Microsoft Word - ZABEZPIECZENIE 2

ZABEZPIECZENIA PRZECIWPOŻAROWE
I PRZECIWWYBUCHOWE

System ochrony przeciwpożarowej określony jest w ustawie [1]. Ustawa w art.

1 definiuje pojęcie ochrony przeciwpożarowej jako systemu polegającego na realizacji
przedsięwzięć mających na celu ochronę życia, zdrowia, mienia lub środowiska przed
pożarem, klęską żywiołową lub innym miejscowym zagrożeniem.

Podstawowym

celem

ochrony

przeciwpożarowej

jest

zapobieganie

powstawaniu pożarów. Aby cel ten mógł być  osiągnięty, w systemie tym funkcjonuje
szereg  zasad  i  metod  postępowania  określonych  różnego  rodzaju  przepisami
szczegółowymi.  Podstawowe  zasady  zapobiegania  pożarom  i  wybuchom  zawiera
rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych [2].

1. TECHNICZNE SYSTEMY ZABEZPIECZEŃ PRZECIW−

POŻAROWYCH

Obiekty budowlane, ze względu na różnorodność przeznaczenia i stawiane im

wymagania, wykluczają opracowanie jednoznacznych wytycznych ich zabezpieczenia.
Należy to rozumieć w ten sposób, że tworząc system zabezpieczeń musimy brać pod
uwagę specyfikę danego obiektu.

Techniczne środki zabezpieczeń przeciwpożarowych rozumiane jako zespół

technicznych  urządzeń,  sprzętu,  instalacji  lub  rozwiązań  budowlanych,  służących  do
zapobiegania  powstawaniu  i  rozprzestrzeniania  się  pożaru,  można  podzielić  na  dwie
grupy zabezpieczeń: czynne i bierne [3].

Bierne

zabezpieczenia

praktycznie

sprowadzają

się

wykonania

w odpowiedni sposób:

− oddzieleń przeciwpożarowych, tj. ścian, stropów,
− zamknięć otworów w tych oddzieleniach (np. komunikacyjnych, transportowych,

wentylacyjnych) poprzez zastosowanie np. drzwi przeciwpożarowych, klap
przeciwpożarowych,

− przepustów instalacyjnych (np. kablowe, wodno−kanalizacjne itp.),
− zwiększenia odporności na działanie ognia np. przez impregnowanie

ogniochronne materiałów palnych, obudowywanie lub nakładanie specjalnych
powłok wpływających na odporność ogniową elementów budowlanych, np.
stalowych, betonowych.

Czynne środki rozumiane są najczęściej jako urządzenia i instalacje do

wykrywania pożaru, sygnalizowania stanu zagrożenia pożarowego, gaszenia lub
odprowadzania dymu i ciepła.

Połączone środki zabezpieczeń przeciwpożarowych w układ z możliwością

wykrywania, sygnalizowania, sterowania elementami układu gaszenia tworzy
techniczny system zabezpieczeń przeciwpożarowych. System taki może zawierać:
instalację sygnalizacji pożarowej z monitoringiem pożarowym i układem rozgłaszania
alarmowego, stałe urządzenia gaśnicze, układ sterowania urządzeniami zewnętrznymi

np.

automatyki

oddzieleń

przeciwpożarowych,

wentylacji,

wind,

klapami

przeciwpożarowych.

1.1. INSTALACJE SYGNALIZACJI POŻAROWEJ

1.1.1. CENTRALE SYGNALIZACJI POŻAROWEJ

Przez system sygnalizacji pożarowej rozumie się instalację sygnalizacyjno-

alarmową  służącą  do  samoczynnego  wykrywania  i  przekazywania  informacji
o pożarze.  Wykaz  obiektów  i  budynków,  w  których  powyższa  instalacja
sygnalizacyjno-alarmowa  jest  wymagana  określona  jest  w  rozporządzeniu  ministra
spraw  wewnętrznych  [2].  Biorąc  pod  uwagę  zakres  zadań  stawianych  instalacji
sygnalizacji  pożarowej,  nastąpił  gwałtowny  rozwój  technologii  budowy  urządzeń  do
wykrywania  i  sterowania  zabezpieczeniami  przeciwpożarowymi  na  świecie.
Począwszy  od  urządzeń  tranzystorowych  poprzez  mikroprocesorowe  układy  o  co  raz
to  większych  możliwościach  współpracy  z  innymi  zabezpieczeniami  obiektów
chronionych.

W Polskiej Normie [4] przedstawiono przykład ilustrujący części składowe

tworzące system sygnalizacji pożarowej (rys.1).

Rys. 1. Schemat blokowy automatycznego urządzenia sygnalizacji pożarowej

(przykład): A−czujka pożarowa, B−centralka sygnalizacji pożarowej,
C−pożarowe

urządzenie

alarmowe,

D−sygnalizatory

alarmowe,

E−urządzenie transmisji sygnałów alarmu pożarowego, F−centrala odbioru
sygnałów alarmu pożarowego, G−urządzenia sterownicze automatycznych
urządzeń

przeciwpożarowych,

H−urządzenia

przeciwpożarowe

z automatycznym wyzwalaniem, J−urządzenia do przesyłania sygnałów
uszkodzeniowych,

K−centrala

odbioru

sygnałów

uszkodzeniowych,

L−zasilanie energią [4]

