„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 

 

Jolanta Łagan 
Józefa Wójcik 

 

 

 
 
 
 

Badanie substancji toksycznych w Ŝywności i w środkach 
codziennego uŜytku 311[02].Z3.03 

 

 
 
 
 
 

 

Poradnik dla nauczyciela

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wydawca

 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

1 

Recenzenci: 

mgr Urszula Ciosk-Rawluk  

dr Robert Rochel 

 

 

 

Opracowanie redakcyjne: 

mgr Jolanta Łagan 

 

 

 

Konsultacja metodyczna: 

mgr inŜ. Gabriela Poloczek 

 

 

 

 

 

 

 

 

Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczn

 

ą

  programu  jednostki  modułowej  311[02].Z3.03, 

„Badanie substancji toksycznych w  Ŝywności i w  środkach codziennego uŜytku”, zawartego 
w modułowym programie nauczania dla zawodu technik analityk. 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

2 

SPIS TREŚCI

  

 

1.

 

Wprowadzenie 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3 

2.

 

Wymagania wstępne   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5 

3.

 

Cele kształcenia   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6 

4.

 

Przykładowe scenariusze zajęć 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7 

5.

 

Ćwiczenia 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11 

5.1. Substancje toksyczne w Ŝywności i środkach codziennego uŜytku 

 

 

11 

5.1.1. Ćwiczenia   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11 

5.2.Toksyczność substancji występujących  w Ŝywności i w środkach 

codziennego uŜytku   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 

5.2.1. Ćwiczenia   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 

5.3. Procedury i systemy zapewniające jakość produktów   

 

 

 

 

17 

5.3.1. Ćwiczenia   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

17 

6. Ewaluacja osiągnięć ucznia 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

20 

7. Literatura 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

34 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

3 

1. WPROWADZENIE

 

    

 

 

 

 

 

Przedstawiamy  Państwu  Poradnik  „Badanie  substancji  toksycznych  w  Ŝywności 

i w środkach codziennego uŜytku”, który zawiera: 
–

 

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, 

–

 

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, 

–

 

materiał  nauczania  zawierający  wiadomości  teoretyczne,  umoŜliwiający  samodzielne 
przygotowanie się do wykonywania ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianu, 

–

 

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia, 

–

 

ć

wiczenia,  które  pomogą  ci  zweryfikować  wiadomości  teoretyczne  oraz  ukształtować 

umiejętności praktyczne, 

–

 

sprawdzian postępów, 

–

 

sprawdzian  osiągnięć  –  zestaw  pytań  sprawdzających  Twoje  opanowanie  wiedzy 
i umiejętności z zakresu całej jednostki modułowej, 

–

 

literaturę. 
Wskazane  jest,  aby  zajęcia  dydaktyczne  były  prowadzone  róŜnymi  metodami  ze 

szczególnym uwzględnieniem aktywizujących metod nauczania: 

−

 

tekstu przewodniego, 

−

 

ć

wiczeń laboratoryjnych, 

−

 

gier dydaktycznych, 

−

 

metody projektów, 

−

 

dyskusji dydaktycznej. 
Formy  organizacyjne  pracy  uczniów  mogą  być  zróŜnicowane,  począwszy  od 

samodzielnej  pracy  uczniów  do  pracy  zespołowej.  Zachętą  do  pracy  ucznia  mogą  być 
krzyŜówki  i  gry  dydaktyczne  obejmujące  zagadnienia  przedstawione  w  module  np.  domino, 
gra planszowa.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

4 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Schemat układu jednostek modułowych 

 

311[02].Z3 

Podstawowe badania toksykologiczne 

 

311[02].Z3.02 

Badanie toksyn w środowisku naturalnym 

i przemysłowym 

 

311[02].Z3.01 

Stosowanie podstawowych zasad 

toksykologii  

 

311[02].Z3.03 

Badanie substancji toksycznych  

w Ŝywności i w środkach codziennego 

uŜytku 

 

311[02].Z3.04 

Określanie wpływu leków i substancji 

toksycznych na organizm  

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

5 

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

  

 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

przestrzegać  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  ochrony  przeciwpoŜarowej 
i bezpieczeństwa zdrowotnego, 

−

 

przestrzegać zasad dobrej techniki laboratoryjnej, 

−

 

przestrzegać zasad bezpieczeństwa podczas badania analitycznego, 

−

 

posługiwać się nomenklaturą związków nieorganicznych i organicznych, 

−

 

określać właściwości fizykochemiczne substancji, 

−

 

określać funkcje podstawowych związków biorących udział w Ŝywieniu, 

−

 

rozpoznawać artykuły przemysłu spoŜywczego, 

−

 

rozpoznawać preparaty i artykuły gospodarstwa domowego oraz kosmetyki, 

−

 

sporządzać roztwory o określonym stęŜeniu, 

−

 

przygotowywać próbki do analizy, 

−

 

przygotowywać sprzęt laboratoryjny, aparaturę, odczynniki, 

−

 

korzystać z norm, przepisów, procedur i dostępnych instrukcji, 

−

 

dokonywać oceny stopnia szkodliwości Ŝywności i artykułów codziennego uŜytku, 

−

 

opracowywać i interpretować wyniki analiz. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

6 

3. CELE KSZTAŁCENIA   
 

 

 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien umieć: 

−

 

określić  przyczyny  i  drogi  powstawania  substancji  toksycznych  i niebezpiecznych 
w Ŝywności, kosmetykach i środkach codziennego uŜytku, 

−

 

scharakteryzować  działanie  substancji  toksycznych  i  niebezpiecznych  zawartych 
w środkach Ŝywności, kosmetykach i artykułach gospodarstwa domowego, 

−

 

określić sposoby łagodzenia skutków działania toksyn na organizm człowieka, 

−

 

przewidzieć  skutki  działania  substancji  toksycznych  i  niebezpiecznych  obecnych 
w Ŝywności, kosmetykach, artykułach gospodarstwa domowego, 

−

 

pobrać próbki materiału i przygotować je do analizy toksykologicznej, 

−

 

wykonać  jakościowe  i  ilościowe  oznaczenia  określonych  substancji  toksycznych 
i niebezpiecznych  określonymi  technikami  analizy  klasycznej,  mikrobiologicznej 
i instrumentalnej, 

−

 

rozpoznać  objawy  zatruć  i  alergii  powodowanych  przez  toksyczne  składniki  Ŝywności, 
kosmetyków  i  artykułów  gospodarstwa  domowego,  udzielić  pierwszej  pomocy 
i zorganizować akcję ratowniczą, 

−

 

skorzystać  z  norm,  przepisów  prawa  i  procedur  dotyczących  analizy  substancji 
toksycznych i niebezpiecznych, 

−

 

zastosować  bezpieczne  sposoby  niszczenia  i  neutralizacji  substancji  toksycznych, 
szkodliwych i niebezpiecznych. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

7 

4. PRZYKŁADOWE SCENARIUSZE ZAJĘĆ 

 

Scenariusz zajęć 1 

Osoba prowadząca    

 

 

………………………………………… 

Modułowy program nauczania:  

Technik analityk 311[02] 

Moduł:   

 

 

 

 

 

Podstawowe badania toksykologiczne 311[02].Z3 

Jednostka modułowa:  

 

 

Badanie substancji toksycznych Ŝywności i w środkach  

 

 

 

 

 

 

 

 

codziennego uŜytku 311[02].Z3.03 

 

 

Temat: Ocena toksykologiczna produktów spoŜywczych. 

Cel  ogólny:  Kształtowanie  umiejętności  świadomego  wyboru  produktów  spoŜywczych 

i wykazanie  korelacji  składu  chemicznego  produktu  z  oddziaływaniem  na 
organizm. 

 

Po zakończeniu zajęć uczeń powinien umieć: 

−

 

określić podstawowe funkcje składników biorących udział w Ŝywieniu, 

−

 

rozpoznać substancje dodatkowe w Ŝywności, 

−

 

rozwijać świadomość samokontroli i samooceny, 

−

 

ukształtować  umiejętności  prezentowania  materiałów  przy  zastosowaniem  róŜnych 
ś

rodków informacji, 

−

 

dokonać oceny toksykologicznej składników w Ŝywności, 

−

 

rozwiązać problemy i w twórczy sposób efektywnie współdziałać w grupie, 

−

 

posłuŜyć się zasadami prawidłowej komunikacji interpersonalnej, 

−

 

zaprezentować znaczenie wiedzy chemicznej w rozwoju cywilizacji. 

