer  and  hormonal  contraceptives:  collaborative 
reanalysis of individual data on 53 297 women with breast cancer 
and 100 239 women without breast cancer from 54 epidemiologi-
cal studies. Lancet 1996, nr 347, s. 1713. 

13

  K. McPherson, C.M. Steel, J.M. Dioxon, ABC of breast di-

seases: Breast cancer – epidemiology, risk factors, and genetics. 
British Medical Journal 2000, nr 9, s. 624.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

8

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

9

Związek  pomiędzy  karmieniem  piersią  a  zmniej-

szonym zachorowaniem na raka sutka nie został jesz-
cze w pełni udowodniony przez naukowców. Istnieją 
doniesienia na temat ochronnego wpływu karmienia 
piersią dla kobiet przed menopauzą

14

. Niezależnie od 

wyników  badań  naukowych  w  tym  zakresie,  korzy-
ści  płynące  z  karmienia  piersią  są  niezaprzeczalne. 
Mleko  mamy  zapewnia  harmonijny  rozwój  dziecka, 
chroni  je  przed  alergiami,  infekcjami  oraz  wieloma 
chorobami. Karmienie naturalne stymuluje także roz-
wój intelektualny i emocjonalny dziecka.

r  Czynniki genetyczne

Ryzyko rodzinne i genetyczne jest istotnym czyn-

nikiem  zagrożenia  rakiem  piersi.  Około  10%  przy-
padków raka piersi w krajach wysoko rozwiniętych 
uwarunkowane  jest  genetycznie.  Przekazywany 
z pokolenia na pokolenie zapis informacji genetycz-
nej  komórek  nie  jest  określony  raz  na  zawsze,  ale 
może  ulegać  zmianom,  tzw.  mutacjom,  które  zo-
stają utrwalone w materiale dziedzicznym. Niektóre 
z mutacji genów w komórce mogą doprowadzać do 
zmian w genach kontrolujących podziały komórko-
we. Zmutowane geny pobudzają nadmierne podzia-
ły  komórkowe  nieprawidłowych  komórek,  przyczy-
niając się tym samym do powstawania guza.

Naukowcy  zidentyfikowali  dotychczas  kilka  ge-

nów zwiększających podatność na raka piersi. Naj-
częstszą  przyczyną  uwarunkowanego  genetycznie 
raka piersi są geny: BRCA1 oraz BRCA2.

Gen  BRCA1  jest  ludzkim  genem  znajdującym 

się na długim ramieniu 17 chromosomu, kodującym 
białko, którego funkcja polega na zapobieganiu roz-
wijania  się  procesu  nowotworowego.  Gen  BRCA2 
znajduje się natomiast na długim ramieniu 13 chro-
mosomu i koduje białko zaangażowane w naprawę 
uszkodzonego  DNA.  Osoby,  które  odziedziczyły 
uszkodzoną  kopię  tych  genów  mają  zwiększone 

prawdopodobieństwo  zachorowania  na  raka  pier-
si  oraz  raka  jajnika.  Ryzyko  wystąpienia  choroby 
u kobiety, której krewna pierwszego stopnia (matka, 
siostra, córka) miała raka piersi, podwaja się, a w przy-
padku gdy chorowały dwie krewne pierwszego stop-
nia, potraja się. Ryzyko to jest uzależnione od wieku 
chorującej  krewnej  i  jest  tym  większe,  im  była  ona 
młodsza w chwili diagnozy

15

.

Dziedziczny rak piersi występuje w młodym wieku, 

często  obustronnie  lub  wieloogniskowo.  Rak  piersi 
pojawia się również w przebiegu innych uwarunkowa-
nych  dziedzicznie  zespołów.  Zwiększoną  podatność 
zachorowania  na  raka  piersi  obserwuje  się  między 
innymi w takich schorzeniach, jak: 

q

  zespół rak sutka 

–  rak  jajnika 

q

  zespół  Li-Fraumeni,  w  którym  nowo-

tworom złośliwym piersi u młodych kobiet towarzyszą 
mięsaki  kości  i  tkanek  miękkich  oraz  guzy  mózgu 
u  młodych  osób  w  rodzinie 

q

  zespół  Peutz-Jegher-

sa  –  jeden  z  zespołów  polipowatości  rodzinnej, 
zwiększający  ryzyko  zachorowania  na  raka  piersi 
o 50% 

q

  zespół Lynch II, będący podgrupą zespołu 

dziedzicznego  niepolipowatego  raka  jelita  grubego 
z współistniejącymi guzami endometrium (błony wy-
ścielającej jamę macicy) i raka piersi.

Dzięki  dynamicznemu  rozwojowi  diagnostyki 

molekularnej  powszechnie  znane  są  techniki  identy-
fikacji genów odpowiedzialnych za uwarunkowanego 
genetycznie  raka  piersi  u  kobiet  znajdujących  się 
w  grupie  ryzyka  (patrz:  tabela  2).  Najpopularniej-
szym  testem  predyspozycji  zachorowania  na  raka 
jest  badanie  genu  BRCA1,  którego  uszkodzenie 
odpowiada  za  rozwój  większości  przypadków  ra-
ka  piersi  lub  jajnika.  Należy  jednak  podkreślić,  że 
wykrycie  mutacji  w  badanych  genach  nie  oznacza 
jeszcze,  że  dana  osoba  na  pewno  zachoruje.  Przy 
zastosowaniu  odpowiedniej  profilaktyki  ryzyko  za-
chorowania  może  ulec  znacznemu  zmniejszeniu, 
a tym samym przyczynić się do poprawy zdrowia oraz 
ocalenia życia pacjentki. 

Tabela 2

Kryteria do wyłowienia pacjentek z grupy wysokiego ryzyka 

dziedzicznie uwarunkowanego raka piersi

Do grup wysokiego ryzyka zachorowania na raka piersi kwalifikuje się rodziny, u których:
—  pacjentka  lub  jedna  z  jej  krewnych  I  stopnia  płci  żeńskiej  zachorowała  na  raka  gruczołu  sutkowego  przed  40  rokiem  życia  lub 

I stopnia krewny płci męskiej niezależnie od wieku*,

—  pacjentka lub jej krewny zachorował na obustronnego raka sutka lub wystąpił jednoczesny rak gruczołu sutkowego i jajnika,
—  jeżeli u dwóch krewnych I lub II stopnia wystąpiły 2 zachorowania na raka gruczołu sutkowego przed 60 rokiem życia lub raka jajni-

ka niezależnie od wieku,

—  jeżeli wystąpiły 3 lub więcej zachorowania na raka gruczołu sutkowego i/lub jajnika u krewnych I i II stopnia (włączając w to pacjent-

kę) w tej samej rodzinie,

—  jeżeli u pacjentki stwierdzono wcześniej mutację genu BRCA1.

*  Krewnymi I stopnia są: rodzice, rodzeństwo i dzieci pacjentki. Krewnymi II stopnia są: dziadkowie, rodzeństwo ojca i rodzeństwo 

matki oraz wnuki pacjentki.

Źródło: K. McPherson, C.M. Steel, J.M. Dioxon, ABC of breast diseases: Breast cancer – epidemiology, risk factors, and genetics. 

British Medical Journal 2000, nr 9, s. 624.

14

  P.A.  Newcomb,  B.E.  Storer,  M.P.  Longnecker,  Lactation 

and  a  reduced  risk  of  premenopausal  breast  cancer.  The  New 
England Journal of Medicine 1994, nr 2, s. 81.

15

  Collaborative  Group  on  Hormonal  Factors  in  Breast  Cancer, 

Familial breast cancer: collaborative reanalysis of individual data from 
52 epidemiological studies including 58,209 women with breast cancer 
and 101,986 women without the disease. Lancet 2001, nr 358, s. 1389.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

8

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

9

r  Choroby niezłośliwe piersi

Zachwianie równowagi hormonalnej, nasilające się 

zwłaszcza  u  kobiet  pomiędzy  45  a  55  rokiem  życia, 
może doprowadzać do przerostu tkanki nabłonkowej 
i  łącznej  zrazików  oraz  przewodów  sutka.  W  takiej 
sytuacji  może  dochodzić  do  niezłośliwego  rozrostu 
tkanek sutka, a w miąższu piersi mogą pojawiać się 
zmiany zwyrodnieniowe w tkance gruczołowej sutków 
w postaci guzków lub stwardnień, tzw. mastopatia. Nie 
wszystkie z tych zmian są jednoznacznym czynnikiem 
ryzyka  raka  piersi,  chociaż  wzbudzają  uzasadniony 
niepokój  wśród  kobiet.  W  celu  odróżnienia  ich  od 
postaci  nowotworowych  konieczne  jest  wykonanie 
specjalistycznych badań diagnostycznych, takich jak 
biopsja lub mammografia

16

. 

Uważa  się,  iż  zezłośliwienie  zmiany  możliwe  jest 

jedynie  w  mastopatii  typu  hiperplazja,  występującej 
u około 3% kobiet ze zmianami łagodnymi w gruczo-
łach  sutkowych

17

.  Kobiety  z  rozpoznaniem  ciężkiej 

atypowej hiperplazji nabłonka w materiale biopsyjnym 
mają 4-5 razy wyższe ryzyko względne wystąpienia ra-
ka piersi niż kobiety, u których nie stwierdzono zmian 
proliferacyjnych  (rozrostowych)  w  piersiach.  Ryzyko 
względne  raka  sutka  u  tych  kobiet  może  być  nawet 
dziesięciokrotnie wyższe, jeżeli jednocześnie u danej 
pacjentki wystąpił epizod raka sutka u krewnej pierw-
szego stopnia, a więc u matki, siostry, czy córki

18

.

Do innych objawów, które mogą sugerować roz-

wój zmian patologicznych w sutku, należą: 

q

  krwista 

wydzielina  z  brodawki 

q

  zapadnięcie  się  lub  wgłę-

bienie brodawki 

q

  zmiany skórne typu wyprysk na 

brodawce  lub  jej  otoczce 

q

  zaczerwienienie  lub 

zgrubienie skóry piersi, tzw. pomarańczowa skórka 

q

    niezależna  od  cyklu  bolesność  piersi 

q

  wyczu-

walne węzły chłonne w dole pachowym. Stwierdze-
nie występowania któregokolwiek z opisanych obja-
wów  przez  pacjentkę  powinno  być  bezzwłocznym 
wskazaniem do wizyty lekarskiej w celu wyjaśnienia 
przyczyny pojawienia się tych zmian.

r  Napromienianie okolic piersi

Możliwość  indukcji  raka  sutka  przez  promienio-

wanie jonizujące zostało udowodnione wśród japoń-
skich  kobiet,  które  jako  nastolatki  w  okresie  II  wojny 
światowej  zostały  narażone  na  wysoką  dawkę  pro-
mieniowania  jonizującego  podczas  wybuchu  bomb 

w  Hiroszimie  i  Nagasaki.  Również  u  kobiet,  które 
w okresie dzieciństwa lub dojrzewania były poddawa-
ne terapiom wysokich dawek promieniowania rentge-
nowskiego – np. w przebiegu gruźlicy, czy też choroby 
Hodgkina (ziarnicy złośliwej), układowej choroby ukła-
du chłonnego człowieka – obserwowano zwiększone 
ryzyko zachorowania na raka piersi

19

. 

Badania  nad  wpływem  prześwietleń  rentge-

nowskich  stosowanych  w  diagnostyce  medycznej 
sugerują,  iż  przy  jednokrotnym  prześwietleniu  (raz 
na rok) ryzyko dla zdrowia pacjenta jest niewielkie, 
ale  przy  powtarzanych  badaniach  istnieje  ryzyko, 
że  promieniowanie  może  uszkodzić  komórki  ciała, 
prowadząc do rozwoju raka w przyszłości. 

r  Dieta

Nieprawidłowe  nawyki  żywieniowe  w  istotny 

sposób oddziałują na zdrowie człowieka. Rola diety 
w etiologii raka piersi nie jest do końca wyjaśniona. 
Podejrzewa się, że jednym z czynników zwiększają-
cych  ryzyko  raka  piersi  może  być  duża  zawartość 
nienasyconych  tłuszczów  zwierzęcych,  znajdują-
cych się w spożywanych posiłkach. 