Zasada działania systemu sygnalizacji jest następująca: czujka pożarowa

zawierająca co najmniej jeden czujnik, który ciągle lub w odstępach czasu kontroluje
co  najmniej  jedno  odpowiednio  fizyczne  lub  chemiczne  zjawisko  towarzyszące
pożarom  (np.  dym,  wzrost  temperatury,  płomień),  przekazuje  co  najmniej  jeden
odpowiedni  sygnał  do  centrali  pożarowej.  Centrala  po  otrzymaniu  sygnału  z  czujki
o zaistniałym  pożarze  sygnalizuje  w  sposób  optyczny  i  dźwiękowy  alarm  pożarowy.
Efektem  tego  jest  włączenie  się  sygnału  dźwiękowego  i  zapalenie  się  odpowiedniej
lampki  wskazującej  nr  linii  dozorowej,  strefy  dozorowej  oraz  wyświetlacza  alarmu
ogólnego z napisem POŻAR. W zależności od przyjętej opcji sterowania urządzeniami
zewnętrznym,  np.  stałymi  urządzeniami  gaśniczymi,  wentylacją,  wykonywane  są
czynności  przewidziane  programem  centrali.  Możliwe  jest  także  przekazywanie  za
pośrednictwem  bloków  E,  F  (monitoring  pożarowy)  do  alarmowego  centrum
odbiorczego,  najczęściej  mieszczącego  się  w  jednostce  Państwowej  Straży  Pożarnej,
sygnału o pożarze w chronionym przez system obiekcie.

Centrale sygnalizacji pożarowej nadzorują stan wszystkich elementów wraz

z liniami połączeniowymi (linie dozorowe, sterujące, kontrolne). Centrala sygnalizacji
pożarowej w chwili zwarcia, przerwy, sygnalizuje w sposób dźwiękowy i optyczny
obsłudze centrali o uszkodzeniu. Poprzez układy J, K powiadamia alarmowe centrum
odbiorcze o uszkodzeniu systemu.

1.2. URZĄDZENIA GAŚNICZE

1.2.1. ŚRODKI GAŚNICZE

Pożar można ugasić przez szybkie obniżenie temperatury palących się

materiałów poniżej temperatury samozapalenia, odcięcie dopływu powietrza lub przez
wprowadzenie środków oddziałujących na chemizm reakcji spalania. W zależności od
dominującego działania na ogień środki gaśnicze dzieli się na chłodzące, tłumiące,
chłodząco−tłumiące i antykatalityczne. Zaliczenie powszechnie stosowanych środków
gaśniczych wg. sposobu ich działania przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Dominujący sposób działania ważniejszych środków gaśniczych [5]

Sposób działania

Środki gaśnicze

Chłodzący

woda, woda dodatkami środków zmniejszających lub
zwiększających lepkość

Tłumiący

dwutlenek węgla, azot, para wodna, gazy spalinowe, dwutlenek
siarki

Chłodząco−tłumiący piany chemiczne i mechaniczne (ciężka, średnia i lekka)

Antykatalityczne

proszki gaśnicze, halony

Pożary w zależności od rodzaju palącego się materiału i sposobu jego spalania

dzieli się na 4 grupy (tabela 2). Sprzęt i środki gaśnicze znakuje się takimi samymi
literami jak grupy pożarów zgodnie z PN [6]. Sprzęt i środki gaśnicze przeznaczone do
gaszenia pożarów w obrębie urządzeń elektrycznych pod dowolnym napięciem

znakuje się indeksem literaturowym E, a jeżeli istnieje ograniczanie co do napięcia to
przy literze E wpisuje się jego wielkość w woltach; np. znak BCE1000 oznacza środek
gaśniczy stosowany do pożarów grup B i C występujących w obrębie urządzeń
elektrycznych znajdujących się pod napięciem 1000 V.

Tabela 2. Podstawowe grupy pożarów wg. PN [7]

Grupa

pożaru

Rodzaj palącego się materiału i sposób jego spalania

pożary ciał stałych (drewno, papier, węgiel, tworzywa)

pożary cieczy palnych i substancji stałych topiących się wskutek wysokiej
temperatury (benzyna, nafta oraz jej pochodne, alkohole, aceton, eter, pak,
lakiery)

pożary gazów (metan, acetylen, propan, wodór)

pożary metali (magnez, sód, potas, uran)

Woda i wodne roztwory. Woda ma dużą skuteczność gaśniczą ze względu na

wysoką  wartość  ciepła  właściwego  i  ciepła  parowania.  Wskutek  małej  masy
cząsteczkowej woda jest także dobrym środkiem tłumiącym. Wodę stosuje się przede
wszystkim  do  gaszenia  pożarów  ciał  stałych  oraz  do  zabezpieczającego  chłodzenia
powierzchni  obiektów  znajdujących  się  w  bezpośrednim  zasięgu  promieniowania
cieplnego źródła ognia. Skuteczność gaśniczą wody w stosunku do materiałów trudno
zwilżalnych  lub  słabo  nasiąkliwych  można  zwiększyć  przez  dodatek  środków
obniżających jej napięcie powierzchniowe.

Do gaszenia pionowych powierzchni płonących (np. drzewa, drewna) stosuje

się środki zwiększające lepkość, a zatem i przyczepność wody. Skuteczność tych
roztworów i obniżenie ich temperatury krzepnięcia można osiągnąć przez dodatek soli
rozpuszczalnych, np. fosforanów, które po odparowaniu wody pokrywają płonącą
powierzchnię szklistą powłoką, odcinającą dostęp powietrza.

Wody nie stosuje się do gaszenia pożarów:

− metali alkalicznych i ziem alkalicznych (sodu, wapnia i innych),
− metali lekkich (magnezu, aluminium i ich stopów),
− karbidu i innych węglików metali lekkich,
− cieczy łatwo zapalnych nie mieszających się z wodą (benzenu, benzyny).

Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne oraz sieci hydrantowe są przedmiotem
rozporządzenia MSW [8] i PN [9,10,11].