 
Metody nauczania–uczenia się:  

−

 

dyskusja dydaktyczna, 

−

 

gra dydaktyczna, 

−

 

praca z tekstem. 

 
Środki dydaktyczne: 

−

 

foliogramy, 

−

 

kolekcja etykiet z produktów spoŜywczych, 

−

 

karty pracy ucznia, 

−

 

materiały dydaktyczne. 

 
Formy organizacyjne pracy uczniów: 
–

 

praca indywidualna i zespołowa. 

 
Czas trwania: 

−

 

90 minut. 

 
Uczestnicy: 

−

 

uczniowie szkoły kształcącej w zawodzie technik analityk. 

 

Przebieg zajęć: 
1.

 

Wprowadzenie, motto zajęć: 

„śywność to Ŝycie, zdrowie i prawidłowy rozwój dzieci, właściwa kondycja biologiczna

 

narodu”  

                                                                                                         prof.

 

Julian Aleksandrowicz. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

8 

2.

 

Nawiązanie do tematu, omówienie celów zajęć. 

3.

 

Realizacja materiału: 

−

 

dyskusja na temat spoŜywanych pokarmów, 

−

 

ustalanie  zasad  dotyczących  przygotowania,  przechowywania  spoŜywania  Ŝywności 
– gra dydaktyczna, 

−

 

analiza 

opakowań 

Ŝ

ywieniowych 

róŜnych 

artykułów 

spoŜywczych 

- 

eksperymentalna weryfikacja hipotez uczniów, 

−

 

podział  substancji  chemicznych  stosowanych  przy  produkcji  Ŝywności  –  foliogram 
(symbole i nomenklatura), 

−

 

praca  z  tekstem  w  grupach  –  ocena  toksykologiczna  składników  Ŝywności 
ekologicznej i modyfikowanej genetycznie, 

−

 

wpływ reklamy i promocji na podaŜ i popyt wyrobów spoŜywczych. 

4.

 

Podsumowanie zajęć – ocena konsumencka. 

  
Zakończenie zajęć: 

−

 

wypełnianie kart pracy ucznia, 

−

 

synteza nowych treści, 

−

 

ocena pracy uczniów. 

 

Praca domowa 

Zad. 1 
 

Nadmiar azotanów zastosowany do uŜyźniania gleb przedostaje się do warzyw i owoców, 

co  jest  bardzo  niebezpieczne  dla  spoŜywającego  je  człowieka,  ze  względu  na  moŜliwość 
powstania  rakotwórczych  nitrozoamin.  Napisz  kolejne  równania  reakcji  prowadzące  do 
powstawania nitrozoamin i nazwij powstające produkty. 
Zad. 2 
 

Azotany  zawarte  w  poŜywieniu  lub  wodzie  mogą  wchodzić  w  reakcję  z  hemoglobiną 

tworząc  nieczynną  biologicznie  methemoglobinę,  zawierającą  Fe

3+

  zamiast  Fe

2+

.  Określ 

chemiczne działanie azotanów (III) na hemoglobinę. 
 
Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach: 

–

 

anonimowe ankiety dotyczące oceny zajęć i trudności podczas realizowania zadania. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

9 

Scenariusz zajęć 2 

 
Osoba prowadząca    

 

 

………………………………………… 

Modułowy program nauczania:  

Technik analityk 311[02] 

Moduł:   

 

 

 

 

 

Podstawowe badania toksykologiczne 311[02].Z3 

Jednostka modułowa:  

 

 

Badanie substancji toksycznych Ŝywności i w środkach  

 

 

 

 

 

 

 

 

codziennego uŜytku 311[02].Z3.03 

 

 

Temat: Wpływ substancji toksycznych na organizm. 

Cel  ogólny:  Kształtowanie  świadomości  ucznia,  Ŝe  zawarte  w  artykułach  spoŜywczych 

substancje mogą szkodliwie wpływać na organizm. 

 
Po zakończeniu zajęć uczeń powinien umieć: 

−

 

podać grupy substancji szkodliwych dla zdrowia, 

−

 

wymienić te artykuły spoŜywcze, które mogą ujemnie wpływać na zdrowie, 

−

 

podać przykłady szkodliwego działania na organizm wybranych substancji chemicznych, 

−

 

wymienić jednostki chorobowe spowodowane spoŜywaniem Ŝywności modyfikowanej. 

 
Metody nauczania–uczenia się: 
–

 

burza mózgów, 

–

 

wykład informacyjny, 

–

 

praca z tekstem. 

 
Środki dydaktyczne: 

−

 

materiały źródłowe, 

−

 

foliogramy, 

−

 

karta pracy ucznia. 

 
Formy organizacyjne pracy uczniów: 

−

 

praca indywidualna, 

−

 

praca grupowa. 

  
Czas: 

 

−

 

90 minut. 

 
Uczestnicy: 

−

 

uczniowie szkoły kształcącej w zawodzie technik analityk. 

 
Przebieg zajęć: 

1. 

 

Wprowadzenie do zajęć. 

2. 

 

Czynności organizacyjne: podanie tematu i uświadomienie celu zajęć. 

3. 

 

Wprowadzenie do tematu. 

4. 

 

Burza mózgów – Jaki wpływ na nasze codzienne funkcjonowanie mają spoŜywane przez 
nas produkty? 

5. 

 

Weryfikacja  udzielonych  odpowiedzi  –  foliogramy  ilustrujące  wpływ  wybranych 
dodatków w Ŝywności na pracę organizmu. 

6. 

 

Praca w grupach z materiałem źródłowym – źródła i rodzaj wybranych chorób. 

7. 

 

Prezentacja efektów pracy grupowej. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

10 

8. 

 

Praca indywidualna – uczeń wypełnia kartę pracy. 

9. 

 

Podsumowanie zajęć. 
 

Zakończenie zajęć: 

−

 

wypełnianie kart pracy ucznia, 

−

 

synteza nowych treści, 

−

 

ocena pracy uczniów. 

 
Praca domowa 
 

Przygotuj  na  kolejne  zajęcia  z  wybranych  produktów  spoŜywczych  (sery,  masło, 

ś

mietana,  wędliny)  próbki  uszkodzone  przez  pleśnie.  Przeprowadź  obserwację  i  wykonaj 

notatki po 3, 5 i 7 dniach obserwacji.  

 

Sposób uzyskania informacji zwrotnej od ucznia po zakończonych zajęciach: 

–

 

anonimowe ankiety dotyczące oceny zajęć i trudności podczas realizowania zadania. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

11 

5. ĆWICZENIA 

 
5.1.  Substancje  toksyczne  w  Ŝywności  i  w  środkach  codziennego 

uŜytku 

 

5.1.1. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie 1 

Oznacz jakościowo i ilościowo kwas ortofosforowy (V) w coca – coli.  
Zawarty  w  coca  –  coli  kwas  ortofosforowy  (V)  wykazuje  działanie  szkodliwe  jak 

i w szczególnych  przypadkach  działanie  zdrowotne  na  organizm  człowieka.  Czynnikiem 
normującym określone działanie jest jego stęŜenie.  

 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  zakres 

i technikę  wykonania  ćwiczenia.  Ćwiczenie  wykonujemy  w  grupach  dwuosobowych. 
Nauczyciel koordynuje pracą grup. Przewidywany czas trwania ćwiczenia 135 minut. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Jakościowe wykrywanie kwasu ortofosforowego (V) w coca – coli 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa i higieny pracy, 

2)

 

przygotować szkło laboratoryjne i odczynniki niezbędne do wykonania ćwiczenia, 

3)

 

dodać do probówki z coca – colą 2 cm

3

 molibdenianu (VI) diamonu, 

4)

 

wprowadzić 2 cm

3

 roztworu chlorku cyny (II), 

5)

 

dodawać  po  ściankach  probówki  fenoloftaleinę  do  pojawienia  się  granatowego 
zabarwienia 

związku 

kompleksowego 

ś

wiadczącego 

o 

zawartości 

jonów 

fosforanowych (V). 

