28

Farmakoterapia

Odle¿yny i profilaktyka  

przeciwodle¿ynowa

Odleżyny najczęściej występują na 

skórze nad wyniosłościami kostnymi, 

mogą powstać też w innych okolicach 

i narządach (wskutek ucisku drenów, 

rurki intubacyjnej, zgłębnika, cewnika). 

Do czynników, które usposabiają do 

tworzenia się odleżyn bez wątpienia 

należą: 

•  

ograniczona lub całkowicie zahamo-

wana sprawność fizyczna, 

•  

podeszły wiek, 

•  

zły ogólny stan zdrowia, 

•  

nieprawidłowe odżywianie, 

•  

stosowana terapia lekowa, np. ste-

rydowa,

•  

nieodpowiedni poziom opieki me-

dycznej, 

•  

zniesienie czucia bólu, 

•  

zaburzenia krążenia krwi. 

Odleżyna jest to obszar martwicy, czy-

li miejscowej śmierci narządu, tkanek 

lub komórek w żywym ustroju. Proces 

ten rozwija się bardzo szybko i mo-

że dotyczyć miejsc ciała poprzednio 

niezmienionych. Odleżyny są przede 

wszystkim efektem niedokrwienia tka-

nek, wywołanego przez długotrwały 

lub powtarzający się ucisk. Zapobie-

ganie odleżynom wymaga spełnienia 

jednocześnie wielu czynników elimi-

nujących powody ich powstawania. 

Konieczne jest zwrócenie uwagi na 

następujące czynniki:

•  

właściwe odżywianie, 

•  

nawodnienie organizmu, 

•  

usunięcie długotrwałego ucisku, 

•  

zachowanie zasad bezpiecznego 

przemieszczania, 

•  

wykluczenie  tarcia  ciała  o  po-

wierzchnię, 

•  

utrzymanie ciała w czystości, szcze-

gólnie u osób z nietrzymaniem mo-

czu i stolca,

•  

obserwacja stanu skóry - czy jest 

wystarczająco natłuszczona. Miej-

sca szczególnie narażone na po-

wstawanie odleżyn zabezpiecza się 

maściami pielęgnacyjnymi i wprowa-

dzeniem udogodnień. 

Do czynników sprzyjających powsta-

waniu odleżyn należy również ogólny 

stan zdrowia chorego oraz niektóre 

choroby współistniejące (np. cukrzyca) 

i stosowanie chemioterapii. 

Tylko niewielka część odleżyn jest wy-

nikiem złego stanu zdrowia pacjenta 

– zdecydowana większość z nich to 

następstwo błędów pielęgnacji.

Miejsca szczególnie zagrożone odleży-

nami to okolice, w których kość bezpo-

średnio kontaktuje się ze skórą – warstwa 

między kością a skórą jest względnie 

cienka, brak między nimi tkanki mięśnio-

wej. Do tych okolic zalicza się:

•  

krętarze większe kości udowej,

•  

kość krzyżową i ogonową,

•  

kostki goleni,

•  

wyrostki kolczaste kręgosłupa,

•  

łopatki,

•  

potylicę,

•  

małżowiny uszne,

•  

okolice łokci,

•  

pięty.

W powstawaniu uszkodzenia skóry 

istotna jest nie tyle siła ucisku, lecz czas 

jego trwania. Ucisk tkanki znacznego 

stopnia, lecz działający w krótkim cza-

sie, nie wywołuje uszkodzenia skóry 

lub ma niewielki wpływ na jej uszko-

dzenie. Ucisk o mniejszym natężeniu, 

lecz działający na tkankę przez dłuż-

szy czas prowadzi do zaburzeń. Dla 

chorego krytyczny jest okres przekra-

czający 2 godziny.