Środki tłumiące. Działanie tłumiących środków gaśniczych polega na

wyparciu tlenu powietrza ze strefy objętej pożarem. Z gazów o działaniu tłumiącym
powszechnie zastosowanie ma dwutlenek węgla, azot i para wodna. Środki te znajdują
zastosowanie w urządzeniach gaśniczych, a CO

także w gaśnicach i agregatach

śniegowych

Własności gaśnicze CO

polegają na oziębieniu palącego się ciała

i odizolowaniu go od powietrza. Skroplony dwutlenek węgla stosuje się do gaszenia
pożarów materiałów i urządzeń o dużej wartości, występujących niewielkiej masie
i w ograniczonej przestrzeni, jeżeli pożary te należą do grup A, B lub C, niezależnie od
tego czy w pobliżu znajdują się urządzenia elektryczne pod napięciem, czy ich nie ma.

Nie wolno CO

stosować do gaszenia pożarów metali i ich pyłów, ponadto jego efekt

gaśniczy jest znikomy w stosunku do substancji zawierających tlen w cząsteczce (np.
celuloid, materiały wybuchowe) i ciał stałych luzem, w których nagromadzona jest
duża ilość ciepła. Niska temperatura śniegu CO

stanowi przeciwwskazanie

stosowania tego środka do gaszenia aparatury pomiarowej i innych przyrządów
precyzyjnych, które w tych warunkach ulegają zniszczeniu.

Azot, dwutlenek węgla i para wodna stosowane są do gaszenia aparatury

chemicznej, suszarek, pieców lakierniczych, jeżeli doprowadzenie tych gazów do
wymienionych urządzeń stanowi integralną część instalacji zagrożonej pożarem.

Piany gaśnicze i środki pianotwórcze. Rozróżnia się pianę chemiczną i pianę

mechaniczną. Pęcherzyki piany chemicznej są wypełnione dwutlenkiem węgla, piany
mechanicznej−powietrzem.

Piany są powszechnie stosowane do gaszenia pożarów grupy A i B, jeżeli nie

znajdują się w nich materiały gwałtownie reagujące z wodą.

Piana chemiczna wytwarzana jest jedynie w podręcznych gaśnicach, natomiast

piana  mechaniczna  w  przenośnym  lub  przewoźnym  sprzęcie  gaśniczym  (agregaty
i samochody)  oraz  w  instalacjach  gaśniczych,  przy  użyciu  prądownic  lub  wytwornic
pianowych.

Proszki gaśnicze. Antykatalityczne działanie gaśnicze proszków ujawnia się

w fazie gazowej nad płonącym materiałem. Wprowadzenie aerozolu do strefy spalania
skraca drogę wolnych atomów i rodników, powodując ich dezaktywację
i zmniejszenie liczby zderzeń skutecznych. Efekt gaśniczy proszku zależy głównie od
kationu soli wchodzącej w skład proszku, wzrastając w szeregu: amon, sód, potas, zaś
jego efektywność jest tym większa im jest on bardziej rozdrobniony.

Rozróżnia się dwa typy proszków:

− proszki typu „A” do gaszenia pożarów grupy A, B i C, także w obrębie urządzeń
elektrycznych,
− proszki typu „B” uniwersalne do gaszenia pożarów wszystkich grup.

Proszki typu „A” zawierają ponad 90% wodorotlenków sodowego lub

potasowego,  dodatki  obniżające  higroskopijność  tych  soli,  środki  ułatwiające  poślizg
w  przewodach  rozprowadzających  oraz  inne  składniki  poprawiające  własności
użytkowe podczas magazynowania i transportu.

Proszki „B” zawierają fosforany amonowe jako składnik główny oraz dodatki

wymienione przy proszkach „A”. Proszki „B” mają dodatkowo zdolność tworzenia
jednolitej szklistej powłoki pokrywającej powierzchnię gaszonego przedmiotu.

Istnieją proszki specjalnie przeznaczone do gaszenia metali lekkich i sodu.

W ich skład wchodzi chlorek sodowy i grafit. Efekt gaśniczy osiąga się przez szybkie
pokrycie palącego się metalu warstwą proszku o grubości paru centymetrów.

Halony. Halony należą do nowoczesnych środków gaśniczych o działaniu anty

katalitycznym. Efektywność gaśnicza halonów wzrasta wraz z masą atomową
chlorowca i liczbą atomów chlorowców.

Halony są stosowane do gaszenia pożarów grupy B i C, także w obrębie

urządzeń  elektrycznych  znajdujących  się  pod  napięciem  do  130  kV.  Nie  wolno
stosować  halonów  do  gaszenia  pożarów  metali  lekkich  i  sodu,  które  działają
egzotermicznie  z  chlorowcami.  Nie  jest  zalecane  stosowanie  halonów  do  gaszenia
pożarów  grupy  A  ze  względu  na  znikomy  efekt  gaśniczy.  Największe  zastosowanie

znalazły halony w gaszeniu pożarów skomplikowanej aparatury (np. maszyn
matematycznych), silników elektrycznych i spalinowych.

Olbrzymią zaletą halonów jest trwałość penetracji w zamkniętych

przestrzeniach i brak jakiejkolwiek pozostałości po ukończeniu akcji gaszenia. Zalet
tych nie mają wodne i suche środki gaśnicze.

Halony są wykorzystywane w gaśnicach podręcznych, agregatach gaśniczych

i w stałych instalacjach gaśniczych.

Uwaga

!!!

Zły

wybór

środka

gaśniczego

może

spowodować

rozprzestrzenianie się pożaru, a więc straty materialne i zagrozić zdrowiu ludzi.