 

Ilościowe oznaczanie kwasu ortofosforowego(V) w coca – coli 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa i higieny pracy, 

2)

 

wykalibrować pH – metr roztworem buforowym o znanym pH, 

3)

 

zanurzyć  elektrodę  w  buforze  wzorcowym  i  gałką  kalibracji  sprowadzić  wartość  pH  do 
wartości pH odpowiadającej roztworowi buforowemu, 

4)

 

odmierzyć 50 cm

3

 coca 

−

 coli, 

5)

 

podgrzewać roztwór do usunięcia dwutlenku węgla, 

6)

 

ostudzić roztwór, 

7)

 

dodać do roztworu 25 cm

3

 wody destylowanej, 

8)

 

umieścić  w  roztworze  elektrodę  kombinowaną,  tak  aby  końcówka  elektrody  była 
zanurzona w roztworze, a wirnik mieszadła magnetycznego mógł się swobodnie obracać, 

9)

 

miareczkować roztworem wodorotlenku sodu dodając po 0,1 cm

3

, 

10)

 

odczytać wartość pH po dodaniu kaŜdej porcji titranta, 

11)

 

sporządzić krzywe miareczkowania w układach współrzędnych pH = f(V) 

 

oraz  

V

pH

∆

∆

 = f(V), 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

12 

12)

 

wyznaczyć z krzywych punkty końcowe miareczkowania, 

13)

 

obliczyć zawartość kwasu ortofosforowego (V) w coca 

−

 coli, 

14)

 

dokonać neutralizacji odczynników i zlikwidować stanowisko pracy, 

15)

 

ocenić zawartość kwasu ortofosforowego (V) w badanym produkcie. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

–

 

ć

wiczenie praktyczne, 

–

 

dyskusja dydaktyczna. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

odczynniki:  
roztwór  0,1  mol/dm

3

  wodorotlenku  sodu,  bufor  wzorcowy  do  kalibracji  elektrody 

kombinowanej,  0,1%  alkoholowy  roztwór  fenoloftaleiny,  roztwór  28,1%  chlorku 
cyny (II),  roztwór  molibdenian  (VI)  diamonu  (zmieszać  w  stosunku  1:1  15%  roztwór 
(NH

4

)MoO

4

 z 30% roztworem NH

4

NO

3

 rozpuszczonym w 32% roztworze HNO

3

), 

−

 

aparatura i sprzęt laboratoryjny: biureta, zlewka, cylinder miarowy, probówka, 

−

 

próbka zawierająca coca – colę, 

−

 

pH – metr  z wyposaŜeniem. 

 
Ćwiczenie 2 

Oznacz zawartość azotu amonowego metodą formalinową w próbce nawozu. 
Niezbędnym  składnikiem  pokarmowym  dla  roślin  jest  azot,  którego  zawartość  w  glebie 

zaleŜy od stopnia degradacji gleby. Celem wyrównania zawartości azotu w glebie wprowadza 
się środki chemiczne zawierające azot.  

 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  zakres 

i technikę  wykonania  ćwiczenia.  Ćwiczenie    wykonujemy  w  grupach  dwuosobowych. 
Nauczyciel koordynuje pracą grup. Przewidywany czas trwania ćwiczenia 90 minut. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zorganizować stanowisko pracy zgodnie wymaganiami bezpieczeństwa i higieny pracy, 

2)

 

odwaŜyć około 10 g nawozu na wadze analitycznej, 

3)

 

 przenieść próbkę do kolby miarowej o pojemności 500 cm

3

,  

4)

 

dodać 50 cm

3

 

 

wody destylowanej i ostroŜnie kroplami 1 cm

3

 stęŜonego kwasu solnego,  

5)

 

sprawdzić  odczyn  roztworu  papierkiem  uniwersalnym  (papierek  powinien  zabarwić  się 
na kolor czerwony), 

6)

 

wymieszać zawartość kolby do momentu kiedy gazy przestaną się wydzielać, 

7)

 

uzupełnić kolbę wodą destylowaną do kreski, 

8)

 

zobojętnić  15–20  cm

3

  formaliny  roztworem  NaOH  wobec  fenoloftaleiny  do  słabo 

róŜowego zabarwienia, utrzymującego się przez 30–60 sekund, 

9)

 

odmierzyć do kolby stoŜkowej 50 cm

3

 klarownego roztworu nawozu, 

10)

 

dodać do kolby stoŜkowej trzy krople roztworu czerwieni metylowej, 

11)

 

miareczkować  mianowanym  roztworem  NaOH  do  zmiany  barwy  wskaźnika  na  Ŝółtą 
(pierwsze miareczkowanie), 

12)

 

dodać do tak zobojętnionego roztworu 15–20 cm

3

 formaliny, 

13)

 

zamknąć kolbę korkiem i pozostawić na 2 minuty, 

14)

 

dodać 4–5 kropli wskaźnika mieszanego, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

13 

15)

 

miareczkować  mianowanym roztworem NaOH do zmiany zabarwienia na kolor Ŝółty, 

16)

 

sporządzić tabelę 1 do zapisu wyników ćwiczenia, 

 

Tabela do ćwiczenia 1.Wyniki ćwiczenia 

Nr 

oznaczenia 

m

p

[g] 

V

1

[cm

3

] 

V

2

[cm

3

] 

1 

 

 

 

2 

 

 

 

3 

 

 

 

wartości 

ś

rednie 

 

 

 

 

m

p

 – masa próbki [g] 

V

1

 – objętość roztworu, odmierzonego do oznaczenia [cm

3

] 

V

2

 – objętość roztworu 0,5 mol/dm

3

 NaOH, zuŜyta w drugim miareczkowaniu [cm

3

] 

 

17)

 

powtórzyć czynności i wykonać 3 oznaczenia, 

18)

 

obliczyć zawartość azotu amonowego w procentach masowych wg wzoru: 

 

                               X =

1

2

500

007

,

0

V

m

V

p

⋅

⋅

⋅

⋅

100% 

gdzie: 0,007 – masa azotu odpowiadająca 1 cm

3

 roztworu 0,5 mol/dm

3

 NaOH, 

 

19)

 

obliczyć błąd względny i bezwzględny oznaczenia azotu amonowego, 

 

Zawartość azotu w próbce 

praktyczna 

teoretyczna 

 

 

 

20)

 

dokonać oceny wpływu zawartości azotu na wzrost płodów rolnych. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

–

 

ć

wiczenie praktyczne, 

–

 

dyskusja dydaktyczna. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

szkło  laboratoryjne:  biureta,  lejek  do  biurety,  cylindry,  naczyńko  wagowe,  kolba 
miarowa, kolbki stoŜkowe, kolbka stoŜkowa na szlif, pipeta, zlewka,  

−

 

sprzęt  laboratoryjny:  łapa  do  biurety,  tryskawka,  łyŜka  metalowa,  statyw,  waga 
analityczna, 

−

 

odczynniki: formalina techniczna, stęŜony HCl, 0,5 mol/dm

3

 roztwór NaOH, 0,1% (m/V) 

alkoholowego  roztworu  fenoloftaleiny,  wskaźnik  1%  (m/V),  0,2%  (m/V)  alkoholowy 
roztwór  czerwieni  metylowej,  wskaźnik  mieszany  (zmieszać  trzy  objętości  0,1%  (m/V) 
alkoholowego  roztworu  błękitu  tymolowego  i  1  objętość  0,1%  (m/V)  alkoholowego 
roztworu fenoloftaleiny), (m/V – ilość substancji zawarta w 100 cm

3

 roztworu), 

−

 

woda destylowana pozbawiona węglanów, 

−

 

próbka nawozu amonowego. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

14 

5.2.  Toksyczność 

substancji 

występujących 

w 

Ŝywności 

i w środkach codziennego uŜytku 

 

5.2.1. Ćwiczenia 
 

Ćwiczenie1 

Zbadaj  właściwości  konserwujące  kwasu  salicylowego  i  benzoesowego  na  wybranych 

artykułach spoŜywczych. 