Istnieją  również  doniesienia  na  temat  protek-

cyjnego  wpływu  konsumpcji  warzyw  i  owoców  na 
ryzyko  raka  piersi.  Zaobserwowano,  iż  w  populacji 
mieszkanek  Japonii  i  Grecji,  gdzie  dominuje  dieta 
ubogotłuszczowa,  bogata  w  oliwę  z  oliwek,  ryby, 
owoce i warzywa ryzyko zachorowania na raka piersi 
jest niższe w porównaniu do odpowiednich wskaźni-
ków rejestrowanych w innych regionach

20

. Uważa się, 

iż  stosowanie  diety  bogatej  w  warzywa  zawierające 
związki  siarkowe  zwane  indolami  –  obecne  w  bro-
kułach,  brukselce,  kapuście  oraz  kalafiorze  –  może 
redukować nadmiar estrogenów z organizmu i zapo-
biegać rozwojowi raka sutka.

Niektóre z badań naukowych wskazują na zwięk-

szone ryzyko nowotworu o tej lokalizacji u osób pi-
jących  nadmiernie  alkohol.  Możliwości  wyjaśnienia 
mechanizmu tego zjawiska jest kilka. Przede wszyst-
kim  alkohol  może  powodować  wzrost  poziomu  es-
trogenów we krwi obwodowej, zmieniać metabolizm 
wątroby,  zaburzać  integralność  błon  komórkowych 
oraz umożliwiać przedostawanie się substancji szko-
dliwych do wnętrza komórek. Udowodniono, iż ryzy-
ko zachorowania na raka piersi u kobiet spożywają-
cych 35-44 g alkoholu dziennie jest o 32% wyższe niż 
u kobiet niepijących i wzrasta wraz z ilością wypijane-
go trunku dziennie. Efekt ten jest podobny w zarówno 
w grupie palaczy, jak i w grupie osób niepalących.

Większość badań poświęconych związkowi pale-

nia tytoniu z ryzykiem zachorowania na raka piersi 
nie wykazało istotnego statystycznie zwiększonego 

16

  Badania mammograficzne to badania mogące wykryć raka 

piersi w najwcześniejszym jego okresie rozwoju. Po raz pierwszy 
badaniom mammograficznym powinny poddać się kobiety między 
35 a 40 rokiem życia. Po 45 roku życia badanie to powinno być wy-
konywane raz na dwa lata, a po 50 roku życia raz w roku. 

Biopsja polega na pobraniu materiału biologicznego ze zmie-

nionych chorobowo tkanek i ocenie histopatologicznej przy użyciu 
mikroskopu świetlnego. U młodych kobiet (do 35 roku życia) istotną 
rolę w rozpoznaniu raka gruczołu sutkowego pełni badanie USG.

17

  Hyperplazja (z łacińskiego hyperplasia) jest to mnożenie 

się (rozplem) komórek nienowotworowych.

18

  Patrz przypis 13.

19

  V.G. Vogel, Breast cancer prevention: a review of current 

evidence. Cancer Journal for Clinicians 2000, nr 3, s. 157.

20

  W.C.  Willett,  Diet  and  breast  cancer.  Journal  of  Internal 

Medicine 2001, nr 5, s. 395.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

10

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

11

ryzyka  występowania  tej  choroby  w  powiązaniu 
z nałogiem palenia

21

.

r  Otyłość

Nadwaga i otyłość sprzyjają powstawaniu nowotwo-

rów. Szczególnie niebezpieczna jest otyłość brzuszna, 
tzw. typu jabłko. Pojawia się ona na ogół po 40 roku 
życia, u około 60% kobiet przechodzących menopau-
zę. Konsekwencją jej występowania są między innymi: 

q

  zaburzenia gospodarki tłuszczowej 

q

  wysoki poziom 

cholesterolu 

q

  nadciśnienie  tętnicze 

q

  choroba  wień-

cowa oraz 

q

  niewydolność krążenia.

Przemiana hormonalna, która ma miejsce w tkance 

tłuszczowej organizmu, wywołuje gromadzenie w niej 
estrogenu,  sprzyjającego  rozwojowi  groźnych  nowo-
tworów piersi i macicy. Obserwuje się, iż kobiety otyłe, 
będące w okresie pomenopauzalnym, mają dwukrotnie 
wyższe ryzyko zachorowania na raka piersi niż kobiety 
o prawidłowej wadze ciała. Prawidłowa waga ciała u ko-
biet w wieku przedmenopauzalnym łączy się natomiast 
z około 10-30% redukcją ryzyka z tego powodu

22

.

r  Aktywność fizyczna

W dobie obecnej nie trzeba już nikogo przekony-

wać, że umiarkowana, regularna aktywność fizyczna – 
np. spacery, pływanie czy jazda na rowerze – przynosi 
wiele korzyści zdrowotnych i jest gwarancją dobrego 
samopoczucia. Kobiety, które regularnie dbają o swo-
ją kondycję fizyczną zazwyczaj dodatkowo właściwie 

odżywiają się i prowadzą zdrowy styl życia, co pośred-
nio  wpływa  także  na  obniżanie  ryzyka  nowotworów 
w tej grupie.

Wyniki  badań  epidemiologicznych  sugerują,  iż 

ryzyko raka piersi – w grupie kobiet ćwiczących re-
gularnie – jest niższe u pań, które są w okresie przed 
przejściem menopauzy niż u kobiet po menopauzie, 
a także u osób młodszych (przed 45 rokiem życia) 
w porównaniu z osobami po 45 roku życia. Najwyż-
szy  spadek  ryzyka  raka  piersi  obserwowany  był 
u kobiet szczupłych (BMI<22,8 kg/m

2

), ćwiczących 

przynajmniej cztery godziny tygodniowo

23, 24

.

*

Przedstawiona  powyżej  analiza  czynników  ryzy-

ka  raka  piersi  nie  wyczerpuje  do  końca  możliwych 
wpływów,  jakie  mogą  mieć  miejsce  w  rozwoju  tego 
nowotworu. Należy pamiętać, iż u około 70% pacjen-
tek chorych na raka piersi nie występują żadne ze zna-
nych czynników predysponujących do występowania 
tego  schorzenia.  Dlatego  też  profilaktyka  raka  piersi 
powinna mieć charakter powszechny i opierać się na 
regularnych wizytach lekarskich oraz badaniach mam-
mograficznych.  Konieczne  jest  także  prowadzenie 
na szeroką skalę edukacji zdrowotnej kobiet wraz ze 
szczegółowym instruktażem samobadania piersi. 

Beata Świątkowska

Zakład Epidemiologii Środowiskowej

Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi

21

  Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Can-

cer, Alcohol, tobacco and breast cancer-collaborative reanalysis 
of  individual  data  from  53  epidemiological  studies,  including 
58,515 women with breast cancer and 95,067 women without the 
disease. British Journal of Cancer 2002, nr 87, s. 1234. 

22

  L.  Bernstein,  Epidemiology  of  endocrine-related  risk  fac-

tors for breast cancer. Journal of Mammary Gland Biology and 
Neoplasia 2002, nr 1, s.3.

23

  BMI  (Body  Mass  Index),  czyli  wskaźnik  masy  ciała,  to 

najprostszy  sposób  określenia  otyłości  u  człowieka.  BMI  jest 
wyliczany z prostego wzoru, w którym masa ciała w kilogramach 
dzielona  jest  przez  wzrost  w  metrach  podniesiony  do  potęgi 
drugiej. Osoby o BMI przekraczającym 25 kg/m

2

 mają nadwagę, 

a przy BMI od 30 kg/m

2

 mówimy o otyłości. 

24

  I. Thune, T. Brenn, E. Lund, M. Gaard, Physical Activity and 

the Risk of Breast Cancer. The New England Journal of Medicine 
1997, nr 336, s. 1269.

Uważajmy na kleszcze

U

prawiając  konkretny  zawód,  pracując  w  ok-
reślonych  warunkach  środowiska  możemy 

być częściej niż inni narażeni na działanie różne-
go  typu  czynników  niekorzystnie  wpływających 
na  nasze  zdrowie.  Czynniki  te  możemy  podzie-
lić  na:  fizyczne,  toksyczne,  biologiczne  i  pyły. 
W  każdej  z  tych  grup  możemy  wyodrębnić  dal-
sze podgrupy, które wzajemnie się na siebie na-
kładają i przenikają.

Do niedawna głównym punktem zainteresowa-

nia służby medycyny pracy były czynniki fizyczne 
(hałas, wibracje), ze względu na lawinowy rozwój 
cywilizacji.  Obecnie  są  to  także  czynniki  biolo-
giczne.

Czynniki biologiczne to problem, którego ran-

ga  stale  wzrasta.  Według  obowiązującej  definicji 
do  czynników  takich  zalicza  się  makro-  i  mikro-
organizmy,  a  także  substancje  przez  nie  wytwa-

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

10

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

11

rzane,  które  mogą  mieć  wpływ  na  stan  zdrowia 
pracownika.

Prawie  wszystkie  mikroorganizmy  mogą  wydzie-

lać  do  środowiska  zewnętrznego  szkodliwe  sub-
stancje.  Można  tu  wymienić,  jako  przykład  toksyn 
bakteryjnych,  jad  kiełbasiany,  alergeny  białkowe 
w wydalinach roztoczy, powszechnie obecnych w ku-
rzu nie tylko domowym (księgozbiory, archiwa), czy 
toksyny we włoskach parzących niektórych owadów 
(osy, pszczoły).

Trzeba  zdawać  sobie  sprawę  z  tego,  że  czyn-

niki  biologiczne  wykazują  różnorodne  działania, 
typu zakaźnego, alergicznego czy wręcz immuno-
toksycznego, stąd możliwość manifestacji klinicz-
nej  w  obrębie  różnych  narządów  (płuc,  wątroby, 
nerek itp.).

Drobnoustroje,  a  także  ich  wydzieliny  i  wyda-

liny, określane mianem czynników biologicznych, 
mogą  znajdować  się  w  wodzie,  glebie,  nawozie, 
ściółce,  w  odpadkach  i  śmieciach,  w  drewnie 
i w ściekach. A więc zarówno w środowisku pracy 
naturalnym,  jakim  są  lasy  i  łąki,  jak  i  w  środowi-
sku  pracy  stworzonym  przez  człowieka,  czyli  na 
przykład  polach  uprawnych,  szkółkach  leśnych, 
magazynach.

D

o  chorób  transmisyjnych  zaliczamy  te,  które 
są przenoszone przez komary, kleszcze i inne 

stawonogi.

Kleszcze  żerują  na  kręgowcach  i  są  aktywne 

w  okresie  od  czerwca  do  października.  W  Polsce 
najczęściej spotykanym gatunkiem tego pajęczaka 
jest kleszcz pospolity, czyli pastwiskowy, bytujący 
w wilgotnej ściółce leśnej, na roślinach do wysoko-
ści 1 metra, na granicy lasów i łąk, a także na dział-
kach  i  w  parkach.  Każda  postać  z  trzech  stadiów 
rozwojowych kleszcza, a więc kolejno: larwa, nimfa 
i postać dorosła, może przenieść na człowieka pa-
togeny, które mogą wywołać chorobę.

W ten sposób można zachorować na:

q

 kleszczowe  zapalenie  mózgu  i  opon  –  gdy 

kleszcz  zakazi  nas  wirusami  z  grupy  kleszczowego 
zapalenia  mózgu  (jest  to  dość  spora  grupa  odmian 
wirusów),

q

 boreliozę – gdy kleszcz wprowadzi do naszego 

organizmu bakterie z grupy krętków Borelia,

q

 gorączkę  Q  –  gdy  dojdzie  do  przeniesienia 

przez kleszcza drobnoustrojów z grupy riketsji-Co-
xiella,

q

 tularemię, zwaną też dżumą gryzoni – do cho-

roby tej dochodzi po wtarciu w skórę rozgniecionego 
kleszcza  lub  jego  kału,  gdy  zawierają  one  pałeczki 
tularemii (rodzaj bakterii).

