Zarządzanie kapitałem
intelektualnym
dr Jadwiga Bakonyi
jadwiga.bakonyi@humanitas.edu.pl
1
Warunki zaliczenia przedmiotu
Wykład – 16 godzin
Materiały udostępniane na stronie
Na ostatnim wykładzie będą podane
zagadnienia do egzaminu
Egzamin:
I termin – pisemny
II termin – pisemny
III termin - ustny
2
Plan wykładu:
Kapitał intelektualny – wprowadzenie
Rys historyczny
Zmiana warunków konkurencyjności przedsiębiorstw
Wiedza a kapitał intelektualny
Kierunki badań
Koncepcje kapitału intelektualnego
Pojęcie kapitału intelektualnego
Interesariusze informacji o kapitale intelektualnym
Zarządzanie kapitałem intelektualnym
Kategoryzacja kapitału intelektualnego
3
1
Plan wykładu:
Pomiar i wycena kapitału intelektualnego kapitału intelektualnego
Cel pomiaru
Korzyści z pomiaru
Wskaźniki, mierniki, metryki
Najbardziej znane wskaźniki pomiaru kapitału intelektualnego
Cztery grupy metod pomiaru kapitału intelektualnego
Wybrane metody i narzędzia pomiaru i wyceny IC
Nawigator Skandii
Monitor Aktywów Niematerialnych
VAICTM
KCE
MV/BV
Wskaźnik Q-Tobina
EVATM
Broker technologii
Raport o kapitale intelektualnym Polski
Przykłady zarządzania kapitałem intelektualnym
4
Literatura:
Brdulak J. J., Zarządzanie wiedzą a proces innowacji produktu. Budowanie przewagi konkurencyjnej firmy, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie –
Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2005.
Chodyński A., Wiedza i kompetencje ekologiczne w strategiach rozwoju przedsiębiorstw, Difin, Warszawa 2007.
Edvinsson L., Malone M. S.: Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.
Grudzewski W. M., Hejduk I. K., Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwach, Difin, Warszawa 2004.
Jarugowa A., Fijałkowska J., Rachunkowość i zarządzanie kapitałem
intelektualnym. Koncepcje i praktyka, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2002.
Kasiewicz S., Rogowski W., Kicińska M., Kapitał intelektualny. Spojrzenie z
perspektywy interesariuszy, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006.
Mikuła B., Piertuszka Ortyl A., Potocki A., Zarządzanie przedsiębiorstwem XXI wieku, Difin, Warszawa 2002.
Mroziewski M., Kapitał intelektualny współczesnego przedsiębiorstwa, Difin, Warszawa 2008.
5
WaŜne daty:
1975 – pierwsza oficjalna publikacja, w której
uŜyto określenia „Kapitał Intelektualny”
1987 – powołanie „Grupy Konrada”
1995 – pierwsza formalna definicja „Kapitału
Intelektualnego”
6
2
2010-10-04
Wiedza, jako czynnik budowy pozycji
konkurencyjnej przedsiębiorstwa
7
Konkurencyjność
Zdolność do sprawnego realizowania celów,
mająca na uwadze osiągnięcie przewagi nad
rywalami tak, aby była moŜliwie duŜa i trwała
8
Wiedza, jako czynnik budowy pozycji
konkurencyjnej przedsiębiorstwa
W nowoczesnych firmach czynnikami
konkurencyjnymi są elementy, które
moŜna przyporządkować do rodzajów
aktywów niematerialnych:
aspekt ludzki – zarządzanie, pracownicy.
aspekt strukturalny – innowacje, technologie,
marka.
aspekt relacyjny - klienci, alianse strategiczne.
aspekt społeczny - środowisko.
9
3
Zarządzanie wiedzą - cele
Głównym celem zarządzania wiedzą jest
przekształcanie zasobów wiedzy organizacji i
otoczenia w trwałą wartość.
Wymaga to identyfikacji przepływu informacji w
organizacji i pogrupowania zasobów wiedzy, co
ułatwi określenie, którymi obszarami wiedzy chcemy
zarządzać.
10
Zarządzanie wiedzą - definicje
Zarządzanie wiedzą to strategia i procesy
umoŜliwiające tworzenie i obieg wiedzy w
organizacji, poprzez które kreuje ona wartość
słuŜącą samej organizacji i jej klientom.