W  związku  z  rozwojem  technologii  stosuje  się  środki  konserwujące.  Najczęściej 

wprowadzanymi do Ŝywności substancjami są kwas salicylowy i benzoesowy.  
 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  zakres 

i technikę  wykonania  ćwiczenia.  Ćwiczenie  wykonujemy  w  grupach  dwuosobowych. 
Nauczyciel koordynuje pracą grup. Przewidywany czas trwania ćwiczenia 15 minut. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa i higieny pracy, 

2)

 

umieścić kawałek chleba i jabłka w krystalizatorze, 

3)

 

zwilŜyć produkty spoŜywcze roztworem kwasu salicylowego, 

4)

 

przykryć krystalizator szkiełkiem zegarkowym, 

5)

 

umieścić kawałek chleba i jabłka w krystalizatorze, 

6)

 

zwilŜyć produkty spoŜywcze roztworem kwasu benzoesowego, 

7)

 

przykryć krystalizator szkiełkiem zegarkowym, 

8)

 

umieścić kawałek chleba i jabłka w krystalizatorze, 

9)

 

zwilŜyć produkty spoŜywcze wodą, 

10)

 

nakryć krystalizator szkiełkiem, 

11)

 

umieścić wszystkie krystalizatory w ciepłym miejscu, 

12)

 

obserwować kiedy i na jakich próbkach pojawi się pleśń, 

13)

 

notować swoje obserwacje i spostrzeŜenia, 

14)

 

dokonać  oceny  właściwości  kwasu  salicylowego  i  benzoesowego  jako  środków 
konserwujących. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

–

 

ć

wiczenie praktyczne, 

–

 

dyskusja dydaktyczna. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

szkło laboratoryjne: krystalizatory, szkiełka zegarkowe, 

−

 

odczynniki: 0,1% roztwór kwasu salicylowego, 0,1% roztwór kwasu benzoesowego, 

−

 

próbki produktów spoŜywczych: chleb i jabłko. 

 
Ćwiczenie 2  

Oznacz zawartość fosforu w ściekach i proszkach do prania.  
Handlowe środki piorące oprócz substancji powierzchniowo czynnych zawierają materiał 

wypełniający  i  szereg  substancji  zwiększających  efekty  ich  działania.  Najczęściej 
stosowanym  materiałem  wypełniającym  są  sole  fosforowe.  Detergenty  wpływają  do  wód 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

15 

powierzchniowych,  ich  nadmiar  w  ściekach  moŜe  doprowadzić  do  eutrofizacji  środowiska 
wodnego. 

 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  zakres 

i technikę  wykonania  ćwiczenia.  Ćwiczenie    wykonujemy  w  grupach  dwuosobowych. 
Nauczyciel koordynuje pracą grup. Przewidywany czas trwania ćwiczenia 135 minut. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

wprowadzić  do  7  kolb  miarowych  (lub  cylindrów  Nesslera)  o  pojemności  50  cm

3

 

kolejno: 1,0; 2,0; 3,0; 5,0; 7,0; 10,0 cm

3

 roztworu 25 

µ

g/cm

3

 wzorcowego KH

2

PO

4

,  

2)

 

dodać  do  kaŜdej  kolby  miarowej  2  cm

3

  roztworu  molibdenianu  amonu  i  5  kropel 

roztworu chlorku cyny (II), 

3)

 

dopełnić  kaŜdą  kolbę  wodą  destylowaną  do  kreski  (w  ten  sposób  uzyskasz  roztwory 
wzorcowe zabarwione na niebiesko i zawierające 0,5; 1,0; 1,5; 2,5; 3,5; 5,0 

µ

gP/cm

3

), 

4)

 

traktować roztwór wzorcowy zawierający 0,0 

µ

gP/cm

3

 jako odnośnik, 

5)

 

odmierzyć  do  zlewek  po  50  cm

3

  próbki  wody  z  kranu,  ścieku,  roztworu  proszku  do 

prania, (zawierającego 1 g proszku w 1 cm

3

 wody), 

6)

 

zmineralizować próbki dodając do nich po1 cm

3

 stęŜonego roztworu HClO

4,

  

7)

 

odparować do sucha zawartość kaŜdej zlewki, 

8)

 

rozpuścić zawartość zlewki w wodzie destylowanej (jeśli trzeba – podgrzać), 

9)

 

wprowadzić do kolb miarowych o pojemności 50 cm

3

, 25 cm

3

 analizowanego roztworu, 

10)

 

dodać do kaŜdej kolby miarowej 2 cm

3

 roztworu molibdenianu amonu i 5 kropli chlorku 

cyny (II), 

11)

 

uzupełnić kolby wodą destylowaną do kreski, 

12)

 

pozostawić roztwory wzorcowe i analizowane na około 30 minut, 

13)

 

zmierzyć transmitancję roztworów na spektrofotometrze przy 

λ

 = 700 nm, 

14)

 

sporządzić  krzywą  wzorcową  z  wyników  uzyskanych  dla  roztworów  wzorcowych, 
odkładając  na  osi  x  –  stęŜenie  fosforu  w  próbce,  a  na  osi  y  –  odpowiadającą  mu 
transmitancję, 

15)

 

odczytać z krzywej wzorcowej zawartość fosforu w analizowanych próbkach, 

16)

 

określić  klasę  czystości  wody  badanej  dokonując  porównania  uzyskanych  wyników 
z normami, 

17)

 

dokonać  oceny  „jakości  ekologicznej”  proszków  do  prania  na  podstawie  zawartości 
fosforu. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

–

 

ć

wiczenie praktyczne, 

–

 

dyskusja dydaktyczna. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

szkło laboratoryjne: kolby miarowe lub cylindry Nesslera, zlewki, pipety, 

−

 

odczynniki: stęŜony kwas siarkowy (VI), stęŜony kwas solny, kwas chlorowy (VII), cyna 
metaliczna,  roztwór  diwodorofosforanu  potasu;  (rozpuścić  0,11  g  KH

2

PO

4

  w  wodzie 

destylowanej  w  kolbie  miarowej  o  pojemności  1  dm

3

  i  dopełnić  wodą  do  kreski,  1  cm

3

 

roztworu  zawiera  25 

µ

g  fosforu),  roztwór  molibdenianu  amonu;  (rozpuścić  25  g 

molibdenianu  amonu  w  175  cm

3

  wody  destylowanej,  w  drugim  naczyniu  ostroŜnie 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

16 

wlewać  280  cm

3

  stęŜonego  kwasu  siarkowego  (VI)  do  400  cm

3

  wody  destylowanej. 

Kwas  oziębić  i  dodać  roztwór  molibdenianu  amonu.  Całość  dopełnić  do  1  dm

3

  wodą 

destylowaną),  roztwór  chlorku  cyny  (II);  (2,5  g  SnCl

2

  rozpuścić  w  10  cm

3

  stęŜonego 

kwasu  solnego  lekko  podgrzewając,  po  rozpuszczeniu  dopełnić  do  100  cm

3

  wodą 

destylowaną, dodać kawałek metalicznej cyny i roztwór przechowywać w lodówce), 

−

 

woda destylowana bez węglanów, 

−

 

próbka wody, próbka ścieków, 

−

 

próbki proszku do prania, 

−

 

P N – C – 4550. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

17 

5.3. Procedury i systemy zapewniające jakość produktów

       

 

 
5.3.1. Ćwiczenia 

 

Ćwiczenie 1  

Zaproponuj  zasady  zarządzania  przez  jakość  w  zakładzie  spoŜywczym  produkującym 

soki owocowe. 

  

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  jego  zakres, 

sposób  wykonania  i  warunki  bezpieczeństwa  pracy.  Podczas  wykonywania  ćwiczenia 
szczególną uwagę uczeń powinien zwrócić na przestrzeganie procedur zarządzania jakością. 
Ć

wiczenie  powinno  być  wykonywane  w  grupach  3  –  4  osobowych.  Czas  trwania  ćwiczenia 

30 minut. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczenia, 

2)

 

zorganizować  stanowisko  pracy  zgodnie  z  wymogami  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy, 
ergonomii pracy, 

3)

 

zaplanować tok postępowania, 

4)

 

narysować strukturę organizacyjną słuŜby kontroli jakości w przedsiębiorstwie przemysłu 
spoŜywczego, 

5)

 

opisać  wymagania  dotyczące  kontroli  jakości  wyrobów  w  sferze  produkcyjnej 
i poprodukcyjnej, 

6)

 

opisać podstawowe zasady zarządzania jakością według norm ISO 9000:2000, ISO 9001: 
2000, 

7)

 

dokonać analizy ćwiczenia, 

8)

 

zapisać wnioski, 

9)

 

zaprezentować pracę.  