Dwie  pierwsze  wymienione  jednostki  chorobo-

we,  tj.  kleszczowe  zapalenie  mózgu  i  opon  oraz 
borelioza,  stanowią  poważny  problem  epidemio-
logiczny.  Może  on  być  znacznie  zminimalizowany 
przez szerzenie oświaty zdrowotnej (broszury, ulotki 

informacyjne,  prelekcje),  będącej  w  sumie  najstar-
szą  formą  profilaktyki,  a  także  poprzez  konkretne 
działania  profilaktyczne  (szczepienia  ochronne 
i  środki  ochrony  osobistej,  czyli  głównie  właściwą 
odzież ochronną lub roboczą).

Odzież  ochronna,  przeznaczona  do  noszenia 

przez pracownika, ma zabezpieczać go przed wpły-
wem  szkodliwych  i  niebezpiecznych  dla  zdrowia 
czynników,  występujących  w  środowisku  pracy, 
mogących  mieć  wpływ  na  jego  zdrowie  i\lub  bez-
pieczeństwo. Odzież robocza ma za zadanie chronić 
pracownika przed minimalnymi zagrożeniami. Powin-
na  być  dostarczana  bezpłatnie  przez  pracodawcę, 
zgodnie z wymaganymi normami technologicznymi, 
sanitarnymi  oraz  BHP,  a  także  w  przypadku,  gdy 
własne  ubranie  pracownika  może  ulec  znacznemu 
zabrudzeniu lub zniszczeniu.

W  ciągu  ostatnich  lat  wprowadzono  wiele  wy-

robów  nowej  generacji,  świetnie  łączących  cechy 
ochronne  z  dobrymi  właściwościami  użytkowymi, 
co daje poczucie wygody. Mowa o tzw. materiałach 
barierowych,  wielowarstwowych,  uniemożliwiają-
cych wnikanie czynników biologicznych w kierunku 
skóry, a umożliwiających odprowadzanie ciepła na 
zewnątrz.

C

horoby przenoszone przez kleszcze szerzą się 
w ciągu ostatnich lat lawinowo. Zarówno wśród 

turystów,  mieszkańców  miast  spacerujących  po 
parkach,  wśród  działkowiczów,  jak  też  wśród  rol-
ników  i  pracowników  służb  leśnych,  w  przypadku 
których  uznawane  są  za  choroby  zawodowe.  Na 
dodatkowe  podkreślenie  zasługuje  fakt,  że  tula-
remię  można  spotkać  u  służb  weterynaryjnych 
i myśliwych.

Przebywając  na  obszarach  mogących  być  re-

zerwuarem  kleszczy  powinniśmy  mieć  na  sobie 
odzież jasnego koloru – na której łatwo dojrzymy 
pasożyta – zasłaniającą także głowę oraz kończy-
ny  dolne  i  górne.  Po  opuszczeniu  zagrożonego 
terenu  ubranie  należy  dokładnie  obejrzeć,  uprać 
w  wysokiej  temperaturze  i  wysuszyć.  Trzeba 
również  dokładnie  sprawdzić,  czy  nie  ma  gdzieś 
kleszcza  na  skórze.  Należy  pamiętać,  że  jego 
ukłucia nie poczujemy, bo wraz ze śliną wprowa-
dza on substancję znieczulającą.

Kluczową sprawą jest szybkie i prawidłowe usu-

nięcie pasożyta, gdy znajdziemy go na ciele.

Kleszcza pod żadnym pozorem nie wolno:

q

 smarować tłuszczem, bo zatykamy wtedy je-

go przewód pokarmowy i może zwracać on treść 
jelitową wraz z namnożonymi krętkami Borelia do 
krwi człowieka,

q

 wyciągać palcami, aby nie wetrzeć zawarto-

ści kleszcza w skórę,

q

 wykręcać ze skóry.

Można usunąć go pęsetą, chwytając za przed-

nią część, jak najbliżej skóry i delikatnie pociągając 

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

12

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

13

(nie wykręcać!) wyjąć w całości wraz z narządem 
gębowym.  Można  go  też  usunąć  przy  pomocy 
specjalnej pompki ssącej – prostego, skutecznego 
przyrządu,  działającego  na  zasadzie  wytwarzania 
na skórze podciśnienia rzędu około 0,75 atmosfery. 
Użyta  możliwie  szybko,  uniemożliwia  przenikanie 
substancji toksycznych do krwioobiegu. Może po-
służyć też do usuwania jadu os, pszczół, komarów, 
muszek, a także okazać się pomocna w przypadku 
ukąszenia przez węże, skorpiony, pająki. Na pierw-
szy  rzut  oka  pompka  ta  przypomina  strzykawkę. 
Jest wykonana z plastiku, co ułatwia dezynfekcję. 
Do droższych modeli dołączony jest zestaw różnej 
wielkości końcówek.

J

eżeli kleszcz nie został odpowiednio szybko usu-
nięty  ze  skóry  i  był  transmiterem  któregoś  z  wy-

mienionych wcześniej drobnoustrojów, to po okresie 
wylęgania, wynoszącym zwykle około 10 dni, mogą 
wystąpić  objawy  choroby  wirusowej  (kleszczowe 
zapalenie mózgu i opon) lub bakteryjnej (borelioza, 
tularemia).

Zaczerwienienie  wokół  miejsca  ukłucia  powin-

no zobligować ukąszonego do natychmiastowego 
zgłoszenia  się  do  lekarza,  ponieważ  świadczy  to 
o możliwości rozwoju boreliozy (jest to tzw. rumień 
wędrujący).  Na  tym  etapie  należy  natychmiast 
rozpocząć  leczenie  antybiotykiem  (amoksycyliną, 
tetracyklinami)  celem  zahamowania  rozwoju  na-
stępnych  stadiów  boreliozy.  W  drugim  etapie  tej 
choroby dochodzi do zajęcia narządów wewnętrz-
nych  (serce,  narząd  wzroku,  ośrodkowy  układ 
nerwowy).  Trzeci  okres  choroby,  występujący 
w  kilka  miesięcy  od  zakażenia,  manifestuje  się 
powikłaniami ze strony centralnego układu nerwo-
wego i narządu ruchu (stawy). Ludzie nią dotknięci 
stają  się  często  inwalidami,  wymagającymi  prze-
wlekłego leczenia i kompleksowej rehabilitacji.

Kleszczowe zapalenie opon i mózgu przebie-

ga  zwykle  dwuetapowo.  Początkowo  pojawiają 
się  objawy  imitujące  grypę  (wysoka  gorączka, 
bóle głowy, mięśni, ogólne rozbicie, osłabienie), 
które  łatwo  mogą  być  zbagatelizowane.  Zawsze 
zatem należy sprawdzić, czy nie występuje cha-
rakterystyczny  dla  podrażnienia  opon  mózgo-
wo-rdzeniowych  tzw.  objaw  sztywności  karku 
i  światłowstręt.  Po  tym  pierwszym  etapie,  przy 
klasycznym przebiegu choroby, występuje okres 
względnej poprawy, a następnie pojawiają się już 
objawy  neuroinfekcji,  czasami  nawet  o  drama-
tycznym przebiegu (zapalenie mózgu, porażenia 
kończyn, śpiączka).

Nie  zawsze  przebieg  kleszczowego  zapalenia 

mózgu  musi  być  ciężki,  ale  należy  liczyć  się  z  tym, 
że  około  30%  zachorowań  ma  przebieg  typowy, 
a więc może dojść do groźnych dla życia i zdrowia 
powikłań.

W  omawianej  sytuacji  najskuteczniejszą  for-

mą  profilaktyki  jest  przeprowadzanie  szczepień 

ochronnych  osób  podejmujących  pracę  na  tere-
nach, gdzie występują kleszcze. Dotyczy to leśni-
ków, rolników, zbieraczy runa leśnego, myśliwych. 
Również każdy turysta powinien rozważyć możli-
wość poddania się wiosną szczepieniu.

Jeżeli doszło do pokłucia przez kleszcza osoby 

niezaszczepionej, można zastosować odpowiednią 
immunosurowicę, nie później jednak niż do 96 go-
dzin od ekspozycji.

Stwierdzono,  że  osoby  zawodowo  związane 

z lasem, na skutek częstych pokłuć przez kleszcze, 
mają  wytworzony  ochronny  poziom  przeciwciał 
broniący przed neuroinfekcją, co w praktyce imituje 
szczepienie ochronne.

Jako lekarze i potencjalni pacjenci nie bagateli-

zujmy spotkań z kleszczami.

Anna Nowak

lekarz chorób wewnętrznych

specjalista rehabilitacji medycznej

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

12

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

13

okiem prawnika

Uprawnienia zdrowotne byłych pracowników

zakładów przetwórstwa azbestowego

Wprowadzenie

Azbest  na  gruncie  powszechnie  obowiązujących 

przepisów  prawnych  uznawany  jest  za  czynnik  ra-
kotwórczy  pierwszej  kategorii  dla  człowieka

1,2

.  Na 

podstawie przepisów prawnych zawartych w ustawie 
z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyro-
bów zawierających azbest

3

, w naszym kraju z dniem 

28  września  1997  r.  wprowadzono  zakaz  produkcji 
wyrobów zawierających azbest, zakaz obrotu, a także 
zakaz  wprowadzania  na  terytorium  RP  azbestu  oraz 
wyrobów zawierających azbest (art. 1 ust. 1 cytowanej 
ustawy).

Wolą  ustawodawcy  wyrażoną  w  ustawie  z  dnia 

26  listopada  1998  r.  o  zmianie  ustawy  o  zakazie 
stosowania  wyrobów  zawierających  azbest

4

,  pra-

cownikom  lub  byłym  pracownikom,  zatrudnionym 
najpóźniej  w  dniu  ustanowienia  wspomnianych 
zakazów  w  zakładach  przetwórstwa  azbestowego, 
przyznano  dożywotnio  prawo  do  poddawania  się 
bezpłatnym okresowym badaniom lekarskim, prawo 
korzystania  raz  w  roku  z  bezpłatnego  leczenia  sa-
natoryjnego  oraz  z  bezpłatnych  leków  związanych 
z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście (art. 1 
pkt 4 wyżej wymienionej ustawy). Ustanowienie tych 
uprawnień pracowniczych było podyktowane bardzo 
ważnym zadaniem wobec pracowników pracujących 
w  kontakcie  z  azbestem,  jakim  jest  zapewnienie  im 
szczególnej opieki zdrowotnej nie tylko w trakcie za-
trudnienia w szkodliwych dla zdrowia warunkach pra-
cy, ale również po ustaniu ekspozycji zawodowej na 
pył azbestu. Takie podejście wynika z tego, że cechą 
charakterystyczną dla narażenia zawodowego na pył 
azbestu jest występowanie patologii po długim okre-

sie ekspozycji zawodowej, w tym także po zaprzesta-
niu pracy w warunkach narażenia na azbest

5

.

Krąg uprawnionych pracowników

Punktem  wyjścia  do  podjęcia  rozważań  na  in-

teresujący nas temat są regulacje prawne zawarte 
w  ustawie  z  dnia  19  czerwca  1997  r.  o  zakazie 
stosowania wyrobów zawierających azbest. Po-
wołana  ustawa  uprawnienia  do  bezpłatnych  okre-
sowych  badań  lekarskich,  bezpłatnego  leczenia 
uzdrowiskowego  oraz  bezpłatnego  zaopatrzenia 
w  leki  związane  z  chorobami  azbestozależnymi 
przyznaje  pracownikom  lub  byłym  pracownikom, 
którzy  najpóźniej  w  dniu  wejścia  jej  przepisów 
w życie, tj. w dniu 28 września 1997 r., byli zatrud-
nieni  w  zakładach  przetwórstwa  azbestowego. 
Wykaz takich zakładów (patrz: tabela 1) w sposób 
enumeratywny został określony w załączniku nr 4 
do ustawy (art. 7a ust. 1).