Do czynników ryzyka odleżyn należą 

między innymi:

•  

unieruchomienie – ograniczenie ru-

chów i nieprawidłowa ruchomość 

związana np. z zastosowaniem opa-

trunków gipsowych, z porażeniami 

(paraplegią, monoplegią),

•  

zaburzenia czucia – zaburzenia czu-

cia powierzchownego i głębokiego 

przy parestezjach (niedowładach),

Odleżyny nigdy nie pojawiają się u ludzi zdrowych, 
z zachowaną aktywnością mięśniową, zdolnych do 
zmiany pozycji, reagujących na dyskomfort w wyniku 
ucisku.  Problem  ran  odleżynowych  ma  miejsce 
w przypadku osób „szczególnego ryzyka”.

Tabela 1. Skala Nortona

Stan  

fizyczny

Stan 

psychiczny

Aktywność 

fizyczna

Zdolność 

poruszania się

Nietrzymanie 

stolca/moczu

dobry 

(4 punkty)

czujny

(4 punkty)

chodzi sam 

(4 punkty)

pełna 

(4 punkty)

nie 

(4 punkty)

dość dobry 

(3 punkty)

apatyczny 

(3 punkty)

z pomocą 

(3 punkty)

lekko 

ograniczona 

(3 punkty)

sporadycznie 

(3 punkty)

zły 

(2 punkty)

splątany 

(2 punkty)

siedzi 

(2 punkty)

bardzo 

ograniczona 

(2 punkty)

nietrzymanie 

moczu 

(2 punkty)

bardzo zły 

(1 punkt)

zamroczony 

(1 punkt)

brak 

(1 punkt)

brak 

(1 punkt)

nietrzymanie 

stolca 

(1 punkt)

Liczba poniżej 14 punktów świadczy o ryzyku odleżyn.

29

Farmakoterapia

•  

pogorszenie ogólnego stanu zdro-

wia – zaburzenia odżywiania, np. 

wyniszczenie, nadmierna otyłość, 

odwodnienie,

•  

nietrzymanie moczu i stolca – stałe 

przebywanie w warunkach wilgot-

nych wpływa niekorzystnie na war-

stwę ochronną skóry, prowadząc do 

wtórnej infekcji bakteryjnej,

•  

gorączka – podwyższona tempe-

ratura ciała zwiększa zapotrzebo-

wanie skóry na tlen, przez co czas 

niedokrwienia potrzebny do powsta-

nia uszkodzenia zostaje znacznie 

skrócony, ponadto wzmożone poce-

nie powoduje wysuszenie skóry i jej 

większą skłonność do obrażeń,

•  

zaburzenia przemiany materii – przy 

zaburzeniach przemiany materii (np. 

w chorobie cukrzycowej) dochodzi 

do zwiększonego zapotrzebowa-

nia na tlen,

•  

stan skóry – nieuszkodzona skóra 

pełni funkcję bariery biologicznej.

Im więcej współistniejących czynników 

ryzyka, tym większe jest niebezpie-

czeństwo powikłania odleżynami.

Do wczesnych objawów odleżyn za-

liczamy:

•  

zaczerwienienie skóry,

•  

stwardnienie zagrożonego miejsca,

•  

pojawienie się pęcherzy na skórze,

•  

otarcia naskórka,

•  

zakażenia miejsca otarcia.

Przy długotrwałym ucisku, jeżeli nie 

zostaną podjęte działania likwidujące 

przyczynę odleżyny, pojawia się:

•  

duże owrzodzenie skóry,

•  

martwica skóry,

•  

zakażenie owrzodzenia,

•  

uogólnione  zakażenie  (wysoka 

temperatura, przyspieszone tętno, 

nudności).