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

wykład informacyjny, 

−

 

dyskusja, 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

foliogramy 

przedstawiające 

strukturę 

organizacyjną 

słuŜby 

kontroli 

jakości 

w przedsiębiorstwie, 

−

 

norma ISO 9000:2000, ISO 9001:2000 oraz inne normy ISO serii 9000, HACCP, 

−

 

model wyrobu, 

−

 

rzutnik. 

 

Ćwiczenie 2 

Przeprowadź analizę potencjalnych zagroŜeń, oszacuj ich powagę i prawdopodobieństwo 

wystąpienia uwzględniając: 

−

 

schemat wybranego procesu produkcyjnego, 

−

 

listę potencjalnych zagroŜeń, 

−

 

ś

rodki zaradcze. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

18 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  jego  zakres, 

sposób  wykonania  i  warunki  bezpieczeństwa  pracy.  Podczas  wykonywania  ćwiczenia 
szczególną uwagę uczeń powinien zwrócić na przestrzeganie procedur zarządzania jakością. 
Ć

wiczenie powinno być wykonywane w grupach 3 – 4 osobowych. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Uczeń powinien: 

1)

 

zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczenia, 

2)

 

zorganizować  stanowisko  pracy  zgodnie  z  wymogami  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy, 
ergonomii pracy, 

3)

 

zaplanować tok postępowania, 

4)

 

przygotować schemat procesu produkcyjnego, 

5)

 

ustalić listę potencjalnych zagroŜeń, 

6)

 

określić środki zaradcze, 

7)

 

przeprowadzić analizę uzyskanych danych, 

8)

 

oszacować prawdopodobieństwo wystąpienia zagroŜenia w miejscu pracy, 

9)

 

dokonać prezentacji wypracowanych wniosków. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

wykład informacyjny, 

−

 

dyskusja, 

−

 

ć

wiczenie. 

 

Ś

rodki dydaktyczne: 

−

 

foliogramy 

przedstawiające 

strukturę 

organizacyjną 

słuŜby 

kontroli 

jakości 

w przedsiębiorstwie, 

−

 

norma ISO 9000:2000, ISO 9001:2000 oraz inne normy ISO serii 9000, HACCP, 

−

 

Codex Alimentarius,  

−

 

rzutnik. 

 
Ćwiczenie 3 

Zidentyfikuj Krytyczne Punkty Kontroli przy pomocy drzewa decyzyjnego. 

Opisz  wytwarzany  produkt,  określ  jego  zakładowe  przeznaczenie,  wykorzystaj  załączony 
formularz. 
Formularz do opisu produktu 
 
I. Informacje ogólne 

II. Charakter opakowania 

III. Zakładowe 
przeznaczenie 

−

 

nazwa, 

−

 

opis, 

−

 

składniki recepturowe, 

−

 

cechy organoleptyczne, 

−

 

skład chemiczny, 

−

 

charakter 
mikrobiologiczny. 

 
 

−

 

warunki przechowywania, 

−

 

okres trwałości/przydatności 
do spoŜycia, 

−

 

wzór etykiety. 

 

−

 

grupa konsumentów: 

−

 

grupy specjalnej troski, 

−

 

inne grupy o określonych 
wymaganiach 
Ŝ

ywnościowych, 

−

 

ogół populacji, 

−

 

sposób postępowania 
z produktem przed 
spoŜyciem. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

19 

Wskazówki do realizacji 
Przed  przystąpieniem  do  realizacji  ćwiczenia  nauczyciel  powinien  omówić  jego  zakres, 

sposób  wykonania  i  warunki  bezpieczeństwa  pracy.  Podczas  wykonywania  ćwiczenia 
szczególną uwagę uczeń powinien zwrócić na przestrzeganie procedur zarządzania jakością. 
Ć

wiczenie  powinno  być  wykonywane  w  grupach  3  –  4  osobowych.  Czas  trwania  ćwiczenia 

45 minut. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 
 
Uczeń powinien: 

1)

 

zgromadzić materiały i przybory potrzebne do wykonania ćwiczenia, 

2)

 

zorganizować  stanowisko  pracy  zgodnie  z  wymogami  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy, 
ergonomii pracy, 

3)

 

zaplanować tok postępowania, 

4)

 

dokonać wyboru produktu spoŜywczego, 

5)

 

dokonać opisu produktu zgodnie z zaproponowaną informacją ogólną, 

6)

 

dokonać opisu opakowania produktu, 

7)

 

dokonać opisu przeznaczenia produktu dla określonej grupy konsumenta, 

8)

 

dokonać opisu sposobu postępowania z produktem, 

9)

 

zbudować drzewo decyzyjne dla produktu, 

10)

 

ustalić punkty krytyczne kontroli, 

11)

 

zaprezentować wypracowane treści. 

 

Zalecane metody nauczania–uczenia się: 

−

 

wykład informacyjny, 

−

 

dyskusja, 

−

 

ć

wiczenie. 

 
Ś

rodki dydaktyczne: 

–

 

kolekcja etykiet z produktów spoŜywczych, 

−

 

foliogramy 

przedstawiające 

strukturę 

organizacyjną 

słuŜby 

kontroli 

jakości 

w przedsiębiorstwie,  

−

 

przykładowy foliogram drzewa decyzyjnego, 

−

 

norma ISO 9000:2000, ISO 9001:2000 oraz inne normy ISO serii 9000, HACCP, 

−

 

Codex Alimentarius,  

−

 

rzutnik. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

20 

6.  EWALUACJA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA

 

 
Przykłady narzędzi pomiaru dydaktycznego  
 

Test 1 
Test  dwustopniowy  do  jednostki  modułowej  „Badania  substancji 
toksycznych w  Ŝywności i w środkach codziennego uŜytku” 

Test składa się z 20 zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 16, 17, 18, 20 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 2, 8, 13, 14, 15, 19 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 

 
Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 

 

Proponuje  się  następujące  normy  wymagań  –  uczeń  otrzyma  następujące 
oceny szkolne:    

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 9 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej11 zadań z poziomu podstawowego,  

−

 

dobry – za rozwiązanie 14 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego,  

−

 

bardzo  dobry  –  za  rozwiązanie  18  zadań,  w  tym  co  najmniej  4  z  poziomu 

ponadpodstawowego. 

 

Klucz odpowiedzi: 1. c, 2. c, 3. b, 4. b, 5. d, 6. c, 7. a, 8. c, 9. b, 10. c, 11. d, 
12. c, 13. a, 14. d, 15. d, 16. a, 17. c, 18. b, 19. c, 20. b 

 

Plan testu 1   

Nr 
zad. 

Cel operacyjny  
(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

Określić zadania toksykologii Ŝywienia 

C 

P 

c 

2 

Określić pochodzenie stosowanych 
barwników w Ŝywności 

C 

PP 

c 

3 

Wskazać przyczynę zatruć organizmu 
azotanami  

A 

P 

b 

 

4 

RozróŜnić barwniki naturalne 
stosowane w produkcji artykułów 
spoŜywczych 

B 

P 

b 

 

5 

Określić funkcję pektyn w artykułach 
spoŜywczych 

C 

P 

d 

6 

Określić rolę konserwantów 
w Ŝywności 

C 

P 

c 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

21 

7 

RozróŜnić związki chemiczne pełniące 
funkcję konserwantów 

B 

P 

a 

8 

Porównać słodkość stosowanych 
substancji słodzących 

C 

PP 

c 

9 

Określić grupę substancji szkodliwych 
zawartych w pleśni 

C 

P 

b 

 

10 

Wskazać system zapewniający 
bezpieczeństwo produktów 
Ŝ

ywnościowych 

A 

P 

c 

11 

Wybrać metodę badań 
toksykologicznych 

C 

P 

d 

12  Określić funkcję biosensorów 

C 

P 

c 

13 

Przewidzieć działanie roślin jadalnych 
na organizm konsumenta 

D 

PP 

a 

14 

Ocenić szkodliwość mikotoksyn 
w organizmie 

D 

PP 

d 

15  Zanalizować zatrucia pokarmowe 

D 

PP 

d 

16 

Określić reakcje chemiczne 
prowadzące do powstawania toksyn 
z tworzyw sztucznych 

C 

P 

a 

17 

Określić pozycję grupy – NH

2

 

w pierścieniu benzenowym, będącej 
przyczyna uczulenia krzyŜowego 

C 

P 

c 

18 

Określić znaczenie cyfr występujących 
w opisie substancji dodatkowych w 
Ŝ

ywności 

C 

P 

b 

 

19 

Zanalizować zatrucia wywołane przez 
grupę bakterii 

D 

PP 

c 

20 

Określić przyczynę szkodliwości 
przedmiotów codziennego uŜytku 
wykonanych z polimerów 

C 

P 

b 

 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

22 

Przebieg testowania 

 
Instrukcja dla nauczyciela  

1.