W  wyniku  nowelizacji  wymienionej  ustawy, 

dokonanej ustawą z dnia 14 marca 2003 r. o zmia-
nie  ustawy  o  zakazie  stosowania  wyrobów  za-
wierających  azbest

6

,  szczególną  opieką  zdro-

wotną  zostali  objęci  również  pracownicy  zatrud-
nieni w zakładach, które zgodnie z prawem (art. 1 
ust. 3) produkują wyroby zawierające azbest. W tym 
przypadku szczególna opieka zdrowotna obejmuje 
jednak  tylko  bezpłatne  zaopatrzenie  w  leki  zwią-
zane  z  chorobami  wywołanymi  pracą  przy  azbe-
ście oraz bezpłatne leczenie uzdrowiskowe (art. 7a 
ust.  6).  Należy  podkreślić,  że  wszystkie  upraw-
nienia  z  zakresu  szczególnej  opieki  zdrowotnej, 
przyznane ustawą z dnia 19 czerwca 1997 r. o za-
kazie  stosowania  wyrobów  zawierających  azbest, 
finansowane  są  ze  środków  budżetu  państwa 
z części, której dysponentem jest minister właści-
wy do spraw zdrowia (art. 7a ust. 2).

Ważnym dokumentem, który w sposób niesporny 

potwierdza przysługujące pracownikowi szczególne 
uprawnienia  zdrowotne  wynikające  z  ustawy  z  dnia 
19  czerwca  1997  r.  o  zakazie  stosowania  wyrobów 
zawierających  azbest,  jest  specjalna  książeczka 

Celem prezentowanego opracowania jest wskazanie kręgu pracowników uprawnionych do bezpłat-

nych okresowych badań lekarskich, bezpłatnego leczenia uzdrowiskowego i bezpłatnych leków stoso-
wanych w chorobach azbestozależnych oraz przeprowadzenie szczegółowej analizy przepisów praw-
nych regulujących wymienione uprawnienia.

1

  Rozporządzenie  Ministra  Zdrowia  z  dnia  1  grudnia  2004  r. 

w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów techno-
logicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku 
pracy (Dz.U. nr 280, poz. 2771 z późn. zm.); rozporządzenie Ministra 
Zdrowia z dnia 28 września 2005 r. w sprawie wykazu substancji nie-
bezpiecznych wraz z ich klasyfikacją i oznakowaniem (Dz.U. nr 201,
poz.  1674)  w  związku  z  rozporządzeniem  Ministra  Zdrowia  z  dnia 
2 września 2003 r. w sprawie kryteriów i sposobu klasyfikacji substan-
cji i preparatów chemicznych (Dz.U. nr 171, poz. 1666 z późn. zm.).

2

  Szerzej nt. definicji legalnej azbestu oraz prawnego uzna-

nia  azbestu  za  czynnik  rakotwórczy:  G.  Ślawska,  Bezpieczeń-
stwo i ochrona zdrowia pracowników przed azbestem w polskim 
systemie prawnym, Praca, Zdrowie, Bezpieczeństwo 2006.

3

  Dz.U. z 2004 r. nr 3, poz. 20 z późn. zm.

4

  Dz.U. nr 156, poz. 1018.

5

  Szerzej nt. odległych skutków ekspozycji na pył azbestu: 

N.  Szeszenia-Dąbrowska,  Z.  Szubet,  Program  badań  profilak-
tycznych  byłych  pracowników  zakładów  przetwórstwa  azbestu 
– Amiantus, Medycyna Pracy 2002, nr 6, s. 451-456.

6

  Dz.U. nr 65, poz. 596.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

14

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

15

Tabela 1

Wykaz zakładów, które stosowały azbest w produkcji i których pracownicy są uprawnieni do świadczeń 

określonych w art. 7a ust. 1 ustawy o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest

Lp.

Nazwa zakładu

  1

  2

  3

  4

  5

  6

  7

  8

  9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Fabryka Okładzin Ciernych „FOMAR  ROULUNDS” S.A. w Markach k. Warszawy (poprzednia nazwa – Fabryka Okładzin Cier-

nych „POLMO”) wraz z kooperantami

Przedsiębiorstwo Państwowe „GAMBIT” Zakład Pracy Chronionej w Lubawce (poprzednia nazwa – Zakład Wyrobów Azbesto-

wych „GAMBIT” w Lubawce)

Wytwórnia Uszczelek „MORPAK” Sp. z o.o. w Gdańsku

Fabryka Odzieży i Tkanin Żaroodpornych „IZO-TERM” w Gryfowie Śląskim (poprzednia nazwa – Dolnośląskie Zakłady Uszczel-

nień i Wyrobów Azbestowych „AZBESTOLIT” w Gryfowie Śląskim)

Zakłady Wyrobów Uszczelniających i Termoizolacyjnych POLONIT Sp. z o.o. w Łodzi (poprzednie nazwy: Zakłady Uszczelnień 

i Wyrobów Azbestowych AZBEST, Zakłady Uszczelnień Azbestowych POLONIT)

Mazowieckie Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacji Budowlanej „Izolacja” w Małkini (poprzednia nazwa – Zakład Wyrobów Azbe-

stowo-Cementowych w Małkini)

Pruszkowskie Zakłady Materiałów Izolacyjnych w Pruszkowie

Lubelskie Zakłady Eternitu w Lublinie

Zakład Produkcji Płytek Cementowo-Azbestowych w Końskowoli k. Puław

Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacji Budowlanej „IZOLACJA” w Jarocinie

Zakłady Wyrobów Azbestowo-Cementowych „COBRPIB” w Katowicach

Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Izolacji Budowlanej w Katowicach Oddział w Pruszkowie

BEMA Fabryka Płyt Filtracyjnych i Tektury w Pilchowicach (poprzednia nazwa – Fabryka Płyt Filtracyjnych „FILTR” w Pilchowicach)

„Dachy Szczucińskie” Sp. z o.o. w Szczucinie (poprzednie nazwy: Zakład Wyrobów Azbestowo-Cementowych w Szczucinie, 

Przedsiębiorstwo Materiałów Budowlanych „IZOLACJA”, „ETERNIT” Polsko-Austriacka Spółka z o.o.)

Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe „IZOPOL” S.A. w Trzemesznie

Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacji Budowlanej „IZOLACJA” w Ogrodzieńcu (poprzednia nazwa – Zawierciańskie Zakłady Eter-

nitu w Ogrodzieńcu)

Fabryka  Styropianu  i  Wyrobów  Pokryciowych  „Izolacja”  PP  w  Wierzbicy  k.  Radomia  (poprzednie  nazwy:  Zakłady  Wyrobów 

Azbestowo-Cementowych w Wierzbicy, „Izolacja Wierzbica” Fabryka Styropianu i Wyrobów Pokryciowych PP)

„POLIFARB-CIESZYN” S.A. we Wrocławiu (poprzednia nazwa – „POLIFARB” Wrocławska Fabryka Farb i Lakierów)

PPHU HAMEX we Wrocławiu (poprzednia nazwa – Wyrób Okładzin Hamulcowych i Renowacja Korków)

Kombinat Budowlany we Włocławku

Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Parczewie

Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Wdrożeniowe „Polinova” Sp. z o.o. w Katowicach – Zakład w Trzebini (poprzednie nazwy: Zjedno-

czone Fabryki Portland Cementu „Firlej” w Górce, Chrzanowskie Zakłady Eternitu w Trzebini-Sierszy, Zakłady Wyrobów Azbestowo-

-Cementowych w Szczucinie, Przedsiębiorstwo Materiałów Izolacji Budowlanej „Izolacja” w Ogrodzieńcu – Zakład w Trzebini)

Metsa Tissue S.A. w Konstancinie-Jeziornie (poprzednia nazwa – Warszawskie Zakłady Papiernicze)

Zakłady Chemiczne i Tworzyw Sztucznych Boryszew S.A. w Sochaczewie (poprzednia nazwa – Zakłady Chemiczne „Boryszew”)

25

26

27

28

KONIMPEX Sp. z o.o. Konin, Oddział w Sokółce (poprzednia nazwa – Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe KONIMPEX Sp. z o.o. 

w Koninie Oddział w Sokółce)

Wytwórnia Materiałów Izolacyjnych Azbestowo-Cementowych S.C. w Żelechach, gm. Piątnica

Wytwórnia Uszczelek „PZL MORPAK” Zakład w Łapinie

PILKINGTON POLSKA w Sandomierzu (poprzednia nazwa – Huta Szkła Okiennego „Sandomierz”)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie załącznika nr 4 do ustawy z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawie-

rających azbest.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

14

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

15

badań  profilaktycznych  dla  osób,  które  były  lub  są 
zatrudnione  w  warunkach  narażenia  zawodowego 
w zakładach stosujących azbest w procesach tech-
nologicznych.  Obowiązek  wydania  uprawnionym 
osobom  specjalnych  książeczek  badań  profilak-
tycznych spoczywa na pracodawcy, a w przypadku 
likwidacji lub upadłości pracodawcy zadania te przej-
muje właściwy wojewódzki ośrodek medycyny pracy 
(art. 7 ust. 1 i ust. 2 wyżej wymienionej ustawy).

Wzór  książeczki  badań  profilaktycznych,  sposób 

jej wypełniania i aktualizacji, z uwzględnieniem czasu 
zatrudnienia w warunkach narażenia zawodowego na 
działania  pyłów  azbestu  oraz  szczegółowe  parame-
try  tego  narażenia  określa  rozporządzenie  Ministra 
Zdrowia z dnia 10 stycznia 2005 r. w sprawie wzoru 
książeczki badań profilaktycznych dla osoby, która 
była lub jest zatrudniona w warunkach narażenia za-
wodowego w zakładach stosujących azbest w pro-
cesach technologicznych, oraz sposobu jej wypeł-
nienia i aktualizacji

7

. Przedmiotowa książeczka pełni 

bardzo  ważną  funkcję  informacyjną  dla  lekarza  prze-
prowadzającego  okresowe  badania  lekarskie,  ponie-
waż zawiera wpisy dotyczące danych osobowych wraz 
z danymi dotyczącymi okresu zatrudnienia pracownika 
w warunkach narażenia na pył azbestu oraz szczegó-
łowe  parametry  tego  narażenia  (art.  7  ust.  3  ustawy 
z 19 czerwca 1997 r. w związku z § 2 ust. 1 rozporzą-
dzenia Ministra Zdrowia z 10 stycznia 2005 r.). Dalszych 
stosownych  wpisów  w  książeczce  badań  profilak-
tycznych  dokonuje  lekarz  przeprowadzający  badanie 
(§  3  powołanego  wyżej  rozporządzenia).  Wzór  ksią-
żeczki  badań  profilaktycznych  został  zamieszczony 
w  załączniku  do  powołanego  rozporządzenia  (§  1). 
Warto  zauważyć,  że  we  wzorze  książeczki  zamiesz-
czono  wyciąg  z  przepisów  dotyczących  uprawnień 
przysługujących osobom, które były lub są zatrudnio-
ne w warunkach narażenia zawodowego w zakładach 
stosujących  azbest  w  procesach  technologicznych, 
według stanu prawnego na dzień 7 stycznia 2005 r.

Szczegółowe zasady i warunki korzystania z upraw-

nień  pracowniczych  w  zakresie  bezpłatnych  okre-
sowych badań lekarskich, bezpłatnego korzystania 

raz  w  roku  z  leczenia  uzdrowiskowego  oraz  bez-
płatnego zaopatrzenia w leki związane z chorobami 
azbestozależnymi  określają  akty  wykonawcze  wy-

dane  na  podstawie  delegacji  zawartych  w  ustawie 
z 19 czerwca 1997 r. (art. 7a ust. 3-5 tej ustawy).

Okresowe badania lekarskie

Zasadniczym  uprawnieniem  określonym  w  usta-

wie  z  dnia  19  czerwca  1997  r.  o  zakazie  stosowania 
wyrobów zawierających azbest jest prawo do specjali-
stycznych okresowych badań lekarskich pracowników 
zawodowo  narażonych  na  pył  azbestu  w  zakładach 
przetwórstwa  azbestowego.  Bezpłatne  okresowe 
badania lekarskie, przewidziane w art. 7a ust. 1 pkt 1 
tej ustawy, realizowane są według zasad określonych 
w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 4 sierp-
nia 2004 r. w sprawie okresowych badań lekarskich 
pracowników  zatrudnionych  w  zakładach,  które 
stosowały azbest w produkcji

8

.