Ukierunkowana i skuteczna profilak-

tyka przeciwodleżynowa jest zado-

walająca  tylko  w  sytuacji,  gdy  we 

właściwym czasie zostaną zauważo-

ne czynniki ryzyka z uwzględnieniem 

Tabela 2. Skala Waterlow

Czynnik ryzyka

Określenie – opis

Punktacja

Budowa ciała

średnia

0

powyżej średniej

1

otyłość

2

wychudzenie

3

Stan skóry

zdrowa

0

bibułkowata

1

sucha

1

obrzęknięta

1

lepka (temperatura)

1

przebarwiona

2

pęknięta

3

Płeć/wiek

mężczyzna

1

kobieta

2

14-49

1

50-64

2

65-74

3

75-80

4

81 i powyżej

5

Wypróżnienie

pełne/cewnikowanie

0

okresowe nietrzymanie moczu

1

cewnikowanie/nietrzymanie kału

2

nietrzymanie moczu i kału

3

Operacje

ortopedyczne poniżej pasa, 

kręgosłupowe

5

trwające powyżej 2 godzin

5

Zdolność ruchowa

pełna

0

niepokój ruchowy

1

apatia

2

ograniczona

3

wyciąg chirurgiczny

4

wózek inwalidzki

5

Apetyt

przeciętny

0

słaby

1

cewnik nosowo-żołądkowy

2

tylko płyny

2

30

Farmakoterapia

właściwej pielęgnacji skóry i zasto-

sowaniem udogodnień dla chorego:

•  

używanie materacy i poduszek prze-

ciwodleżynowych,

•  

odpowiednie postępowanie diete-

tyczne (ubogacone w białko),

•  

używanie sprzętu do transportu cho-

rego (ślizgi, podnośniki),

•  

zintegrowany system higieny oso-

bistej,

•  

wózki inwalidzkie,

•  

łóżka przystosowane dla osób le-

żących. 

Skuteczne zapobieganie odleżynom 

przede  wszystkim  sprowadza  się 

do jak najczęstszego odbarczania 

okolic narażonych na ucisk poprzez 

zmianę pozycji ciała (co najmniej co 

2 godziny) i układanie podopiecz-

nego na miękkim podłożu. Czynno-

ści  odbarczające  bardzo  dobrze 

wspomaga odpowiednia pielęgna-

cja skóry.

Profilaktyka przeciwodleżynowa 

Jej celem jest zachowanie skóry w nie-

uszkodzonym, nienaruszonym stanie, 

troska o prawidłowy przepływ krwi, 

rozpoznanie i unikanie istniejących 

czynników ryzyka, zauważenie w od-

powiednim czasie powstałego uszko-

dzenia skóry.

Odciążanie ucisku

Przy  zmianie  pozycji  ciała  warto 

pamiętać,  że  spowodowane  dłu-

gotrwałym  uciskiem  odleżyny  są 

skutkiem punktowego ucisku palców 

oraz tarcia zaistniałego przy prze-

mieszczaniu chorego i prowadzące-

go do zdarcia naskórka, przerwania 

ciągłości skóry. Zmieniając pozycję 

pacjenta, najlepiej co 2–3 godziny, 

stosuje się technikę „hamaka”. Polega 

ona na tym, że nie dotyka się ciała 

chorego bezpośrednio, ale przenosi 

go lub przesuwa na podkładzie (śliz-

gach). Obracając go na bok czy na 

brzuch, pociąga się za przeciwległy 

brzeg prześcieradła lub używa śliz-

gów. Przy układaniu podopiecznego 

przestrzega się zasady, by nie leżał 

on  bezpośrednio  na  wystających 

częściach ciała (np. kości udowej). 

Zwraca się uwagę na ułożenie z do-

stępem powietrza (zasada okienka 

w  miejscu  szczególnie  narażonym 

na  ucisk),  na  miękkiej  powierzchni 

(materacu  piankowym,  materacu 

zmiennociśnieniowym) oraz stosuje 

się ochronne podkładki w miejscach 

dużego ryzyka. Ważne jest, aby nie 

dopuszczać do tworzenia się fałd na 

prześcieradle lub podkładkach oraz 

do  obecności  jakichkolwiek  okru-

chów, np. z chleba.