Zarządzanie wiedzą to ciągły proces zarządzania
wszelkimi rodzajami wiedzy w celu zaspokojenia
obecnych i przyszłych potrzeb, identyfikacji
istniejących bądź nabytych aktywów wiedzy i
wykorzystania nowych moŜliwości.
11
Zarządzanie wiedzą - strategie
Istnienie róŜnorodnych źródeł wiedzy uzasadnia
wyodrębnienie dwóch podejść do zarządzania wiedzą.
Strategia kodyfikacji skupia uwagę na wiedzy
sformalizowanej (dokumenty elektroniczne i
komputerowe bazy danych);
Strategia personalizacji koncentruje się na wiedzy zawartej w umysłach pracowników.
Sprawny system zarządzania wiedzą nie moŜe
koncentrować się tylko na jednym z obszarów, zwykle jedna ze strategii przejmowana jest jako dominująca, druga jest strategią wspomagającą
12
4
2010-10-04
Zarządzanie wiedzą a kapitał intelektualny
Zarządzanie wiedzą - uruchomienie, właściwe
wykorzystania kapitału intelektualnego
Zarządzanie wiedzą to zbiór wytycznych,
procedur i systemów odnoszących się do
tworzenia, gromadzenia, ochrony i
wykorzystania kapitału intelektualnego firmy
13
Zarządzanie wiedzą a struktura kapitału
intelektualnego – (przykład wg A. Brooking)
14
Związki kapitału intelektualnego i zarządzania wiedzą z realizowanymi i przyjmowanymi strategiami
przedsiębiorstwa
15
5
2010-10-04
Obszary badań kapitału intelektualnego
16
Ograniczenia badań prowadzonych
obecnie:
Badania mają często charakter teoretyczny
Badania są ilustrowane pojedynczymi przykładami, co nie daje podstaw do uogólnień
Badania dotyczą w większości przypadków
szczególnych branŜ (IT, instytucje finansowe)
Brak definicji, standardów pomiaru, wyceny i
raportowania kapitału intelektualnego
17
Termin kapitał intelektualny jest uŜywany
wymiennie (utoŜsamiany) z:
Aktywa intelektualne (intellectual assets),
Aktywa niematerialne (intangible assets),
Aktywa wiedzy (knowledge assets).
18
6
Pojęcie kapitału intelektualnego
„Kapitał intelektualny oznacza posiadaną
wiedzę, doświadczenie, technologię
organizacyjną, stosunki z klientami i
umiejętności zawodowe, które dają […]
przewagę konkurencyjną na rynku.” –
L. Edvinsson i M.S. Malone
Edvinsson L., Malone M. S.: Kapitał intelektualny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.
19
Inne określenia:
Kapitał intelektualny obejmuje wiedzę, informacje, własność intelektualną i doświadczenie oraz sumę wszystkiego, co kaŜdy w firmie wie i moŜe być wykorzystane do tworzenia
bogactwa. -T. Stewart.
Kapitał intelektualny organizacji to suma kapitałów osobistych pracowników wraz z kapitałem ludzkim poszczególnych partnerów. -J. StruŜyna.
Suma ukrytych aktywów nieuwzględnionych w sprawozdaniach finansowych, obejmująca zarówno to, co zostaje w głowach pracowników, jak i to, co zostaje po wyjściu pracowników do domu. – G. Ross i J. Ross.
20
Cechy charakterystyczne kapitału
intelektualnego:
Jest oparty na wiedzy.
Jest róŜnicą między wartością rynkową firmy, a
wartością prezentowaną przez tradycyjną
sprawozdawczość finansową.
Nie pasuje do tradycyjnego modelu rachunkowości
Składają się na niego róŜne kategorie, o odmiennym charakterze.
Właściwie wykorzystany ułatwia przedsiębiorstwu
uzyskanie przewagi konkurencyjnej.
21
7
2010-10-04
Rodzaje odbiorców informacji o kapitale
intelektualnym firmy:
Interesariusze wewnętrzni
kadra zarządzająca
pracownicy danej firmy.