Wskazane rozporządzenie przewiduje szczególne 

regulacje prawne w zakresie okresowych badań le-
karskich dla pracowników zawodowo narażonych na 
pył azbestu w zakładach przetwórstwa azbestowego 
w stosunku do ogólnych procedur przeprowadzania 
badań  profilaktycznych  dotyczących  wszystkich 
pracowników

9

.  Wspomniane  odrębności  dotyczą 

zwłaszcza trybu, częstotliwości i zakresu okresowych 
badań  lekarskich  pracowników  zawodowo  nara-
żonych  na  pył  azbestu  w  zakładach  przetwórstwa 
azbestowego,  podmiotów  uprawnionych  do  ich  re-
alizowania, a także wprowadza specjalny nadzór nad 
realizowanymi badaniami lekarskimi.

Zgodnie  z  postanowieniami  powołanego  rozpo-

rządzenia podstawowy zakres okresowego badania 
lekarskiego  stanowią: 

q

  badanie  ogólnolekarskie 

q

  zdjęcie radiologiczne klatki piersiowej oraz 

q

  bada-

nie spirometryczne spoczynkowe (§ 2 ust. 1 rozporzą-
dzenia). Natomiast do decyzji lekarza pozostawiono 
poszerzenie, w okolicznościach określonych w usta-
wie,  podstawowego  zakresu  okresowego  badania 
lekarskiego o badania uzupełniające i inne badania 
diagnostyczne, które w sposób enumeratywny zosta-
ły wymienione w załączniku do tego rozporządzenia 
(patrz: tabela 2). 

Tabela 2

Zakres badań uzupełniających oraz innych badań diagnostycznych

Badania uzupełniające

Inne badania diagnostyczne

q

  Badanie laryngologiczne

q

  Badanie gazometryczne spoczynkowe

q

  Tomografia komputerowa

q

  Badanie gazometryczne wysiłkowe

q

  Określenie zdolności dyfuzyjnej i podatności oddechowej płuc

q

  Badanie cytologiczne plwociny

q

  Badanie ekg

Źródło: Opracowanie własne na podstawie załącznika do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 4 sierpnia 2004 r. 

7

  Dz.U. nr 13, poz. 109.

8

  Dz.U. nr 183, poz. 1896.

9

  Szerzej nt. ogólnych procedur przeprowadzania badań pro-

filaktycznych dotyczących wszystkich pracowników: G. Ślawska, 
Prawne  aspekty  badań  profilaktycznych  pracowników,  Promotor 
2004, nr 5, s. 60-64.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

16

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

17

Badania uzupełniające są wykonywane, jeżeli 

potrzeba taka wynika z oceny stanu zdrowia bada-
nej osoby, natomiast inne badania diagnostyczne 
– jeżeli zachodzi potrzeba poszerzenia diagnosty-
ki  w  celu  potwierdzenia  lub  wykluczenia  innych 
niż  narażenie  na  azbest  przyczyn  stwierdzanych 
zmian  patologicznych  (§  2  ust.  2-3  rozporządze-
nia). W powołanym rozporządzeniu w sposób jed-
noznaczny uregulowano, że badania uzupełniające 
oraz  inne  badania  diagnostyczne  stanowią  część 
okresowego badania lekarskiego (§ 2 ust. 5). Okre-
sowe badania lekarskie przeprowadza się według 
jednolitej  metodyki,  którą  w  sposób  szczegółowy 
określa  jednostka  nadzorująca  przeprowadzanie 
tych badań (§ 2 ust. 6 w związku z § 6 ust. 1 pkt 1-2 
rozporządzenia).

Zindywidualizowane podejście do badanej oso-

by narażonej na pył azbestu widoczne jest również 
w przypadku ustalania częstotliwości badań lekar-
skich.  Decyzję  w  tym  przedmiocie  także  pozosta-
wiono  lekarzowi,  który  –  wyznaczając  następny 
termin  badania  lekarskiego  –  bierze  pod  uwagę 
ocenę  stanu  zdrowia  osoby  badanej,  stanowisko 
pracy, stopień narażenia na pył azbestu, staż pracy 
w warunkach narażenia oraz okres latencji choro-
by.  Zastrzec  jednak  należy,  że  okresowe  badania 
lekarskie  nie  mogą,  z  mocy  prawa,  być  przepro-
wadzane  rzadziej  niż  co  3  lata.  Do  obowiązków 
lekarza  należy  wypełnienie  odpowiedniej  doku-
mentacji  medycznej  związanej  z  badaniami  oraz 
wysłanie  karty  badania  do  jednostki  nadzorującej 
w terminie 14 dni od dnia przeprowadzenia badania 
(§ 4 w związku z § 5 ust. 2 rozporządzenia). Warto 
zauważyć,  że  okresowe  badanie  lekarskie  kończy 
się  orzeczeniem  lekarskim,  zawierającym  ocenę 
stanu zdrowia osoby badanej w związku z naraże-
niem na azbest (§ 5 ust. 1 rozporządzenia), którą to 
ocenę lekarz jest obowiązany wpisać do książeczki 
badań profilaktycznych.

W celu zagwarantowania wysokiej jakości okre-

sowych  badań  lekarskich  przepisy  prawa  wyma-
gają, aby badania te były realizowane na poziomie 
wojewódzkich  ośrodków  medycyny  pracy,  które 
posiadają  doświadczenie  w  sprawowaniu  profi-
laktycznej  opieki  zdrowotnej  nad  pracownikami 
zatrudnionymi w warunkach narażenia na działanie 
pyłu  azbestu  oraz  zatrudniają  lekarzy  odbywają-
cych odpowiednie cykliczne szkolenia w tym zakre-
sie (§ 3 ust. 1 tegoż rozporządzenia).

Właściwość terytorialna wojewódzkiego ośrod-

ka  medycyny  pracy  przeprowadzającego  profi-
laktyczne  badania  lekarskie  zasadniczo  została 
określona  według  miejsca  prowadzenia  działal-
ności danego zakładu przetwórstwa azbestowego 
(§ 3 ust. 2 rozporządzenia). Ustalono tak głównie 
z  tego  powodu,  że  –  ze  względu  na  likwidację 
zakładów  –  właściwe  terytorialnie  wojewódzkie 
ośrodki  medycyny  pracy  weszły  w  posiadanie 
dokumentacji  medycznej  osób  zatrudnionych 

w  podlegających  im  zakładach  przetwórstwa 
azbestowego.  Wychodząc  jednak  naprzeciw 
osobom  zmieniającym  miejsce  zamieszkania, 
prawodawca  przewidział  dla  nich  możliwość  wy-
stąpienia z wnioskiem do właściwego, ze względu 
na siedzibę pracodawcy, wojewódzkiego ośrodka 
medycyny  pracy  o  przesłanie  dokumentacji  me-
dycznej  oraz  przeprowadzanie  przedmiotowych 
badań  w  jednostce  właściwej  terytorialnie  ze 
względu  na  miejsce  zamieszkania  danej  osoby 
korzystającej ze swoich uprawnień. W takim przy-
padku  dokumentację  medyczną  osoby  podlega-
jącej  badaniom  przesyła  się  w  trybie  poufnym, 
za  pokwitowaniem,  do  wojewódzkiego  ośrodka 
medycyny  pracy  przejmującego  zadania  z  tego 
zakresu (§ 3 ust. 3 i 4 rozporządzenia).

Jednostką  nadzorującą  realizację  okresowych 

badań  lekarskich  w  sposób  imienny  ustanowiono 
Instytut  Medycy  Pracy  im.  prof.  dr.  med.  Jerzego 
Nofera w Łodzi (§ 5 ust. 2 rozporządzenia). 

Do  zadań  jednostki  nadzorującej  należy  mię-

dzy  innymi: 

q

  określanie  szczegółowej  metodyki 

badań 

q

  zapewnianie  jednolitej  oceny  radiogra-

mów 

q

  przeprowadzanie  szkoleń  dla  lekarzy  oraz 

q

  udzielanie  konsultacji  lekarzom  wykonującym 

okresowe  badania  lekarskie,  a  także 

q

  sprawo-

wanie  nadzoru  nad  wojewódzkimi  ośrodkami  me-
dycyny  pracy  wykonującymi  okresowe  badania 
lekarskie. 

Jednym  z  ważniejszych  zadań  nałożonych  na 

jednostkę  nadzorującą  jest  prowadzenie 

rejestru 

pracowników  zatrudnionych  w  zakładach  prze-

twórstwa  azbestowego,  z  którego  przekazywane 
są  informacje  lekarzom  w  celu  przeprowadzenia 
przez  nich  prawidłowej  oceny  narażenia  badanej 
osoby na pył azbestu (§ 6 ust. 1 rozporządzenia). 
Na  wniosek  osoby  objętej  rejestrem  pracowników 
narażonych  na  pył  azbestu  w  zakładach  prze-
twórstwa  azbestowego  należy  udostępnić  dane 
jej dotyczące z tego rejestru oraz z karty badania. 
Natomiast  ma  wniosek  pracodawcy,  pracownika 
lub  jego  przedstawiciela  należy  udostępnić  ano-
nimowe  zbiorcze  informacje  z  rejestru  oraz  kart 
badań  dotyczące  danego  zakładu  (§  6  ust.  2  i  3 
rozporządzenia).  Rejestr  pracowników  zakładów 
przetwórstwa  azbestowego  oraz  dokumentacja 
medyczna pracowników objętych badaniami prze-
chowywane są przez 40 lat po ustaniu narażenia na 
działanie pyłu azbestu (§ 6 ust. 4 wyżej wymienio-
nego rozporządzenia).

W sprawach nieuregulowanych odmiennie w roz-

porządzeniu  Ministra  Zdrowia  z  4  sierpnia  2004  r. 
do  wykonywania  okresowych  badań  lekarskich 
pracowników  zatrudnionych  w  zakładach  prze-
twórstwa azbestowego zastosowanie ma rozporzą-
dzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 
30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzenia badań 
lekarskich  pracowników,  zakresu  profilaktycznej 
opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń 

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

16

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

17

lekarskich  wydawanych  do  celów  przewidzianych 
w Kodeksie pracy

10

.

Leki związane 
z chorobami azbestozależnymi

Zagadnienia  dotyczące  bezpłatnego  zaopatrze-

nia w leki związane z chorobami azbestozależnymi 
reguluje  rozporządzenie  Ministra  Zdrowia  z  dnia 
15 września 2005 r. w sprawie leków związanych 
z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście

11

. 

W  rozporządzeniu  tym: 

q

  zamieszczono  wykaz 

bezpłatnych leków związanych z chorobami wywo-
łanymi pracą przy azbeście 

q

  uregulowano sposób 

realizacji recept oraz 

q

  określono tryb rozliczania się 

przez oddziały wojewódzkie Narodowego Funduszu 
Zdrowia z budżetem państwa z kosztów leków. Pe-
łen wykaz bezpłatnych leków związanych z choro-
bami wywołanymi pracą przy azbeście przedstawia 
załącznik  nr  1  do  wyżej  wymienionego  rozporzą-
dzenia (§ 2). W celu przystępnego zaprezentowania 
w  niniejszym  opracowaniu  wykazu  bezpłatnych 
leków azbestozależnych ograniczono się do przed-
stawienia  tylko  fragmentów  tego  załącznika  (patrz: 
tabela 3) zawierających nazwę, postać, dawkę oraz 
opakowanie leków azbestozależnych. 

W  zakresie  wystawiania  i  realizacji  recept  na 

leki związane z chorobami wywołanymi pracą przy 
azbeście  odesłano  do  rozporządzenia  Ministra 
Zdrowia  z  dnia  28  września  2004  r.  w  sprawie 
recept  lekarskich

12

,  natomiast  w  sprawie  refunda-

cji  aptekom  kosztów  leków  azbestozależnych  –  do 
art. 63 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadcze-
niach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków 
publicznych

13

 (§ 3-4 rozporządzenia). Kwestie zwro-

tu  z  budżetu  państwa  wydatków,  obejmujących 
koszty leków poniesione przez oddział wojewódzki 
Narodowego Funduszu Zdrowia reguluje § 5 rozpo-
rządzenia  Ministra  Zdrowia  z  15  września  2005  r., 
który posiłkuje się art. 63 ust. 6 wyżej wymienionej 
ustawy.