Ułatwienie przepływu krwi 

i pielęgnacja skóry

Poprawę ukrwienia i jednoczesne od-

żywienie, natlenienie komórek w miej-

scach  zagrożonych  wystąpieniem 

zmian odleżynowych bardzo łatwo 

osiąga się przez uruchamianie pod-

opiecznego (np. przez zmianę pozycji 

ciała, gimnastykę bierną i czynną), na-

cieranie skóry maściami pielęgnacyj-

nymi (ochronnymi i odżywczymi) lub 

oliwką do ciała, masaż oraz przez 

codzienne wykonywane czynności 

higieniczne, czyli mycie całego ciała 

z użyciem delikatnych środków czysz-

czących o pH 5,5. Po umyciu odświe-

żoną, czystą skórę ostrożnie suszy 

się poprzez „dotykanie”, a nie tarcie 

ręcznikiem oraz natłuszcza balsamem 

odżywczym. Przy słaniu łóżka, ukła-

daniu chorego, wykonywaniu wszyst-

kich czynności nie dopuszcza się do 

dodatkowych uszkodzeń skóry.

Odżywianie

W profilaktyce przeciwodleżynowej 

istotną  rolę  odgrywa  odżywianie, 

zwłaszcza chorych z zaburzeniami 

pokarmowymi, czyli z wyniszczeniem 

lub nadmierną otyłością. Pod poję-

ciem  odpowiedniego  odżywiania 

w tym przypadku rozumie się dietę 

bogatobiałkową wzbogaconą o do-

datki  witaminowe,  która  poprawia 

stan skóry i zwiększa jej odporność 

na otarcia, a także przyspiesza i uła-

twia gojenie się już istniejących ran 

naskórka.

Regularna ocena narażenia 

chorego

Za pomocą punktowych skal nara-

żenia,  np.  według  Nortona  (Tabe-

la 1), odpowiednio ocenia się ryzyko 

Czynnik ryzyka

Określenie – opis

Punktacja

Niedożywienie tkanki

krańcowe wycieńczenie

8

zawał serca

5

schorzenie naczyń obwodowych

5

anemia

2

palenie tytoniu

1

Choroby 

neurologiczne i inne

cukrzyca, stwardnienie rozsiane, 

uszkodzenie naczyniowo-mózgowe, 

paraplegia

4 – 6

Przyjmowane leki

cytostatyki, duże dawki sterydów, leki 

przeciwzapalne

4

Punktacja:

Mniej niż 10 punktów: brak ryzyka

10–14 punktów: niskie ryzyko

15–19 punktów: wysokie ryzyko

20 punktów i powyżej: bardzo wysokie ryzyko

Tabela 2. Skala Waterlow, c.d.

31

Farmakoterapia

powstania odleżyn u każdej osoby 

unieruchomionej. Skale te wykorzy-

stuje się najczęściej w zamkniętych 

jednostkach zdrowotnych, ale spraw-

dzają się one również w opiece do-

mowej.

Zgodnie z obowiązującym standar-

dem zapobiegania odleżynom, każdy 

pacjent w czasie pierwszych godzin 

przebywania  w  placówce  opieki 

zdrowotnej oceniany jest pod kątem 

ryzyka  wystąpienia  zmian  odleży-

nowych.

W oddziale szpitalnym pielęgniarka 

zbiera wywiad i ocenia stopień ry-

zyka zagrożenia powstaniem odle-

żyn, stosując jedną ze znanych skal 

punktowych. Po określeniu czynników 

ryzyka pielęgniarka opracowuje plan 

pielęgnacji  –  postępowania  profi-

laktycznego, realizuje zaplanowane 

czynności, prowadzi dokumentację, 

analizując w celu poprawy skutecz-

ność działania.

Przyjęta w danej placówce skala pod-

lega  modyfikacji,  jest  „plastyczna” 

w zależności od oddziału, sytuacji 

i stanu pacjenta. Najbardziej znane 

są 3 skale (patrz: tabele) oceny ryzy-

ka rozwoju odleżyn i każda pozwala 

na opracowanie prostej, jasnej stra-

tegii  postępowania  profilaktyczno-

leczniczego.