1.2.2. SPRZĘT GAŚNICZY

Rozróżnia się sprzęt gaśniczy podręczny, przeznaczony do użycia

w początkowej fazie pożaru, stanowiący wyposażenie obiektów budowlanych, i sprzęt
przewoźny będący w dyspozycji straży pożarnych, przeznaczonych do kontynuowania
akcji gaśniczej[12].

Sprzęt podręczny. Do podręcznego sprzętu gaśniczego zalicza się gaśnice,

hydronetki, koce gaśnicze, skrzynie z piaskiem oraz przewoźne agregaty gaśnicze.
Wybór rodzaju i ilości sprzętu podręcznego określa zarządzenie w sprawie
zaopatrzenia budynków w sprzęt pożarniczy [13]. W zarządzeniu tym znajdują się dwa
załączniki:

− załącznik 1 ujmujący wykaz rodzajów i ilości sprzętu gaśniczego w

wymienionym tam pomieszczeniach, w zależności od ich przeznaczenia i
wielkości,

− załącznik 2 podający wytyczne w sprawie zasad zaopatrzenia budynków nie

wymienionych w zał. 1; wytyczne te są przeznaczone dla inspektorów
i komendantów straży pożarnych.

Wytyczne określają ilość jednostek sprzętu w zależności od kategorii

zagrożenia  pożarowego  i  powierzchni  chronionego  obiektu  oraz  rodzaju  substancji
stanowiącej  zagrożenie.  Ponadto  zawarte  tam  są  zalecenia  dotyczące  usytułowania
sprzętu.  Wykaz  gaśnic  i  agregatów  produkcji  krajowej  wraz  z  pełną  charakterystyką
znajduje się w katalogu sprzętu pożarniczego [14].

Sprzęt przewoźny. Wyposażenie strażnic pożarowych w cięższy sprzęt

pożarniczy

przewoźny

ustala

się

przy

projektowaniu

nowych

zakładów

przemysłowych,  a  także  przy  każdorazowej  ich  przebudowie  lub  rozbudowie
wpływającej  w  sposób  istotny  na  zmianę  stopnia  lub  charakteru  zagrożenia
pożarowego.  Do  cięższego  sprzętu  zalicza  się  samochody,  agregaty  gaśnicze,
wytwornice pianowe działka wodne lub wodno−pianowe. Oznakowanie samochodów
zależnie od typu, rodzaju i przeznaczenia określa PN [15]. Obserwuje się tendencje do
zwiększania  wielkości  zdolności  bojowej  samochodów  pożarniczych  oraz
automatyzacji i zdalnego sterowania sprzętem na nich zamontowanym.

1.2.3. URZĄDZENIA GAŚNICZE I ZABEZPIECZAJĄCE

Urządzenia gaśnicze i zabezpieczające są instalacjami związanymi na stałe

z bronionymi  obiektami.  Urządzenia  gaśnicze  stosuje  się  w  celu  zabezpieczenia
materiałów  lub  w  pomieszczeniach,  których  gaszenie  jest  utrudnione  lub  które  nie
znajdują  się  pod  stałym  nadzorem.  Urządzenia  zabezpieczające  chronią  obiekt  przed
działaniem promieniowania cieplnego i rozszerzaniem się pożaru.

Rozróżnia się urządzenia gaśnicze stałe i półstałe. Uruchomianie urządzeń

stałych może przebiegać samoczynnie, za pośrednictwem czujek pożarowych, lub
ręcznie przez włączenie odpowiednich urządzeń sterujących. Urządzenia półstałe
pozwalają podać środek gaśniczy dowieziony samochodami pożarniczymi.

W zależności od rodzaju środka gaśniczego rozróżnia się:

− wodne urządzenia zraszaczowe lub tryskawcze,
− urządzenia gaśnicze pianowe na pianę ciężką, lekką lub średnią,
− urządzenia gaśnicze na dwutlenek węgla,
− urządzenia gaśnicze parowe,
− urządzenia gaśnicze halonowe lub proszkowe.

Pierwsze trzy rodzaje urządzeń są przedmiotem wytycznych MSW [16],

precyzujących zakres stosowania, wymagania techniczne oraz zalecenia dotyczące
nadzoru i konserwacji.

1.3. MONITORING POŻAROWY

Zgodnie z rozporządzeniem MSW [17] obiekty, w których jest obowiązek

stosowania  instalacji  sygnalizacyjno−alarmowej  lub  stałych  i  półstałych  urządzeń
gaśniczych  należy  połączyć  z  komendą  lub  jednostką  ratowniczo−gaśniczą
Państwowej  Straży  Pożarnej.  Zastosowane  urządzenia  mają  w  sposób  automatyczny
zapewnić przekazywanie informacji o sytuacji pożarowej w monitorowanym obiekcie.
Sposób  połączenia  właściciel,  zarządca  lub  użytkownik  obiektu  obowiązany  jest
uzgodnić z właściwym terenowo komendantem Państwowej Straży Pożarnej. Warunki
organizacyjno−techniczne i zasady uzgadniania określono w wytycznych Komendanta
Głównego [18].

Systemem alarmowym nazywamy instalację elektryczną przeznaczoną do

wykrywania  i  sygnalizowania  nienormalnych  warunków,  wskazujących  na  istnienie
niebezpieczeństwa.  Niebezpieczeństwo  w  rozumieniu  definicji  określonej  w  Polskiej
Normie  [19]  można  interpretować,  jako  pożar  w  instalacji  sygnalizacji  pożarowej,
włamanie  w  instalacjach  przeciwwłamaniowych,  ale  także  jako  uszkodzenie  systemu
alarmowego. System transmisji alarmu przedstawia rysunek 2.