 

Ustal  z  uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z  wyprzedzeniem  co  najmniej 
jednotygodniowym. 

2.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

3.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

4.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj instrukcję dla ucznia. 

5.

 

Zapytaj czy uczniowie wszystko zrozumieli. 

6.

 

Nie przekraczaj przeznaczonego czasu na test. 

 

Instrukcja dla ucznia 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Udzielaj  odpowiedzi  na  załączonej  karcie  odpowiedzi,  wstawiając  w  odpowiedniej 
rubryce  znak  X.  W  przypadku  pomyłki  naleŜy  błędną  odpowiedź  zaznaczyć  kółkiem 
a następnie ponownie zaznaczyć odpowiedź prawidłową. 

5.

 

Test zawiera 20 zadań o róŜnym stopniu trudności. 

6.

 

Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko jedna jest prawdziwa. 

7.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

8.

 

Kiedy  udzielanie  odpowiedzi  będzie  Ci  sprawiało  trudność,  wtedy  odłóŜ  jego 
rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.

 

Na rozwiązanie testu masz 40 min. 

 

Powodzenia 

 
 

Materiały dla ucznia:

 

–

 

instrukcja, 

–

 

zestaw zadań testowych, 

–

 

karta odpowiedzi. 

 
 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

 

 

1.

 

Zadaniem toksykologii Ŝywności jest 
a)

 

wykrywanie substancji szkodliwych w Ŝywności. 

b)

 

ochrona Ŝywności przed sprzedaŜą artykułów przeterminowanych. 

c)

 

ochrona konsumentów przed szkodliwym działaniem artykułów Ŝywnościowych. 

d)

 

kontrolowanie jakości artykułów Ŝywnościowych. 

 

2.

 

Barwniki wprowadzane do wyrobów spoŜywczych są 
a)

 

pochodzenia naturalnego. 

b)

 

pochodzenia syntetycznego. 

c)

 

pochodzenia naturalnego i syntetycznego. 

d)

 

pochodzenia mineralnego. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

23 

3.

 

Główną przyczyną zatruć organizmu człowieka azotanami (III) jest 
a)

 

redukcja azotanów (V) do azotanów (III). 

b)

 

przekształcenie hemoglobiny w methemoglobinę. 

c)

 

utlenianie azotanów (III) do azotanów (V). 

d)

 

powstawanie nitrozwiązków. 

 

4.

 

Barwnikami naturalnymi stosowanymi w produkcji artykułów spoŜywczych są 
a)

 

czerwień koszelinowa, Ŝółcień chinolinowa, kurkumina. 

b)

 

karoten, karmel, kurkumina. 

c)

 

karmel, karoten, czerwień chinolinowa. 

d)

 

chlorofil, karoten, czerwień koszelinowa. 

 

5.

 

Pektyny w artykułach spoŜywczych pełnią rolę 
a)

 

substancji emulgującej. 

b)

 

substancji przeciwutleniającej. 

c)

 

substancji konserwującej. 

d)

 

substancji zagęszczającej. 

 

6.

 

Wprowadzane do Ŝywności konserwanty mają za zadanie 
a)

 

polepszyć właściwości organoleptyczne substancji spoŜywczych. 

b)

 

ubogacić skład odŜywczy substancji spoŜywczej.  

c)

 

wpływać hamująco na rozwój drobnoustrojów. 

d)

 

nadać odpowiednią konsystencję wyrobom spoŜywczym. 

 

7.

 

Najczęściej stosowanymi konserwantami są związki chemiczne 
a)

 

azotany i kwas benzoesowy.  

b)

 

kwas cytrynowy i kwas sorbowy. 

c)

 

kwas benzoesowy i kwas cytrynowy. 

d)

 

azotany i  kwas cytrynowy.  

 

8.

 

Najsłodszym sztucznym środkiem słodzącym jest 
a)

 

glukoza. 

b)

 

aspartam. 

c)

 

sacharyna. 

d)

 

stewiozyd. 

 

9.

 

Powstawanie pleśni na artykułach spoŜywczych jest szkodliwe ze względu na zawartość 
a)

 

antybiotyków. 

b)

 

mikotoksyn. 

c)

 

substancji utleniających. 

d)

 

nitrozoamidów. 

 
10.

 

Systemem zapewniającym bezpieczeństwo produktu Ŝywnościowego jest 
a)

 

ISO 9000. 

b)

 

GHP. 

c)

 

HACCP. 

d)

 

QA. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

24 

11.

 

Do badań toksykologicznych substancji szkodliwych nie wykorzystujemy 
a)

 

metod analitycznych. 

b)

 

metod mikrobiologicznych. 

c)

 

metod gazowych. 

d)

 

metod mechanicznych. 

 

12.

 

Biosensory uwaŜane są za 
a)

 

wskaźniki pH. 

b)

 

wskaźniki produktu. 

c)

 

wskaźniki Ŝywności. 

d)

 

wskaźniki wilgotności. 

 

13.

 

Rośliny jadalne zawierające azotany (III) wywołują zatrucia prowadzące do 
a)

 

zaburzeń Ŝołądkowo – jelitowych. 

b)

 

zaburzeń układu krąŜenia. 

c)

 

zaburzeń narządów zmysłu. 

d)

 

zaburzeń układu moczowego i Ŝołądkowego. 

 

14.

 

Zatrucia wywołane przez mikotoksyny nie uszkadzają organów 
a)

 

wątroby. 

b)

 

nerek. 

c)

 

narządów płciowych. 

d)

 

serca. 

 

15.

 

Zatruciami pokarmowymi nie są 
a)

 

zatrucia o charakterze bakteryjnym. 

b)

 

zatrucia o charakterze zakaźnym. 

c)

 

zatrucia o charakterze infekcyjnym. 

d)

 

zatrucia o charakterze wirusowym. 

 

16.

 

Powstające z tworzyw sztucznych toksyny są wynikiem przemian chemicznych 
a)

 

pirolizy i depolimeryzacji. 

b)

 

demineralizacji i pirolizy. 

c)

 

denaturacji i depolikondensacji. 

d)

 

depolikondensacji i depolimeryzacji. 

 

17.

 

Uczulenie krzyŜowe jest wynikiem obecności grupy –NH

2

 w związkach chemicznych 

a)

 

w pozycji meta. 

b)

 

w pozycji orto. 

c)

 

w pozycji para. 

d)

 

w pozycji orto i para.  

 

18.

 

Zawarte  w  artykułach  spoŜywczych  substancje  dodatkowe  oznaczone  są  symbolem  E 
i trzycyfrową liczbą. Pierwsza z cyfr oznacza: 
a)

 

pochodzenie substancji. 

b)

 

przeznaczenie substancji. 

c)

 

zastosowanie substancji. 

d)

 

grupę substancji. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

25 

19.

 

Zatrucia wywołane przez pałeczki z grupy Eschericha coli naleŜą do 
a)

 

zatruć o charakterze toksycznym. 

b)

 

zatruć o charakterze zakaźnym. 

c)

 

zatruć o charakterze infekcyjnym. 

d)

 

zatruć o charakterze bakteryjnym. 