Postępowanie lecznicze

W zależności od stopnia odleżyny 

obowiązuje różny tryb postępowania 

leczniczego.

I°  

Postępowanie aseptyczne, ochro-

na przed zakażeniem, suchy jało-

wy  opatrunek,  delikatny  masaż, 

wietrzenie.

II°  

Postępowanie aseptyczne, ochro-

na  przed  zakażeniem  dodatko-

wym.  W  przypadku  wydzieliny 

stosować wszystkie zabiegi po-

prawiające ukrwienie oraz jałowe 

opatrunki mające zdolność wchła-

niania wydzieliny.

III°

  Opatrunek jałowy i postępowanie 

jak wyżej. 

Oprócz  tego  w  celu  szybszego 

oczyszczenia  z  mas  martwiczych 

stosować przymoczki 3–4 x dziennie 

przez 10 min. z 10% NaCl lub Na-

trium bicarbonicum 8,4%. Do przemy-

wania ran można stosować mleczan 

etakrydyny, wodę utlenioną, 2% roz-

twór  chloraminy.  W  celu  przyspie-

szenia ziarnowania i gojenia można 

stosować Solcoseryl w żelu, balsam 

peruwiański. 

Istotnym  elementem  w  profilaktyce 

przeciwodleżynowej jest łóżko cho-

rego jako miejsce jego „przebywa-

nia”. Dostęp do niego potrzebny jest 

z każdej strony tak, aby pielęgnowa-

nie podopiecznego było bezpieczne, 

wygodne  i  przebiegało  sprawnie. 

Pomocne są odpowiednie łóżka dla 

obłożnie chorych. Wyróżnia się różne 

typy, np. łóżko szpitalne, łóżko kardio-

logiczne – dla osób z niewydolnością 

krążenia,  dostosowane  do  indywi-

dualnych potrzeb, łóżko „Clinitron” 

– przeznaczone głównie do leczenia 

chorych z odleżynami, łóżko obroto-

we – mające dwie płaszczyzny, służą-

ce do ułożenia chorych z porażeniem 

poprzecznym.

Podrażnieniu skóry zapobiega odpo-

wiednio naciągnięta niekrochmalo-

na pościel, pozbawiona okruchów. 

Osoba pielęgnująca podopieczne-

go musi zwrócić uwagę na to, czy 

chory nie leży na szwach lub guzi-

kach (zwłaszcza gdy jest porażony) 

oraz wyeliminować z użycia gumowe 

podkłady, które często wywołują od-

parzenia.

Korzystne jest wyłożenie łóżka owczą 

skórą z miękkim gęstym futrem (nada-

je się ono dla osób wyniszczonych) 

i wszelkiego rodzaje materace prze-

ciwodleżynowe (zmiennociśnieniowy, 

kostkowy, piankowy).

Zapobieganie powstawaniu odleżyn 

należy do codziennych obowiązków 

pielęgniarki,  a  także  członków  ze-

społu terapeutycznego i rodziny czy 

innych osób sprawujących opiekę nad 

podopiecznym długotrwale unieru-

chomionym. 

mgr piel. Monika Michalak

Tabela 3. Skala odleżyn według Guttmana

Stopień 

odleżyny

Zmiany  

skóry

I

•  

zmiany skóry z niewielkim obrzękiem, przebiegające bez 

uszkodzenia tkanek,

•  

odwracalne, pod warunkiem że ucisk trwa krótka.

II

•  

ograniczone przebarwienia i stwardnienie skóry,

•  

następstwem ucisku jest martwica powierzchniowej 

warstwy skóry z ukazaniem skóry właściwej,

•  

powstają pęcherzyki podbarwione krwotocznie

III

•  

głęboka martwica mogąca objąć tkankę podskórną, 

powięź, mięśnie i kości,

•  

powstanie głębokich owrzodzeń

IV

•  

tworzenie się zachyłków i torbieli,

•  

możliwość powstania zakażenia mogącego doprowadzić 

do uogólnionej posocznicy