System
alarmowy

Urządzenie
transmisji
alarmu

Interfejs systemu alarmowego

Interfejs końcowy

Łącze transmisji alarmu

Urządzenie
transmisji
alarmu

Urządzenie
powiada-
miające

OBIEKT DOZOROWANY

ALARMOWE CENTRUM

O DBIORCZE

Rys. 2. System transmisji alarmu [3]

Obiekt dozorowany jest zabezpieczony przez system alarmowy (np. system

sygnalizacji  pożarowej),  wyposażony  w  urządzenie  transmisji  alarmu.  Po  wejściu
centralki pożarowej w stan alarmu pożarowego  ІІ−go stopnia (alarm  główny) zostaje
przekazana  informacja  o  zaistniałej  sytuacji  poprzez  łącza  transmisyjne  do  tzw.
alarmowego  centrum  odbiorczego.  Transmisja  informacji  może  odbywać  się  po
łączach przewodowych np. telefonicznych lub radiowych.

Alarmowe centrum odbiorcze jest to oddalony ośrodek z ciągłą obsługą, do

którego  są  przesyłane  informacje  dotyczące  stanu  jednego  lub  więcej  systemów
alarmowych.  Alarmowe  centrum  odbiorcze  (inaczej  ACO)  może  być  umiejscowione
u innego odbiorcy sygnałów alarmowych, jak jednostka PSP, tylko w tym przypadku,
jeżeli  spełnia  rolę  centrum  pośredniczącego  pomiędzy  obiektem  monitorowanym
a alarmowym centrum odbiorczym PSP.

Można stosować różne konfiguracje systemu transmisji zależnie od

wymaganego poziomu niezawodności i własności alarmowych centrum odbiorczego
(rys. 3.):

− konfiguracja z jednym alarmowym centrum odbiorczym (ACO PSP),
− konfiguracja z dwoma lub większą ilością oddalonych centrów połączonych

z alarmowym centrum odbiorczym.

Wszystkie konfiguracje zakończone muszą być ACO PSP.

…

PZ albo SP

PSP

Alarmowe c entrum od biorcze

Alarmowe centrum odbiorcze

Ala rmowe centrum odbiorcze

PSP

Rys. 3. Przykładowe realizacje struktury połączeń między systemami alarmowymi

a alarmowymi centrami odbiorczymi: SA−system alarmowy, PZ−punkt
zbiorczy, SP−stacja pośrednicząca [3]

W przypadku struktury z pojedynczym alarmowym centrum odbiorczym

sygnały z sygnałów alarmowych przekazywane są bezpośrednio do jednostki PSP.
W drugim przypadku sygnały alarmowe przekazywane są za pośrednictwem punktu

zbiorczego  (centrum  oddalonym  od  systemu  alarmowego,  bez  obsługi,  w  którym
gromadzone  są  informacje  dotyczące  szeregu  systemów  alarmowych  w  celu  ich
automatycznego przekazania) lub stacji pośredniczącej (bez obsługi, lecz posiadającej
środki  do  działalności  personelu,  w  której  informacja  dotycząca  stanu  systemów
alarmowych  jest  zbierana  do  dalszego  przekazywania)  i  alarmowego  centrum
odbiorczego do alarmowego centrum odbiorczego PSP.

Wytyczne oprócz systemów sygnalizacji pożarowej, sygnałów pochodzących

od urządzeń gaśniczych dopuszczają ze względu na lokalne uwarunkowania
podłączanie innych systemów np. przeciwwłamaniowych.

1.4. ŚRODKI OGRANICZAJĄCE PALNOŚĆ I ŚRODKI OGNIO−

OCHRONNE

Stosowanie środków ograniczających palność ma na celu uniemożliwienie

zapłonu gazowych produktów termicznego rozkładu materiału palnego lub nadanie
temu materiałowi własności samogaśnięcia po usunięciu źródła ognia.

Własność ograniczającą spalanie materiałów osiąga się przez:

− wprowadzenie chlorowca (chloru lub bromu) w strukturę tworzywa (np. PCV,

chlorowany polietylen) lub w postaci dodatku chlorowcopochodnych (np.
chloroparafin),

− wprowadzenie dodatków związków fosforu w postaci soli kwasu fosforowego

lub jego estrów,

− wykorzystanie układów działających synergistycznie, np. chloroparafin i tlenku

antymonowego (Sb

), związków fosforu i chlorowca lub związków fosforu

i azotu.

Chlorowcopochodne działają inhibitująco na spalanie w fazie gazowej, związki

fosforu zaś powstrzymują spalanie powierzchniowe (żarzenie).

Stosowanie środków ognioochronnych ma na celu podwyższenie klasy

odporności  ogniowej  elementów  stalowych  konstrukcji  budowlanych.  Na  uwagę
zasługują  środki  pęczniejące  pod  wpływem  podwyższonej  temperatury.  Do  środków
tych  zalicza  się  krajowy  zestaw  farb  pęczniejących  „Ogniokor”,  składający  się
czterech czterech farb: przeciwrdzewnej do gruntowania, dwóch farb poliwinylowych
pęczniejących  i  również  poliwinylowej  farby  nawierzchniowej.  Powłoka  o  grubości
1 mm  wykonana  z  tego  zestawu  pęcznieje  wówczas,  gdy  stal  osiągnie  temp.
100÷150ºC, tworząc warstwę sztywnej pianki o grubości 20÷30 mm.

Powłoki pęczniejące mogą mieć też inne zastosowanie np. do uszczelniania luk

pomiędzy

drzwiami

ościeżnicą,

zamykania

przewodów

wentylacyjnych

przegrodzonymi siatkami, a także do ochrony cystern z produktami naftowymi.
W warunkach pożarowych powłoki pęcznieją uszczelniając powłoki nimi pokryte (np.
drzwi

lub

przewody

wentylacyjne)

albo

stanowiąc

dodatkową

izolację,

przeciwdziałającą szybkiemu nagrzewaniu zawartości cystern [5].