 

20.

 

Szkodliwość przedmiotów z polimerów w uŜytkowaniu wynika z 
a)

 

zastosowania plastyfikatorów. 

b)

 

powstawania toksycznych substancji w wyniku działania zewnętrznych czynników. 

c)

 

zawartości toksycznych monomerów. 

d)

 

zastosowania pigmentów. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

26 

KARTA ODPOWIEDZI 

 

 

Imię i nazwisko.......................................................................................... 

 
Badanie  substancji  toksycznych  w  Ŝywności  i  w  środkach  codziennego 
uŜytku

 

 

Zakreśl poprawną odpowiedź. 

 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

2. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

3. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

4. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

5. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

6. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

7. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

8. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

9. 

 

 

a 

b 

c 

d 

 

10.  

a 

b 

c 

d 

 

11.  

a 

b 

c 

d 

 

12.  

a 

b 

c 

d 

 

13.  

a 

b 

c 

d 

 

14.  

a 

b 

c 

d 

 

15.  

a 

b 

c 

d 

 

16.  

a 

b 

c 

d 

 

17.  

a 

b 

c 

d 

 

18.  

a 

b 

c 

d 

 

19.  

a 

b 

c 

d 

 

20.  

a 

b 

c 

d 

 

Razem:   

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

27 

Test 2 
Test  dwustopniowy  do  jednostki  modułowej  „Badania  substancji 
toksycznych w Ŝywności i w środkach codziennego uŜytku” 

Test składa się z 21 zadań wielokrotnego wyboru, z których: 

−

 

zadania 1, 2, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 21 są z poziomu podstawowego, 

−

 

zadania 5, 6, 11, 16, 20 są z poziomu ponadpodstawowego. 

 

Punktacja zadań: 0 lub 1 punkt 
 

Za kaŜdą prawidłową odpowiedź uczeń otrzymuje 1 punkt. Za złą odpowiedź lub jej brak 

uczeń otrzymuje 0 punktów. 

 

Proponuje  się  następujące  normy  wymagań  –  uczeń  otrzyma  następujące 
oceny szkolne:  

−

 

dopuszczający – za rozwiązanie co najmniej 9 zadań z poziomu podstawowego, 

−

 

dostateczny – za rozwiązanie co najmniej 11 zadań z poziomu podstawowego,  

−

 

dobry – za rozwiązanie 16 zadań, w tym co najmniej 3 z poziomu ponadpodstawowego,  

−

 

bardzo  dobry  –  za  rozwiązanie  19  zadań,  w  tym  co  najmniej  4  z  poziomu 

ponadpodstawowego. 

 

Klucz odpowiedzi: 1. d, 2. b, 3. a, 4. b, 5. a, 6. a, 7. d, 8. a, 9. a, 10. b, 11. d, 
12. d, 13. d, 14. d, 15. c, 16. c, 17. d, 18. a, 19. c, 20. a, 21. a 

 

Plan testu 

 

Nr 

zad. 

Cel operacyjny  
(mierzone osiągnięcia ucznia) 

Kategoria 

celu 

Poziom 

wymagań 

Poprawna 

odpowiedź 

1 

Określić zadania toksykologii Ŝywienia 

A 

P 

d 

2 

Wyjaśnić symbole stosowanych 
barwników w Ŝywności 

B 

P 

b 

3 

Sformułować pojęcie środków 
konserwujących 

A 

P 

a 

 

4 

Przedstawić definicję mikotoksyn 

B 

P 

b 

 

5 

Określić bakterie powodujące zatrucia 
o charakterze infekcyjnym 

C 

PP 

a 

6 

Określić rodzaj tworzyw sztucznych 
stosowanych do produkcji artykułów 
gospodarstwa domowego 

C 

PP 

a 

7 

Przedstawić drogę zakaŜenia 
bakteriami toksycznymi 

B 

P 

d 

8 

Wyjaśnić pełną nazwę HACCP 

B 

P 

a 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

28 

9 

Wybrać sposób nie naleŜący do etapów 
zapewnienia bezpieczeństwa 
i zdrowotności 

C 

P 

a 

 

10 

RozróŜnić zagroŜenia zdrowotne 
stanowiące zagroŜenia środowiskowe  

B 

P 

b 

11 

Wybrać substancje, które nie są 
składnikiem proszków do prania 

C 

PP 

d 

12 

Scharakteryzować korzystną reakcję po 
zastosowaniu kosmetyków 

C 

P 

d 

13 

Przedstawić cechy składowe jakości 
produktu Ŝywnościowego 

B 

P 

d 

14  RozróŜnić czucia głębokiego nacisku 

B 

P 

d 

15 

Wymienić jakościowe ocenianie 
wzrokowe 

A 

P 

c 

16 

Określić najczęściej stosowane 
barwniki syntetyczne 

C 

PP 

c 

17 

Wymienić czynności wstępne podczas 
pobierania próbek 

A 

P 

d 

18  Wyjaśnić pojęcie GMP 

B 

P 

a 

 

19  Sformułować pojęcie WHO 

A 

P 

c 

20 

Scharakteryzować Systematyczną 
Analizę Toksykologiczną 

C 

PP 

a 

 

21 

Wskazać rok powstania Dyrektywy 
w sprawie Ŝywności 

A 

P 

a 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

29 

Przebieg testowania 

 
Instrukcja dla nauczyciela  

1.

 

Ustal  z  uczniami  termin  przeprowadzenia  sprawdzianu  z  wyprzedzeniem  co  najmniej 
jednotygodniowym. 

2.

 

Przygotuj odpowiednią liczbę testów. 

3.

 

Zapewnij samodzielność podczas rozwiązywania zadań. 

4.

 

Przed rozpoczęciem testu przeczytaj instrukcję dla ucznia. 

5.

 

Zapytaj czy uczniowie wszystko zrozumieli. 

6.

 

Nie przekraczaj przeznaczonego czasu na test. 

 

Instrukcja dla ucznia  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Udzielaj  odpowiedzi  na  załączonej  karcie  odpowiedzi,  wstawiając  w  odpowiedniej 
rubryce  znak  X.  W  przypadku  pomyłki  naleŜy  błędną  odpowiedź  zaznaczyć  kółkiem 
a następnie ponownie zaznaczyć odpowiedź prawidłową. 

5.

 

Test zawiera 21 zadań o róŜnym stopniu trudności. 

6.

 

Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko jedna jest prawdziwa. 

7.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

8.

 

Kiedy  udzielanie  odpowiedzi  będzie  Ci  sprawiało  trudność,  wtedy  odłóŜ  jego 
rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.

 

Na rozwiązanie testu masz 40min. 

 

Powodzenia 

 
 

Materiały dla ucznia:

 

–

 

instrukcja, 

–

 

zestaw zadań testowych, 

–

 

karta odpowiedzi. 

 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 

 
1.

 

Zadaniem toksykologii Ŝywności jest 
a)

 

tylko ocena produktu Ŝywnościowego. 

b)

 

tylko 

ochrona 

konsumentów 

przed 

szkodliwym 

działaniem 

artykułów 

Ŝ

ywnościowych. 

c)

 

tylko prowadzenie badań toksykologicznych Ŝywności. 

d)

 

ocena  produktu  Ŝywnościowego,  ochrona  konsumentów  przed  szkodliwym 
działaniem  artykułów  Ŝywnościowych,  prowadzenie  badań  toksykologicznych 
Ŝ

ywności. 

 

2.

 

Stosowanymi symbolami dodatków do Ŝywności są 
a)

 

E 100, E 200, E 40. 

b)

 

E 600, E 900, E 200. 

c)

 

E 20, E 400, E 160. 

d)

 

E 300, E 200, E 50. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

30 

3.

 

Ś

rodki konserwujące definiujemy jako 

a)

 

grupę  substancji  hamujących  rozwój  drobnoustrojów  i  przedłuŜających  trwałość 
produktu. 

b)

 

grupę substancji nieorganicznych. 

c)

 

grupę substancji przedłuŜających trwałość produktu. 

d)

 

grupę substancji przyspieszających procesy hydrolityczne i utleniające. 

 

4.