Interesariusze zewnętrzni
obecnych właścicieli,
potencjalnych odbiorców,
wierzycieli (instytucje finansowe),
klientów i dostawców,
społeczeństwo,
organy rządowe i samorządowe,
regulatorów i legislatorów rynku kapitałowego i kredytowego,
twórców polityki gospodarczej
22
Wzajemne relacje między róŜnymi grupami
interesariuszy
23
Interesariusze wewnętrzni
Proces zarządzania kapitałem intelektualnym
obejmuje:
definiowanie,
kategoryzację,
identyfikację,
pomiar,
prezentowanie
kapitału intelektualnego wewnątrz firmy.
W procesie tym są wykorzystywane modele kapitału
intelektualnego.
24
8
Zagadnienia, którymi są zainteresowani
interesariusze wewnętrzni:
co to są aktywa niematerialne,
jakie składniki obejmuje kapitał intelektualny,
jak w firmie identyfikować oraz opisywać elementy i składniki poszczególnych kategorii kapitału intelektualnego,
w jaki sposób dokonywać pomiaru poszczególnych elementów i składników aktywów niematerialnych,
według jakiego schematu i w jaki sposób prezentować kapitał
intelektualny wewnątrz firmy,
jak zarządzać kapitałem intelektualnym, aby zwiększać wartość firmy,
czy i w jaki sposób raportować o kapitale intelektualnym na zewnątrz firmy,
jak wyceniać kapitał intelektualny, aby przedstawiać prawdziwą wartość firmy interesariuszom zewnętrznym.
25
Interesariusze zewnętrzni
Wycena kapitału intelektualnego obejmuje
określenie wartości łącznego kapitału
intelektualnego na podstawie jednego miernika lub
systemu kilku mierników.
Stosowane odpowiednie metody wyceny kapitału
intelektualnego.
Raportowanie kapitału intelektualnego
przekazywanie na zewnątrz organizacji informacji i
wiedzy o aktywach niematerialnych firmy.
MoŜliwość określenia prawdziwej, rzetelnej i właściwej wartości firmy.
26
Zagadnienia, którymi są zainteresowani
interesariusze zewnętrzni:
jak identyfikować i wyceniać poszczególne składniki aktywów niematerialnych w danej firmie,
gdzie szukać stosownych informacji o wielkości, jakości, stopniu wykorzystania aktywów niematerialnych danej firmy,
w jakim stopniu i zakresie kapitał intelektualny stanowi o obecnej i przyszłej wartości firmy oraz o jej konkurencyjności,
czy firma istotnie się róŜni od swoich konkurentów potencjałem oraz stopniem i efektywnością wykorzystania aktywów niematerialnych,
w jakim stopniu firma jest zaleŜna od danego składnika kapitału intelektualnego,
czy istnieje ryzyko utraty danego składnika aktywów niematerialnych, jaki jest poziom tego ryzyka i jakie mogą być tego konsekwencje,
które firmy opierają swoją wartość głównie na kapitale intelektualnym.
27
9
Jak i które informacje o IC są
wykorzystywane przez róŜne grupy?
Kadra zarządzająca
Do zarządzania kapitałem intelektualnym;
Pracownicy
Do określenia swojej roli i znaczenia w firmie; Do budowania własnej wartości.
Obecni właściciele i
Do wyceny wartości firmy i opłacalności inwestowania w nią; potencjalni inwestorzy
Wierzyciele
Zdolność do spłaty długów
Regulatorzy i legislatorzy
Opracowanie standardów
rynku kapitałowego
Twórcy standardów
Opracowanie standardów raportowania
rachunkowości
Twórcy polityki
Prowadzenie polityki wspierającej innowacyjność
gospodarczej
Społeczeństwo
Formułowanie strategii rozwoju społeczeństwa
Klienci i dostawcy
Budowanie wzajemnych relacji
28
Zarządzanie IC
Wymaga następujących działań:
Identyfikacja i kategoryzacja IC
Pomiar i przechowanie informacji dotyczących IC
Ochrona posiadanego IC
Powiększanie i odnawianie IC
Upowszechnianie koncepcji IC
Na potrzeby wewnętrzne kaŜda firma moŜe wypracować własny model zarządzania IC, powinien być dobrze zdefiniowany, mieć określone kategorie i sposób pomiaru.
29
10