1.5. ODDYMIANIE POMIESZCZEŃ ZAGROŻONYCH POŻAREM

Doświadczenie nabyte podczas pożarów dużych hal parterowych, a także

wysokich budynków wykazało celowość stosowania naturalnej lub sztucznej
wentylacji pożarowej za pomocą klap dymowych.

Za stosowaniem klap dymowych przemawiają następujące względy:

− uzyskanie widoczności ogniska pożaru i ułatwienie akcji ratowniczej przez

wprowadzenie wyprowadzenie gazów dymów pożarowych najkrótszą drogą na
zewnątrz,

− stworzenie warunków umożliwiających utrzymanie w strefie pożaru temperatury

poniżej 500ºC przez dłuższy czas (chłodzenie spalin zimnym powietrzem
wentylacyjnym),

−

eliminacja

zagrożenia

zatruciem

wtórnych

szkód

wywołanych

rozprzestrzenianiem się na całe pomieszczenie produktów termicznego rozkładu
materiałów palnych.

Zgodnie z Polską Normą [20] klapy dymowe należy stosować m. in.

w jednokondygnacyjnych  budynkach  produkcyjnych  i  magazynowych.  Powierzchnie
otworów  pod  klapy  dymowe  określa  się  procentowo  w  stosunku  do  powierzchni
podłogi, przy czym powierzchnia jednego otworu nie  może być  mniejsza niż 0,8  m

W  celu  przeciwdziałania  rozchodzeniu  się  dymów  i  gazów  pożarowych  w  kierunku
poziomym  wymieniona  norma  przewiduje  stosowanie  ścianek  kurtynowych,
podwieszonych  poziomo  pod  dachem  lub  stropodachem.  Wysokość  tych  ścianek
powinna wynosić 1,5÷3,5 m, licząc od poziomu dachu.

2. TECHNICZNE SYSTEMY ZABEZPIECZEŃ PRZECIW−

WYBUCHOWYCH

2.1. WYMAGANIA DOTYCZĄCE OBIEKTÓW ZAGROŻONYCH

WYBUCHEM

Obiekty zaklasyfikowane do kategorii zagrożenia wybuchem, czyli takie

w których  może  wytworzyć  się  mieszanina  wybuchowa,  powstała  z  wydzielających
się  palnych  gazów,  par,  mgieł  lub  pyłów,  które  pod  wpływem  czynnika  inicjującego
zapłon  wybuchają,  czyli  ulegają  gwałtownemu  spalaniu  połączonemu  ze  wzrostem
ciśnienia,

są

rozwiązywane

uwzględnieniem

dodatkowych

wymagań

uwzględniających:

− powierzchni odciążających,
− odległości od innych obiektów i dróg,
− oddzieleń budowlanych stref zagrożonych od nie zagrożonych,
− innych rozwiązań szczegółowych.

Powierzchnie odciążające. W pomieszczeniach i kubaturowych urządzeniach

przemysłowych przewiduje się powierzchnie odciążające ciśnienie wybuchu,
wykonane w postaci:

− sztywnych, odbudowywalnych elementów stanowiących część konstrukcyjną

obiektu (np. lekkie pokrycia dachowe, osłabione ścianki),

− sztywnych, wymiennych elementów konstrukcyjnych (np. okna, płyty

wybuchowe, przepony i inne powierzchnie oszklone),

− ruchomych elementów (np. okna ze skrzydłami obrotowymi, klapy i pokrywy

wybuchowe).

Polskie przepisy ogólnobudowlane [2] wymagają powierzchni odciążających

w pomieszczeniach І i ІІ kategorii niebezpieczeństwa pożarowego wykonanych
alternatywnie: jako lekkie dachy swobodnie ułożone na konstrukcji nośnej, wykonane
z materiałów niepalnych lub trudno zapalnych, albo jako klapy, przepony lub otwory

szklone

pojedynczym

szkłem

zwykłym.

budynkach

przemysłowych

poprzedzielanych stropami zawierającymi przeloty, wewnętrzne schody i inne otwory
międzykondygnacyjne, powierzchnie odciążające oblicza się dla całego obiektu
i osobno dla każdej kondygnacji.

Urządzenia odciążające (przepony, klapy, otwory w ścianach) powinny być

skierowane na przejścia i drogi służące do stałej komunikacji.

Oddzielanie stref. Oddzielanie stref zagrożonych wybuchem od przestrzeni nie

zagrożonych  stanowią  szczelne  ściany,  stropy  podłogi.  Zasady  klasyfikowania
pomieszczeń  sąsiednich  z  pomieszczeniami  zagrożonymi  wybuchem  i  połączonych
przejściami określa zarządzenia  MSW [21], przewidując oddzielenia w postaci drzwi
samoczynnie zamykanych, przedsionków i korytarzy.

Inne wymagania. Z innych wymagań należy wymienić następujące:

− nad pomieszczeniami zagrożonymi wybuchem nie wolno urządzać pomieszczeń

przeznaczonych na pobyt ludzi,

− pomieszczeń tych nie wolno sytuować w piwnicach,
− należy projektować co najmniej dwa wyjścia ewakuacyjne, jeżeli ich

powierzchnia przekracza 100 m

, drzwi tych wyjść powinny otwierać się na

zewnątrz,

− zaleca się unikać rozwiązań utrudniających dyfuzję par i gazów,
− zaleca się stosowanie instalacji wykrywających stężenia niebezpieczne

i samoczynnie sygnalizujących zagrożenia.