Leczenie uzdrowiskowe

Kwestie  związane  z  uprawnieniami  pracowni-

ków  narażonych  na  pył  azbestu  do  bezpłatnego 
korzystania raz w roku z leczenia uzdrowiskowego 
w  sposób  szczegółowy  reguluje  rozporządze-
nie  Ministra  Zdrowia  z  dnia  9  sierpnia  2004  r. 
w sprawie leczenia uzdrowiskowego osób zatrud-
nionych  przy  produkcji  wyrobów  zawierających 
azbest

14

.  Na  gruncie  powołanego  rozporządzenia 

Tabela 3

Wykaz bezpłatnych leków związanych z chorobami wywołanymi pracą przy azbeście

Lp.

Nazwa preparatu 

Postać preparatu

Dawka

Opakowanie

  1

Amoksiklav

tabl. powl. 

125 mg + 250 mg 

21 tabl. 

125 mg + 500 mg 

14 tabl. 

125 mg + 875 mg 

  2

Amotaks

kaps. 

250 mg 

16 kaps. 

500 mg 

tabl. 

1 g 

16 tabl. 

  3

Amoxicilline

kaps. 

250 mg 

15 kaps. 

  4

Apo-Amoxi 

kaps. 

250 mg 

20 kaps. 

  5

Atrovent N 

aerozol wziewny, roztwór

20 mcg/dawkę inhalacyjną

1 poj. 10 ml (200 dawek)

  6

Augmentin

tabl. powl. 

125 mg +250 mg 

21 tabl. w blistrze

21 tabl. w blistrach 

125 mg + 500 mg 

14 tabl. w blistrze 

14 tabl. w blistrach 

125 mg + 875 mg 

14 tabl. w blistrze 

14 tabl. w blistrach

10

  Dz.U. nr 69, poz. 332 z późn. zm.

11

  Dz.U. nr 189, poz. 1603.

12

  Dz.U. nr  213, poz. 2164.

13

  Dz.U. nr  210, poz. 2135 z późn. zm.

14

  Dz.U. nr 185, poz. 1920 z późn. zm.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

18

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

19

Tabela 3

Lp.

Nazwa preparatu 

Postać preparatu

Dawka

Opakowanie

  7

Biseptol 480 

tabl. 

480 mg 

20 tabl. 

  8

Biseptol 960 

960 mg

10 tabl. w blistrze 

10 tabl. w pojemniku 

  9

Curam

tabl. powl. 

125 mg + 250 mg 

21 tabl. 

125 mg + 500 mg 

14 tabl. 

125 mg + 875 mg 

10

Davercin

tabl. powl. 

250 mg 

16 tabl. 

11

Disalunil

tabl. 

25 mg 

30 tabl. 

12

Dotur

kaps. 

100 mg 

10 kaps. 

13

Doxycyclinum

kaps. 

100 mg 

10 kaps. 

14

Doxyratio M 

tabl. 

100 mg 

10 tabl. 

15

Duomox

tabl. 

375 mg 

20 tabl. 

500 mg 

750 mg 

1 g 

16

Endoxan - Asta 

draż. 

50 mg 

50 draż. 

17

Erythromycinum

tabl. powl. 

200 mg 

16 tabl. 

18

Forcid

tabl. 

125 mg + 500 mg 

14 tabl. 

19

Furosemidum

tabl. 

40 mg 

30 tabl. 

30 tabl. w blistrze 

30 tabl. w fiolce z tworzywa

40 tabl. w blistrach 

40 tabl. w fiolce z tworzywa

40 tabl. w fiolce szklanej

20

Groseptol

tabl. 

480 mg 

20 tabl. 

21

Hiconcil

kaps. 

250 mg 

16 kaps. 

500 mg 

22

Hydrochlorothi azidum

tabl. 

25 mg 

30 tabl. 

12,5 mg 

23

Lastet

kaps. 

25 mg 

40 kaps. 

50 mg 

20 kaps. 

100 mg 

10 kaps. 

24

Ospamox

tabl. powl. 

500 mg 

16 tabl. 

750 mg 

1 g 

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

18

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

19

określono  procedury  wystawiania  i  weryfikowania 
skierowań  na  leczenie  uzdrowiskowe  oraz  zasady 
rozliczania  przez  instytucje  powszechnego  ubez-
pieczenia zdrowotnego kosztów z tytułu korzystania 
z leczenia uzdrowiskowego przez osoby uprawnio-
ne, zawodowo narażone na pył azbestu w zakładach 
przetwórstwa azbestowego.

Podmiotem  zobowiązanym  do  wystawienia 

skierowania  na  leczenie  uzdrowiskowe  dla  pra-
cowników  narażonych  na  pył  azbestu  jest  lekarz 
ubezpieczenia  zdrowotnego,  który  indywidualnie 
dla uprawnionej osoby dobiera miejsce i rodzaj le-
czenia  uzdrowiskowego.  Wystawiając  skierowanie 
sanatoryjne  uprawniony  lekarz  bierze  po  uwagę 
w szczególności: 

q

  wpisy dokonane w książeczce 

badań  profilaktycznych 

q

  aktualny  stan  zdrowia 

osoby  uprawnionej 

q

  brak  przeciwwskazań  zdro-

wotnych  do  leczenia  uzdrowiskowego 

q

  wpływ 

leczenia  uzdrowiskowego  na  stan  zdrowia  osoby 
uprawnionej  oraz 

q

  dotychczasowy  przebieg 

i wyniki leczenia uzdrowiskowego. Skierowanie na 
leczenie uzdrowiskowe wystawia się na formularzu, 
którego  wzór  jest  określony  w  załączniku  nr  1  do 
wyżej wymienionego rozporządzenia. Wypełnione 
skierowanie  lekarz  ubezpieczenia  zdrowotnego 
przesyła  do  właściwego  oddziału  wojewódzkiego 
Narodowego  Funduszu  Zdrowia  w  zamkniętej  ko-

percie,  opatrzonej  napisem  „SKIEROWANIE  NA 
LECZENIE  UZDROWISKOWE  (AZBEST)”,  umiesz-
czonym  w  lewym  dolnym  rogu  koperty  pod  adre-
sem odbiorcy (§ 2 rozporządzenia).

Przesłane  przez  lekarza  do  wojewódzkiego  od-

działu Narodowego Funduszu Zdrowia skierowanie 
poddawane jest weryfikacji pod względem miejsca 
i rodzaju leczenia przez lekarza specjalistę w dzie-
dzinie  balneoklimatologii  i  medycyny  fizykalnej  lub 
rehabilitacji medycznej. Lekarz specjalista dokonu-
jący  weryfikacji  merytorycznej  może  zażądać  od 
lekarza  wystawiającego  skierowanie  dostarczenia 
w wyznaczonym terminie dokumentacji medycznej 
niezbędnej do ustalenia rodzaju i zakresu leczenia 
uzdrowiskowego,  uzupełnienia  lub  aktualizacji  tej 
dokumentacji  oraz  przeprowadzania  dodatkowych 
badań (§ 3 wyżej wymienionego rozporządzenia).

Po dokonaniu weryfikacji oddział wojewódzkiego 

Narodowego  Funduszu  Zdrowia  potwierdza  skie-
rowanie,  wskazując  jednocześnie  zakład  leczenia 
uzdrowiskowego i określając rodzaj leczenia uzdro-
wiskowego,  datę  rozpoczęcia  i  czas  jego  trwania, 
a  następnie  doręcza  je  niezwłocznie  uprawnionej 
osobie (§ 4 rozporządzenia). W przypadku gdy bra-
kuje  miejsc  w  odpowiednich  zakładach  lecznictwa 
uzdrowiskowego, dane uprawnionej osoby wprowa-
dza się na listę osób oczekujących. Oczekująca na 

Tabela 3

Lp.

Nazwa preparatu 

Postać preparatu

Dawka

Opakowanie

25

Salbutamol 

aerozol wziewny, zawiesina

100 mcg/dawkę inhalacyjną

1 poj. 20 ml (400 dawek)

26

Supracyclin Tabs 

tabl. 

100 mg 

10 tabl. 

27

Taromentin

tabl. powl.

125 mg + 250 mg

21 tabl.

125 mg + 500 mg 

14 tabl. 

28

Theophyllinum prolongatum

tabl. powl. o przedłużonym 
uwalnianiu

250 mg 

20 tabl. 

29

Theospirex retard 300 mg

tabl. o przedłużonym uwal-
nianiu

300 mg 

50 tabl. 

30

Theovent 300, Theophylli-
num 300

tabl. o przedłużonym uwal-
nianiu

300 mg 

50 tabl. w blistrach

31

Two-Septol 

tabl. 

480 mg 

20 tabl. 

32

Unidox Solutab 

tabl. 

100 mg 

10 tabl. 

33

Vepesid

kaps. 

50 mg 

20 kaps. w butelce

20 kaps. w blistrach

100 mg 

10 tabl. w butelce

10 tabl. w blistrach 

34

Ventolin 

aerozol bezfreonowy, za-
wiesina

100 mcg/dawkę

1 poj. (200 dawek)

Źródło: Opracowano na podstawie załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 15 września 2005 r.

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

20

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

21

leczenie uzdrowiskowe osoba ma prawo do informa-
cji o swojej kolejności na tej liście oraz przewidywa-
nym terminie rozpoczęcia leczenia uzdrowiskowego 
(§ 5 rozporządzenia).

Należy dodać, że ważnym elementem rozporzą-

dzenia są regulacje prawne, mające na celu właści-
we rozliczenia finansowe za leczenie uzdrowiskowe 
osób zawodowo narażonych na pył azbestu pomię-
dzy  instytucjami  zobowiązanymi  do  realizacji  tego 
uprawnienia pracowniczego (§ 6 wyżej wymienione-
go rozporządzenia).

Zakończenie

W  zakresie  regulacji  prawnych,  dotyczących 

ustawowo  przyznanych  szczególnych  uprawnień 
zdrowotnych  pracownikom  lub  byłym  pracowni-
kom zawodowo narażonym na pył azbestu, należy 
stwierdzić, że ograniczanie tych uprawnień tylko do 
kręgu  pracowników  zakładów  przetwórstwa  azbe-
stowego  w  sposób  enumeratywny  wymienionych 
w  załączniku  nr  4  do  ustawy  z  19  czerwca  1997  r. 
jest nieuzasadnione. Moim zdaniem należy bowiem 
dążyć do szerszego bądź nawet całkowitego otwar-
cia katalogu pracowników lub byłych pracowników 
uprawnionych  do  bezpłatnych  okresowych  badań 
lekarskich,  bezpłatnych  leków  azbestozależnych 

oraz bezpłatnego leczenia sanatoryjnego. Nie wyda-
je się przekonujące, nawet najbardziej skrupulatne, 
wyliczenie zakładów, które w przeszłości stosowały 
azbest  w  procesach  technologicznych,  chociażby 
z tego względu, że nie były powszechnie przepro-
wadzane  pomiary  stężeń  pyłu  azbestu  w  środowi-
sku  pracy.  Tym  bardziej  takie  wyliczenie  zakładów 
nie jest możliwe w obecnej sytuacji, gdy pracownicy 
narażeni  na  pył  azbestu  są  zatrudnieni  głównie 
u niewielkich pracodawców, zajmujących się usuwa-
niem lub zabezpieczaniem wyrobów azbestowych.

W związku z powyższym warto postulować wpro-

wadzenie  regulacji  prawnych,  które  zapewniałyby 
wszystkim  pracownikom  lub  byłym  pracownikom 
zatrudnionym  w  narażeniu  na  pył  azbestu  jedna-
kową,  szczególną  opiekę  zdrowotną.  Przy  takim 
podejściu  do  tematu  analizowanych  uprawnień 
pracowniczych najtrudniejszym problemem byłoby 
wskazanie źródeł finansowania okresowych badań 
lekarskich,  leków  azbestozależnych  oraz  leczenia 
sanatoryjnego dla pracowników narażonych na pył 
azbestu, co niewątpliwie wymagałoby szerokiej dys-
kusji społecznej w tym przedmiocie.

Grażyna Ślawska

Zakład Epidemiologii Środowiskowej

Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi

Kampania

„Bezpieczny start w pracy”

Europejski Tydzień

W 

 

2006  r.  we  wszystkich  państwach  Unii  Eu-

ropejskiej  realizowana  będzie  kampania 

na  rzecz  bezpiecznego  i  zdrowego  startu  w  życie 
zawodowe  młodych  pracowników.  Polską  edycję 
kampanii  „Bezpieczny  start  w  pracy”  koordynuje 
Centralny  Instytut  Ochrony  Pracy  –  Państwowy  In-
stytut Badawczy, który pełni rolę krajowego punktu 
centralnego (Focal Point) Europejskiej Agencji Bez-
pieczeństwa i Zdrowia w Pracy. 