 

Mikotoksynami określamy 
a)

 

pleśnie i grzyby. 

b)

 

pleśnie i grzyby mające zdolność produkowania substancji toksycznych. 

c)

 

zanieczyszczenia roślin. 

d)

 

toksyny pochodzenia zwierzęcego. 

 

5.

 

Zatrucia o charakterze infekcyjnym powodują 
a)

 

Eschericha Coli. 

b)

 

Proteus. 

c)

 

Salmonella. 

d)

 

pałeczki kwasu mlekowego. 

 
6.

 

Tworzywem  sztucznym  stosowanym  w  produkcji  artykułów  gospodarstwa  domowego 
jest 
a)

 

polichlorek winylu. 

b)

 

plastyfikator. 

c)

 

styren. 

d)

 

nitroceluloza. 

 

7.

 

Drogami zakaŜenia toksycznymi bakteriami mogą być 
a)

 

powietrze. 

b)

 

woda. 

c)

 

bezpośredni kontakt z chorym. 

d)

 

wszystkie wymienione. 

 

8.

 

Skrót HACCP określa 
a)

 

Dobrą Praktykę Produkcyjną. 

b)

 

Analizę ZagroŜeń i Krytyczny Punkt Kontrolny. 

c)

 

Analizę ZagroŜeń. 

d)

 

Higienę Artykułów Produkcyjnych. 

 

9.

 

Do  etapów  zapewnienia  bezpieczeństwa  i  zdrowotności  artykułów  Ŝywnościowych  nie 
naleŜy 
a)

 

obróbka końcowa. 

b)

 

przetwarzanie. 

c)

 

magazynowanie. 

d)

 

manipulowanie. 

 

10.

 

ZagroŜenie zdrowotne Ŝywności stanowią następujące zagroŜenia środowiskowe 
a)

 

ś

rodowisko, piach, pasoŜyty. 

b)

 

biologiczne, chemiczne, fizyczne. 

c)

 

metale, nawozy, pestycydy. 

d)

 

pasoŜyty, pleśnie, radionuklidy.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

31 

11.

 

Wybierz substancje, które nie są składnikami proszków do prania 
a)

 

cytrynian sodu, środki powierzchniowo czynne. 

b)

 

siarczan magnezu, chlorek sodu. 

c)

 

enzymy. 

d)

 

woda, kwas szczawiowy. 

 

12.

 

Korzystną reakcją pojawiającą się po zastosowaniu kosmetyków jest 
a)

 

podraŜnienie skóry. 

b)

 

łzawienie oczu. 

c)

 

zaczerwienienie i wyprysk. 

d)

 

regeneracja naskórka. 

 

13.

 

Cechami składowymi jakości produktu Ŝywnościowego są 
a)

 

zdrowotność, dyspozycyjność. 

b)

 

atrakcyjność sensoryczna. 

c)

 

zdrowotność, atrakcyjność sensoryczna, dyspozycyjność. 

d)

 

dyspozycyjność, atrakcyjność biologiczna, atrakcyjność sensoryczna. 

 

14.

 

Do czucia głębokiego nacisku nie naleŜy 
a)

 

konsystencja, jednorodność. 

b)

 

struktura, stopień rozdrobnienia. 

c)

 

opakowanie i zapach. 

d)

 

badanie organoleptyczne. 

 

15.

 

Jakościowym ocenianiem wzrokowym jest: 
a)

 

barwa, zapach, smak. 

b)

 

rozdrobnienie, węch, smak. 

c)

 

kształt, połysk i barwa. 

d)

 

wygląd, struktura i pobieranie. 

 

16.

 

Najczęściej stosowany barwnik syntetyczny to 
a)

 

czerwień metylowa. 

b)

 

chlorofil. 

c)

 

czerwień koszelinowa. 

d)

 

karoten. 

 

17.

 

Do czynności wstępnych podczas pobierania próbek naleŜą 
a)

 

badanie radioaktywności. 

b)

 

badanie substancji obcych. 

c)

 

waŜenie i rozdrabnianie. 

d)

 

przygotowanie i pobieranie. 

 

18.

 

Skrót GMP oznacza 
a)

 

Dobrą Praktykę Higieniczną. 

b)

 

Dobrą Praktykę Produkcyjną. 

c)

 

Dobrą Praktykę Laboratoryjną. 

d)

 

Dobrą Praktykę Przemysłową. 

 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

32 

19.

 

Pojęcie WHO określa 
a)

 

Wszechstronną Higienę Organizacyjną. 

b)

 

Wielką Organizację Zdrowia. 

c)

 

Ś

wiatową Organizację Zdrowia. 

d)

 

Międzynarodową Organizację Kontroli śywności. 

 

20.

 

STA pozwala na 
a)

 

poszukiwanie nieznanej substancji. 

b)

 

stałą technologiczną analizę. 

c)

 

systematyczną ocenę artykułów.  

d)

 

ocenę analizy.  

 

21.

 

Dyrektywa w sprawie higieny Ŝywności powstała w 
a)

 

1993 r. 

b)

 

1983 r. 

c)

 

2003 r. 

d)

 

1999 r. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

33 

KARTA ODPOWIEDZI 

 

 

Imię i nazwisko

.......................................................................................... 

 
Badanie  substancji  toksycznych  w  Ŝywności  i  w  środkach  codziennego 
uŜytku 

 

Zakreśl poprawną odpowiedź. 

 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

2.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

3.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

4.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

5.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

6.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

7.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

8.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

9.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

10.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

11.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

12.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

13.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

14.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

15.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

16.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

17.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

18.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

19.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

20.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

21.

 

 

a 

b 

c 

d 

 

                                                                                                                   Razem: 

 

 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

34 

7. LITERATURA 

 
1.

 

Bednarski W.: Biotechnologia Ŝywności. WNT, Warszawa 2003 

2.

 

Bezak  –  Mazur  E.:  Elementy  toksykologii  środowiskowej.  Wydawnictwo  Politechniki 
Ś

więtokrzyskiej, Kielce 2001 

3.

 

Brandys J.: Toksykologia – wybrane zagadnienia. Wyd. UJ, Kraków 1999 

4.

 

Ciesielski W., Zakrzewski R., Skrzypek S.: Laboratorium analizy instrumentalnej. Wyd. 
UŁ, 2002   

5.

 

Dreisbach  R.  H.,  Robertson  W.  O.:  Vademecum  zatruć.  Wyd.  Lekarskie  PZWL, 
Warszawa 1995   

6.

 

KołoŜyn  –  Krajewska  D.,  Sikora  T.:  HACCP  koncepcja  i  system  zapewnienia 
bezpieczeństwa zdrowotnego Ŝywności. SIT NOT SPOś, Warszawa 1999 

7.

 

Łopata K.: Chemia a środowisko. WSIP, Warszawa 1994 

8.

 

Nikonorow  M.,  Urbanek  –  Karłowska  B.:  Toksykologia  Ŝywności.  Lekarskie  PZWL, 
Warszawa 1987   

9.

 

Piotrowski J.: Podstawy toksykologii. WNT Warszawa 2006   

10.

 

Schmid  F.,  Latkowski  B.,  Wasilewski  B.(red.):  Homotoksykologia  kliniczna.  Aurelia  – 
Verlag  Baden – Baden, Warszawa 1998 

11.

 

Seńczuk W.: Toksykologia. Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa 1999  

12.

 

Stanley  E.  Manhan.:  Toksykologia  środowiska  –  Aspekty  chemiczne  i  biochemiczne. 
PWN, Warszawa 2006 

13.

 

Wiśniewska  M.:  Normy  ISO  serii  9000  oraz  metoda  HACCP  w  zakładanym  systemie 
jakości przedsiębiorstwa spoŜywczego. ODDK Gdańsk 2000 

14.

 

Zakrzewski. S.F.: Podstawy toksykologii środowiska. PWN, Warszawa 2000 

15.

 

www.halat.pl 

 
 

Literatura metodyczna: 

1.

 

Jeruszka  U.,  Niemierko  B.:  Zastosowania  pomiaru  sprawdzającego  w  kształceniu 
zawodowym. MEN, Warszawa 1997 

2.

 

Szlosek F.: Wstęp do dydaktyki przedmiotów zawodowych. ITE, Radom 1998