2.2. WYKRYWANIE STANÓW ZAGROŻENIA WYBUCHEM

W pomieszczeniach lub przestrzeniach zagrożonych wybuchem stężenia gazów

i par mierzy się eksplozymetrami przenośnymi lub stałymi obsługiwanymi ręcznie lub
działającymi  samoczynnie.  W  eksplozymetrach  badane  powietrze  jest  zasysane  za
pomocą  pompki  wbudowanej  w  aparat  i  przepływa  przez  czujnik  dyfuzyjny.
Przekroczenie  zadanego  programu  alarmowego  jest  sygnalizowane  optycznie
i akustycznie.

Ciągły nadzór pomieszczeń lub przestrzeni zagrożonych wybuchem może być

realizowany  za  pomocą  nowoczesnych  instalacji  pomiarowo−sygnalizacyjnych.
Instalacje  te  składają  się  ze  stacjonarnych  czujników  dyfuzyjnych  rozmieszczonych
w różnych  punktach  strefy  zagrożonej  oraz  z  wielokanałowych  zespołów
pomiarowo−sygnalizacyjnych,  które  mogą  być  wyposażone  w  dodatkowe  układy
przekaźnikowe  przeznaczone  do  uruchomiania  sygnalizacji  akustycznej,  wentylacji
awaryjnej, urządzenia zraszaczowego lub wykonania innej zadanej czynności.

Czujniki ustawia się w tych miejscach zagrożenia, w których istnieje

największe prawdopodobieństwo  gromadzenia się lub przepływu  gazów. Uwzględnia
się  przy  tym  kierunki  uprzywilejowane  ze  względu  na  gęstość  składnika  palnego,
ukształtowanie  podłoża,  przeważające  wiatry  i  ruchy  powietrza  wzbudzone
urządzeniami  wentylacyjnymi.  Odległość  czujnika  od  miejsca  zamontowania  zespołu
pomiarowo−sygnalizacyjnego powinna wynosić 100÷150 m.

Szczegółowe

dane

dotyczące

modeli

eksplozymetrów

zespołów

pomiarowo−sygnalizacyjnych są podane w literaturze [5]

2.3. ZAPOBIEGANIE PRZENOSZENIU SIĘ OGNIA. BEZPIECZ−

NIKI PRZECIWOGNIOWE

Zapobieganie przenoszeniu się ognia wzdłuż smugi gazowych mieszanin

wybuchowych realizuje się za pomocą przegród ogniowych, których działanie oparte
jest na zjawisku wygaszania płomieni w wąskich szczelinach.

Przegrody ogniowe stosuje się w trzech sytuacjach, w których możliwy jest

przerzut płomienia wzdłuż mieszaniny gazowej [5]:

− z zewnątrz do urządzenia zagrożonego wybuchem,
− z jednej części urządzenia zagrożonej wybuchem do drugiej, poprzez łączące je

przewody,

− z wnętrza urządzenia do otoczenia zagrożonego wybuchem.

Pierwsza sytuacja jest typowa dla zbiorników i aparatów z cieczami łatwo

zapalnymi,  do  których  ogień  może  się  dostać  przez  otwory  odpowietrzające  lub  inne
króćce.  Druga  sytuacja  występuje  w  instalacjach  acetylenowych,  instalacjach
chemicznych, urządzeniach lakierniczych i innych. Trzecia jest charakterystyczna dla
silników i innych urządzeń elektrycznych osłonie ognioszczelnej, a także dla silników
wewnętrznego  spalania,  pracujących  w  atmosferze  zagrożonej  wybuchem.
W pierwszych  dwóch  przypadkach  stosuje  się  bezpieczniki  przeciwogniowe
(przerywacze  płomienia),  w  trzecim  przegroda  ogniowa  w  postaci  szczeliny  stanowi
część konstrukcyjną urządzenia elektrycznego lub silnika spalinowego.

Bezpieczniki przeciwogniowe składają się z przegrody ogniowej i korpusu.

Skuteczność  ochronnego  działania  przegrody  ogniowej  bezpiecznika  zależy  od  wielu
parametrów,  z  których  jako  najważniejsze  należy  wymienić:  wymiar  wypełnienia
(średnica  kulki,  prześwit  szczeliny)  i  długość  warstwy  wypełnienia,  parametry
dynamiki wybuchu mieszaniny, jej temperatura i ciśnienie początkowe oraz geometria
układu aparatury i rurociągów.

Rozróżnia się następujące rodzaje bezpieczników:

− zwykłe przeciwwybuchowe, których zadaniem jest zapobieżenie cofnięciu się

płomienia dochodzącego z zewnątrz do wnętrza aparatu,

− ognioodporne, których dodatkowym zadaniem jest zachowanie ochronnego

działania przez 1÷2 h ciągłego spalania się mieszaniny na powierzchni
przegrody ogniowej,

− przeciwwybuchowe, wytrzymujące ciśnienie dynamiczne fali uderzeniowej

wewnątrz aparatu lub rurociągu,

− przeciwdetonacyjne, wytrzymujące ciśnienie dynamiczne fali detonacji.

Rodzaj bezpiecznika dobiera się do warunków zagrożenia, które wynikają

z położenia bezpiecznika w stosunku do reszty instalacji i usytuowania spodziewanego
źródła zapłonu.

2.4. APARATURA WYTRZYMUJĄCA CIŚNIENIE WYBUCHU

W szczególnych przypadkach, gdy wyżej wymienione metody ochrony

przeciwwybuchowej nie dają gwarancji bezpiecznej pracy, a zarazem występuje
zagrożenie życia załogi i skażenia środowiska, konieczna jest budowa aparatury
wytrzymującej ciśnienie wybuchu.