Z  danych  zebranych  przez  Eurostat  wynika,  że 

w  porównaniu  z  innymi  kategoriami  pracowników 
ryzyko  wypadku  przy  pracy  jest  dla  młodych  pra-
cowników o 50% wyższe. Hans-Horst Konkolewsky, 
dyrektor Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdro-
wia w Pracy, w swoim wystąpieniu stwierdził: „Młodzi 
pracownicy wykazują niższą świadomość zagrożenia 
wypadkiem,  a  nawet  w  przypadku  wystarczającej 
świadomości  szansa  na  podjęcie  przez  nich  odpo-
wiedniego  działania  jest  mniejsza.  Niejednokrotnie 
przydzielone im zadania po prostu przekraczają ich 

możliwości  lub  nie  zapewnia  im  się  odpowiedniego 
przeszkolenia czy nadzoru. (...) Musimy podjąć kroki 
zmierzające  do  zapewnienia  młodym  ludziom  bez-
piecznego startu w życie zawodowe oraz promować 
postawy  zwiększające  świadomość  ryzyka,  a  także 
działania  prewencyjne  na  poziomie  szkół  i  uczelni 
oraz przedsiębiorstw.” 

K

ampanię „Bezpieczny start w pracy” wspierają 
m.in. wszystkie państwa członkowskie Unii Eu-

ropejskiej, Parlament Europejski i Komisja Europej-
ska, a także europejscy partnerzy społeczni. 

Kampania  ma  na  celu  wsparcie  młodych  ludzi, 

pracodawców  i  przełożonych,  osób  odpowiedzial-
nych za ustanawianie polityki w obszarze zatrudnienia 
i w obszarze edukacji oraz kształcenia zawodowego. 
Jest ona prowadzona w dwu odrębnych obszarach: 

q

  w miejscu pracy,  gdzie skierowana jest do mło-

dych  pracowników  i  ma  na  celu  m.in.  promowanie 
świadomości ryzyka, podnoszenie świadomości zagro-

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

20

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

21

żeń bhp, oraz do pracodawców, którzy powinni zapew-
niać bezpieczną i stosowną pracę, szkolenia i nadzór, 

q

 w środowisku oświatowym, gdzie adresowana  

jest przede wszystkim do szkół i uczelni, organizacji 
młodzieżowych, ośrodków kształcenia zawodowego, 
władz oświatowych. 

Absolwenci szkół powinni mieć podstawową świa-

domość i zrozumienie zagadnień z zakresu bezpie-
czeństwa i higieny pracy, ich znaczenia, a także swo-
ich praw i obowiązków. Studenci uczelni i słuchacze 
kursów  zawodowych,  w  tym  kursów  biznesowych 
i  specjalistycznych,  powinni  uzyskać  odpowiednie 
szkolenie i informacje z zakresu bhp w ramach części 
takiego  kursu.  Bhp  powinno  być  integralną  częścią 
przygotowania  i  organizacji  programów  praktyk  za-
wodowych. 

Osoby  odpowiedzialne  za  ustanawianie  polityki 

w  dziedzinie  oświaty,  zatrudnienia  i  bhp  powinny 
wspólnie  pracować  nad  włączeniem  tematyki  bhp 
do programów nauczania.

K

ampania  „Bezpieczny  start  w  pracy”  będzie  
obejmowała: 

q

 pakiety  informacyjne  w  językach  urzędowych 

wszystkich państw członkowskich, 

q

 plakaty i ulotki informacyjne,

q

 wielojęzyczną stronę internetową,

q

 nowy konkurs filmów wideo, który wyłoni „Eu-

ropejskiego młodego filmowca roku”, 

q

 europejski  konkurs  dobrych  praktyk,  mający 

na  celu  uhonorowanie  firm  lub  organizacji,  w  tym 
szkół,  uczelni  i  dostawców  szkoleń,  którzy  wyróż-
nili  się  wprowadzeniem  innowacyjnych  rozwiązań 
zapewniających  bezpieczne  rozpoczęcie  życia  za-
wodowego  przez  młodych  ludzi,  a  także  promocję 
świadomości ryzyka i zapobiegania mu w przedsię-
biorstwach, szkołach i na uczelniach, 

q

 specjalne  imprezy  i  działania  w  całej  Europie, 

przybliżające główne idee kampanii wszystkim orga-
nizacjom – małym i dużym, publicznym i prywatnym, 
lokalnym, ogólnokrajowym i międzynarodowym. 

W  poprzednich  kampaniach  zorganizowano  ty-

siące imprez, wiele koordynowanych przez sieć kra-
jowych  punktów  centralnych  Europejskiej  Agencji 
Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w 25 państwach 
członkowskich UE.

Punktem  kulminacyjnym  kampanii  na  rzecz 

bezpiecznego i zdrowego startu w życie zawodowe 
młodych  pracowników  będzie  Europejski  Tydzień 
Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy, który odbędzie 
się w październiku 2006 r. 

Anna Sójka

Departament Prewencji i Rehabilitacji

Stanowisko

Rady Ochrony Pracy

dokumenty

w sprawie

realizacji II etapu programu wieloletniego

pn. „Dostosowywanie warunków pracy w Polsce

do standardów Unii Europejskiej”

w 2005 r.

R

ada  Ochrony  Pracy  na  posiedzeniu  w  dniu 
14  marca  2006  r.  zapoznała  się  z  wynikami 

uzyskanymi  w  pierwszym  roku  realizacji  II  etapu 
programu  wieloletniego  pn.  „Dostosowywanie  wa-
runków  pracy  w  Polsce  do  standardów  Unii  Euro-
pejskiej”, koordynowanego przez Centralny Instytut 
Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy. 

Rada Ochrony Pracy stwierdza, że realizowany pro-

gram jest zgodny z priorytetami dotyczącymi kształto-
wania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, określonymi 
na poziomie europejskim, jak i wynikającymi z potrzeb 

kraju.  Służy  on  bowiem  poprawie  skuteczności  pre-
wencji  wypadków  przy  pracy  i  chorób  zawodowych 
oraz  obniżeniu  kosztów  ponoszonych  przez  Zakład 
Ubezpieczeń  Społecznych,  budżet  państwa,  a  także 
przedsiębiorców  i  osoby  poszkodowane  w  związku 
z nieodpowiednimi warunkami pracy. 

Realizacja programu zmierza do opracowania roz-

wiązań organizacyjnych i technicznych, zapewniają-
cych polskim pracodawcom i pracobiorcom osiąga-
nie stanu bezpieczeństwa i higieny pracy zgodnego 
z wymaganiami dyrektyw Unii Europejskiej. 

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

22

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

23

uzdrowiska

W  Świeradowie-Czerniawie…

Świeradów Zdrój to miasto uzdrowiskowe po-

łożone u stóp Gór Izerskich. Płynie przez nie rze-
ka Kwisa. 

Niezwykły  urok  Świeradowa  wynika  przede 

wszystkim  z  bardzo  urozmaiconej  rzeźby  terenu, 
malowniczych  krajobrazów  i  licznych  atrakcji 
przyrodniczych.  Specyficzny  mikroklimat,  który 
tworzą  duże  ilości  terenów  zielonych  i  lasów  po-
łożonych  w  czystym  ekologicznie  terenie,  daje 

bardzo  dobre  warunki  do  leczenia  wielu  scho-
rzeń,  a  w  szczególności  schorzeń  górnych  dróg 
oddechowych i alergii. Do Świeradowa zaliczana 
jest  też  miejscowość  Czerniawa  Zdrój,  która  do 
lat  siedemdziesiątych  XX  wieku  była  niezależną 
wsią. Obecnie mieści się w niej wyspecjalizowane 
uzdrowisko dziecięce.

Pierwsze udokumentowane wzmianki o osadzie 

Świeradów pochodzą z początku XVI wieku. W 1572 r. 

W ostatnim numerze kwartalnika „Prewencja i Rehabilitacja” prezentowaliśmy Państwu uzdrowisko 

w Słowacji. W tym numerze ponownie przedstawiamy uzdrowisko polskie, współpracujące z Zakładem 
Ubezpieczeń Społecznych.

Rada  Ochrony  Pracy,  na  podstawie  Raportu 

z realizacji zadań programu wieloletniego w 2005 r. 
oraz zaprezentowanych podczas posiedzenia przez 
Głównego  Koordynatora  wyników  programu,  wy-
soko oceniła uzyskane rezultaty badań naukowych 
i zadań z zakresu służb państwowych oraz realizo-
wane formy ich upowszechniania. 

Rada  uznaje  za  szczególnie  ważne,  iż  szereg 

rozwiązań  ukierunkowanych  jest  na  bezpośrednie 
wsparcie  pracodawców,  w  tym  z  sektora  małych 
i  średnich  przedsiębiorstw.  Istotne  jest  również,  że 
coraz więcej podejmowanych zadań dotyczy huma-
nizacji pracy oraz kształtowania stosunków między-
ludzkich w środowisku pracy. 

Na  szczególne  podkreślenie  zasługuje  postęp 

osiągnięty w 2005 r. dzięki programowi w zakresie: 

q

 ustalania  nowych  wartości  najwyższych  do-

puszczalnych  stężeń  (NDS)  czynników  szkodli-
wych dla zdrowia w środowisku pracy oraz metod 
ich badań,

q

 rozwoju  techniki  bezpieczeństwa  oraz  nowo-

czesnych rozwiązań środków ochrony indywidualnej 
i zbiorowej,

q

 rozwoju  krajowego  systemu  badań  i  oceny 

zgodności zarówno w obszarze maszyn i urządzeń, 
jak i środków ochrony,

q

 ergonomicznej  optymalizacji  warunków  i  sta-

nowisk  pracy  poprzez  opracowanie  metod  oceny 
i ograniczania skutków obciążenia psychofizycznego 
organizmu podczas pracy,

q

 rozwoju  systemów  zarządzania  bezpieczeń-

stwem i higieną pracy,

q

 rozwoju systemu edukacji w dziedzinie bezpie-

czeństwa i ochrony zdrowia. 

Podjęta problematyka zadań, uzyskane rezultaty 

w 2005 r. i zakładane wyniki końcowe stanowić bę-
dą wsparcie realizacji polityki państwa w obszarze 
bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  dla  osiągnięcia 
standardów  warunków  pracy  w  Polsce,  zgodnych 
z przyjętymi w przodujących krajach UE. 

Rada  Ochrony  Pracy  wyraża  jednak  niepokój 

z powodu znacznego (o 44%) zmniejszenia środków 
na realizację zadań programu w zakresie służb pań-
stwowych  w  2006  r.,  co  spowodowało  konieczność 
ograniczenia zakresu merytorycznego realizowanych 
prac w bieżącym roku. W konsekwencji skutkować to 
może  znacznym  ograniczeniem  wsparcia  procesu 
wdrażania w Polsce wymagań dyrektyw UE, istotnych 
dla bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym w małych 
i średnich przedsiębiorstwach. Może to spowodować 
poważne skutki społeczne, jak i ekonomiczne (wyroki 
Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości dla rządu 
RP). Będzie również ograniczało liczbę nowych roz-
wiązań organizacyjnych i technicznych ukierunkowa-
nych na rozwój zasobów ludzkich oraz nowych wyro-
bów i technologii, co uniemożliwi lub znacznie opóźni 
proces  osiągnięcia  w  Polsce  stanu  bezpieczeństwa 
i ochrony zdrowia w pracy, porównywalnego z przo-
dującymi krajami Unii Europejskiej, a pośrednio także 
wzrost konkurencyjności gospodarki. 

Zgodnie z założeniami nowej strategii UE w zakre-

sie kształtowania bezpiecznych warunków pracy na la-
ta 2007-2012 Rada Ochrony Pracy uważa za niezbęd-
ne opracowanie w Polsce krajowej polityki w zakresie 
bezpieczeństwa i higieny pracy integrującej działania 
państwa, pracodawców i pracowników. Program prac 
badawczych i wdrożeniowych stanowić powinien pod-
stawowe wsparcie dla krajowej polityki bhp. 