Aparat wytrzymujący ciśnienie wybuchu musi być budowany jako zbiornik

ciśnieniowy,  spełniający  wszystkie  wymagania  określone  przepisami  dozoru
technicznego.  Budowa  tego  rodzaju  aparatów  jest  wykonalna  dla  zbiorników  małej
i średniej pojemności, o kształtach obrotowo−symetrycznych.

Inny typ aparatów to aparaty wytrzymujące uderzenie ciśnienia wybuchu, które

dają  pewne  oszczędności  inwestycyjne.  Przy  tym  rozwiązaniu  dopuszcza  się
powstanie  odkształcenia  plastycznego  lub  elastycznego  aparatu  w  następstwie
wybuchu,  jednak  bez  ryzyka  rozerwania  go.  Aparaty  wytrzymujące  uderzenie
ciśnienia  wybuchu  zaleca  się  stosować  w  przypadkach  małego  prawdopodobieństwa
powstania wybuchu wewnętrznego.

2.5. DŁAWIENIE

WYBUCHÓW

WEWNĄTRZ

APARATURY

I RUROCIĄGÓW

Dławienie wybuchów jest nową metodą zapobiegania zniszczeniu urządzeń,

które  mogłyby  powstać  w  następstwie  zainicjowania  wybuchu  mieszanin  gazowych
i zawiesin  pyłów.  Metoda  ta  jest  oparta  na  wykorzystaniu  początkowej  fazy  wzrostu
ciśnienia  rozwijającego  się  po  zapłonie  jako  impulsu  uruchamiającego  gaśnice
zamontowane  wewnątrz  chronionego  aparatu.  Wyrzut  środka  gaśniczego  przerywa
reakcję spalania, nie dopuszczając do dalszego wzrostu ciśnienia. Do dławienia stosuje
się  środki  gaśnicze  o  działaniu  antykatalitycznym.  Wybuchy  mieszanin  gazowych
dławi  się  proszkami  lub  halonami,  a  obłoków  pyłowych  za  pomocą  proszków
wtłaczanych sprężonym azotem.

Metody dławienia wybuchów wewnątrz aparatury znalazły zastosowanie

w dużych zbiornikach.

LITERATURA

1. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. Nr 81

poz. 351 z późn. zm.).

2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 listopada 1992 r.

w sprawie

ochrony

przeciwpożarowej

budynków,

innych

obiektów

budowlanych i terenów (Dz.U. Nr 92 poz. 460 z poźn. zm.).

3. Kołodziejczyk E., Kwizyn M.: Praktyczny poradnik dla specjalisty bhp,

WEKA−WIZ, Warszawa, 2001.

4. Polska Norma PN−EN 54−1 Systemy sygnalizacji pożarowej. Wprowadzenie
5. Ryng M.: Bezpieczeństwo techniczne w przemyśle technicznym−poradnik,

WNT, Warszawa, 1985.

6. Polska Norma PN−78/M−51002 Sprzęt pożarniczy. Sprzęt gaśniczy.

Znakowanie.

7. Polska Norma PN−78/M−51001 Podział pożarów.
8. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 marca 1973 r.

w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia wodnego (Dz.U. Nr 11 poz. 85).

9. Polska Norma PN−71/B−02863 Ochrona przeciwpożarowa w budownictwie.

Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne. Sieć wodociągowa zewnętrzna
przeciwpożarowa ze źródłem zasilania oraz rozmieszczenia hydrantów
zewnętrznych.

10. Polska Norma PN−71/B−02864 Ochrona przeciwpożarowa w budownictwie.

Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne. Zasady obliczania zaopatrzenia w wodę
do celów przeciwpożarowych do zewnętrznego gaszenia pożaru.

11. Polska Norma PN−71/B−02865 Ochrona przeciwpożarowa w budownictwie.

Przeciwpożarowe zaopatrzenie wodne. Instalacja wodociągowa wewnętrzna
przeciwpożarowa.

12. Adamczyk G., Breitkopf B., Worwa Z.: Przysposobienie obronne, WSiP,

Warszawa,1998.

13. Zarządzenie Nr. 5 Komendanta Głównego Straży Pożarnej z dnia 30 czerwca

1970 r. w sprawie zaopatrzenia budynków w sprzęt pożarniczy (Dz.Zarz.
i Rozk. KGSP Nr. 1 poz. 3).

14. Katalog sprzętu pożarniczego, wyd. Katalogów i Cenników, Warszawa ,1995.
15. Polska Norma PN−79/M−51300 Sprzęt pożarniczy. Znakowanie samochodów.
16. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 października 1971 w

sprawie zakresu stosowania urządzeń gaśniczych i alarmowych (Dz. Zarz.
i Roz. KGSP Nr. 1 poz. 2).

17. Rozporządzenie Ministrów Pracy i Opieki Społecznej oraz Zdrowia z dnia

2 listopada 1954 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy spawaniu
i cięciu metali (Dz.U. Nr. 51 poz. 259).

18. Gołębiewski W.: Zarys prawa i administracji w ochronie przeciwpożarowej,

wyd. S.A. PSP, Poznań, 1998.

19. Polska Norma PN−ISO/8421−3 Wykrywanie pożaru alarmowanie.
20. Polska Norma PN−74/B−02866 Ochrona przeciwpożarowa w budownictwie.

Otwory pod klapy dymowe. Obliczanie powierzchni i rozmieszczenie.

21. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 18 marca 1967 r. w sprawie

zasad zaliczania obiektów budowlanych, zakładów pracy i ich części do
kategorii niebezpieczeństwa pożarowego i zagrożenia wybuchem (Dz.Bud.
Nr.4 poz. 28).