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

22

PREWENCJA  I  REHABILITACJA   2/2006

23

zostały  opisane  po  raz  pierwszy  tutejsze  źródła 
wód mineralnych, a w 1739 r. naukowo stwierdzono 
lecznicze działania tych wód.

W  połowie  XVIII  wieku  powstały  pierwszy  dom 

zdrojowy i pijalnia wód. W latach następnych uzdro-
wisko rozwijało się dynamiczne, między innymi dzię-
ki odkryciu nowych źródeł wód mineralnych.

W 1909 r. doprowadzona została do Świeradowa 

linia kolejowa, a w 1933 r. miasto połączono drogą 
ze Szklarską Porębą.

W  latach  1934-36  w  okolicach  Świeradowa 

odkryto  wody  radoczynne,  które  posiadają  właści-
wości  lecznicze  –  poprawiają  poziom  hormonów 
w organizmie. Dlatego też miejscowość ta bywa na-
zywana Doliną Młodości.

Mające  lecznicze  właściwości  wody  mineralne 

pochodzą  z  własnych  odwiertów.  Są  to  przede 
wszystkim  szczawy  wodorowęglanowo-wapniowo-
-magnezowe, radoczynne, zawierające żelazo i fluor. 
Wody te wykorzystywane są do: 

q

  kąpieli 

q

  inhalacji 

q

  okładów 

q

  irygacji. Powietrze, woda i gleba prze-

sycone  są  szlachetnym  gazem  –  radonem.  Jest  to 
unikat w skali europejskiej. 

Osobom ze schorzeniami narządu ruchu zale-

ca się kąpiele i okłady z miejscowej borowinowy, 
a  osobom  z  chorobami  układu  oddechowego 
– inhalacje.

Niezwykłe właściwości lecznicze ma kora świer-

kowa. Kąpiel w wywarze z niej jest jednym z najważ-
niejszych  zabiegów  wykonywanych  w  uzdrowisku 
Świeradów-Czerniawa.

Zabiegi  z  okładów  tutejszej  borowiny  zalecane 

są również w leczeniu stanów pourazowych stawów, 
kości, okostnej, mięśni oraz w leczeniu chorób ukła-
du pokarmowego i chorób kobiecych.

Głównym  zabytkiem  Świeradowa  jest  Dom 

Zdrojowy.  Przepiękna  architektonicznie  budowla 
zachwyca  swoim  wnętrzem  i  –  spełniającym  rolę 
deptaku pod dachem – miejscem spacerowym dla 

kuracjuszy o długości ponad 80 m. Niezapomniane 
wrażenie  wywołuje  zabytkowy  kościół,  zbudowany 
w 1897 r.

Zimą  w  okolicach  Świeradowa  działają  wycią-

gi  narciarskie  (na  Świeradowiec  1002  m  n.p.m.). 
Latem  Świeradów  –  położony  z  dala  od  zgiełku 
hałaśliwych  kurortów  –  jest  idealnym  miejscem 
na  wypoczynek.  Okolice  posiadają  dobrze  ozna-
kowane szlaki turystyczne przeznaczone zarówno 
do turystyki pieszej, jak i rowerowej. Świerdów jako 
jedno z najstarszych i najpiękniejszych uzdrowisk 
polskich  urzekł  wielu  artystów:  malarzy,  poetów, 
muzyków i aktorów. W oazie ciszy mogą oni two-
rzyć  swoje  dzieła,  a  także  organizować  wystawy 
i koncerty. W mieście przez cały rok odbywają się 
liczne imprezy kulturalne i sportowe. 

Uzdrowisko  Świeradów-Czerniawa  od  kil-

ku  lat  współpracuje  z  Zakładem  Ubezpieczeń 
Społecznych.  W  2006  r.  Zakład  podpisał  z  tym 
uzdrowiskiem  umowy  na  świadczenie  usług  reha-
bilitacyjnych  schorzeń  narządu  ruchu  i  schorzeń 
psychosomatycznych.  Na  każdy  turnus  otrzymuje 
skierowanie  na  rehabilitację  leczniczą  w  ramach 
prewencji rentowej ponad 160 osób. 

Osoby  skierowane  na  kuracje  pozytywnie 

oceniają  świadczone  przez  uzdrowisko  usługi, 
a szczególnie nowy profil rehabilitacji – rehabilitację 
leczniczą schorzeń psychosomatycznych. Program 
tej rehabilitacji obejmuje między innymi: 

q

  psycho-

edukację 

q

  terapię  zajęciową 

q

  muzykoterapię 

q

  choreoterapię,  a  także 

q

  treningi  antystresowe 

i relaksacyjne. 

Klimat, krajobraz i cisza, jaka panuje w uzdro-

wisku  Świeradów-Czerniawa,  wpływają  dodat-
kowo  uspokajająco  i  kojąco  na  organizm  kura-
cjuszy.  Warunki  te  pozwalają  na  wyciszenie  się 
i przyczyniają się do  poprawy ich zdrowia.

Anna Serafińska

Departament Prewencji i Rehabilitacji

Zakład zabiegów radoczynnych w Świeradowie.

Fot.: A. Serafińska

Dom Zdrojowy w Świeradowie. 

Fot.: A. Serafińska

PREWENCJA  I  REHABILITACJA    2/2006

24

Wydarzenia, opinie  –  2006

r

 

9-10  maja w Centralnym Ośrodku Szkolenio-

wym  Zakładu  Ubezpieczeń  Społecznych  w  Osu-
chowie  odbyło  się  szkolenie  dla  głównych  lekarzy 
orzeczników oraz ich zastępców.

W szkoleniu – oprócz przedstawicieli strony pol-

skiej – uczestniczyli reprezentanci niemieckiej insty-
tucji ubezpieczenia społecznego Deutsche Renten-
versicherung  Bund  (Berlin),  którzy  omówili  zasady 
i tryb przeprowadzania rehabilitacji leczniczej osób 
ze  schorzeniami  psychosomatycznymi  na  tle  do-
świadczeń instytucji ubezpieczenia niemieckiego.

r

 

10-12  maja  w  Gdyni  odbyła  się  europejska 

konferencja na temat „Odzież ochronna”, którą zor-
ganizował Centralny Instytut Ochrony Pracy – Pań-
stwowy  Instytut  Badawczy.  W  spotkaniu  uczestni-
czyli  m.in.  przedstawiciele  Belgii,  Danii,  Finlandii, 
Holandii, Hongkongu, Kanady, Korei, Niemiec, No-
wej Zelandii, Polski, Szwajcarii, Szwecji oraz Wielkiej 
Brytanii.  Gościem  honorowym  była  pani  Bożena 
Borys-Szopa, Główny Inspektor Pracy.

—  W  związku  z  wejściem  w  życie  nowej  euro-

pejskiej  dyrektywy,  dotyczącej  środków  ochrony 
indywidualnej  pojawiła  się  konieczność  weryfikacji 
obowiązujących w tym zakresie standardów – powie-
działa  otwierając  obrady  H.  Mäkinen,  szef  Europej-
skiego  Towarzystwa  Odzieży  Ochronnej.  Najwięcej 
osób  stosuje  środki  ochrony  indywidualnej  m.in. 
w  przemyśle  petrochemicznym,  chemicznym, 
w straży pożarnej. Przy produkcji tego typu odzieży 
należy  uwzględnić  nie  tylko  najnowsze  rozwiązania 
techniczne, ale także jej funkcjonalność.

Podczas  obrad  poruszono  m.in.  takie  zagad-

nienia,  jak: 

q

 

zagrożenia  gorącymi  chemikaliami 

i metody badania odporności na gorące chemikalia 
materiałów wykorzystywanych przy produkcji odzie-
ży ochronnej 

q

 

ochrona przed parą wysokoprężną 

q

 

alternatywne  metody  badania  odporności  ter-

micznej  materiałów 

q

 

ocena  widoczności  odzieży 

w  nocy 

q

 

stres  cieplny  w  warunkach  ekstremalnej 

ekspozycji  na  ciepło 

q

 

nowe  właściwości  maneki-

nów do testowania środków ochrony indywidualnej 

q

 

wysiłek  termalny  strażaków  noszących  dopaso-

waną  odzież  ochronną 

q

 

odzież  chroniąca  przed 

ciepłem 

q

 

rozkład  potu  w  odzieży  ochronnej  stra-

żaków.

r

 

9-10  czerwca  w  Inowrocławiu  odbył  się 

XV Kongres Uzdrowisk Polskich, przebiegający pod 
hasłem  „Uzdrowiska  Polskie  w  Unii  Europejskiej”. 
Spotkanie  stało  się  płaszczyzną  do  dyskusji  nad 
stanem obecnym lecznictwa uzdrowiskowego, które 
w warunkach jednolitego rynku europejskiego może 
przyczynić się do rozwoju gospodarki.

Forum zgromadziło związanych ze środowiskiem 

uzdrowiskowym przedstawicieli władz administracji 
rządowej  i  samorządów  terytorialnych,  środowisk 
naukowych,  medycznych,  zakładów  uzdrowisko-
wych  oraz  władz  i  instytucji  działających  na  rzecz 
branży uzdrowiskowej.

W trakcie spotkania poruszono m.in. następują-

ce tematy: 

q

 

wymogi i oczekiwania uzdrowisk oraz 

podmiotów  uzdrowiskowych 

q

 

turystyka  uzdrowi-

skowa oraz kierunki transformacji podmiotów uzdro-
wiskowych 

q

 

aktualny  stan  techniczny  obiektów 

uzdrowiskowych.

r

 

23-24  czerwca  w  Warszawie  odbył  się  IV  In-

terdyscyplinarny  Kongres  Naukowy,  poświęcony 
„Współczesnym zasadom diagnostyki i leczenia ze-
społów bólowych dolnego odcinka kręgosłupa”.

Patronat  naukowy  nad  kongresem  objęły:  Pol-

skie Towarzystwo Fizjoterapii, Polskie Towarzystwo 
Ortopedyczne i Traumatologiczne, Polskie Towarzy-
stwo Rehabilitacji oraz Dekada Kości i Stawów WHO 
(2000-2010).  Organizatorem  spotkania  były  m.in. 
Fundacja  Edukacji  Medycznej  i  Promocji  Zdrowia, 
redakcja  czasopisma  „Ortopedia,  Traumatologia, 
Rehabilitacja”  oraz  Katedra  i  Klinika  Ortopedii 
i Traumatologii Narządu Ruchu Akademii Medycznej 
w Warszawie.

Obrady  odbywały  się  w  ramach  kilku  sesji  te-

matycznych.  Ich  tematem  były: 

q

 

epidemiologia, 

etiologia i koszty społeczne leczenia bólów krzyża 

q

 

nowoczesne postępowanie chirurgiczne w lecze-

niu bólów krzyża, ze szczególnym uwzględnieniem 
choroby  dyskowej 

q

 

współczesne  postępowanie 

zachowawcze w leczeniu bólów krzyża.

(A.)

Wydawca:
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, 00-701 Warszawa, ul. Czerniakowska 16

Rada Programowa:
Bogusław Barański – pracownik naukowy w Instytucie Medycyny Pracy
Aleksandra Wiktorow – prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Marek Sacharuk – Naczelny Lekarz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Przygotowanie tekstów:
Małgorzata Banaszewska, Robert Perzyński, Anna Sójka, Hanna Więcławek-Wassermann
z Departamentu Prewencji i Rehabilitacji Centrali ZUS
Adres:
03-446 Warszawa, ul. 11 Listopada 15a, tel. 0-22 814-54-87 w. 24-71, 24-21

Opracowanie redakcyjne tekstów:
Redakcja Wydawnictw Nieperiodycznych Gabinetu Prezesa

Projekt graficzny: Hanna Klimkowska

Redakcja techniczna, skład i druk: Biuro Poligrafii ZUS, 03-829 Warszawa, ul. Podskarbińska 25a

Nakład 1000 egz. Zamówienie nr 1553/06

PREWENCJA
i  REHABILITACJA

Zabytkowy obiekt sanatoryjny w Świeradowie Zdroju.

Fot:. A. Serafińska