plik

Ukraińcy w brygadach międzynarodowych

Hitlera

12/08/2008

Dwie drogi, jeden cel

Tak  się  składa,  że  przynajmniej,  jeśli  chodzi  o  edukację
historyczną,  największe  krajowe  dzienniki  spełniają  często  rolę
Polskiej  Akademii  Nauk.  Mianowi

cie poruszają tematy, których

okresie PRL nie badano. Dotyczyło to przed kilkoma laty

zarówno sporów wokół Jedwabnego, jak i – w o wiele mniejszym
zakresie - sprawy 14 Waffen-SS Grenadier Division Galizien,

czyli tzw. ukrai

ńskiej dywizji „Hołyczyna”.

Jak podaje amerykański historyk pochodzenia ukraińskiego Orest
Subtelny, w formacji tej służyło około 13,000 ochotników,
co

stanowi tylko niewielki procent z ogólnej liczby 220 000

Ukraińców, którzy walczyli w niemieckich mundurach w czasie
drugiej wojny światowej.

Aby  odkłamać  obowiązujący  w  czasach  komunistycznych
jednoznacznie  negatywny  image  tej  formacji,  Gazeta  Wyborcza
opublikowała swego czasu kilka opinii, które w przeszłości można
było  raczej  chyba  tylko  usłyszeć  jedynie  prywatnie  w  kręgach
byłych dywizyjnych towarzyszy broni.

Z jednej strony słyszymy glosy o jednoznacznej zbrodniczości tej
formacji, a z drugiej -

jednakowo kategoryczne zaklęcia o jej

raczej  pozytywnym  charakterze.  Trudno  powiedzieć  na  czym
opierają  się  dyskutanci.  Przecież  jeszcze  nie  przeprowadzono
badań z prawdziwego zdarzenia na temat 14 dywizji SS. Jednak
obie  strony  w  debacie  traktują  sprawę  tak,  jakby  była  ona
zamknięta,  a  o  wszystkim  miała  przekonać  opinię  publiczną
pokrętność argumentów mniej lub bardziej demagogicznych.

Według  tych  opinii  dywizja  była  namiastką  wojska  ukraińskiego
walczącego  z  komunizmem  (argument  nacjonalistyczny)  i  nie
różniła  się właściwie,  czyli  nie  była  lepsza  ani  gorsza  od  innych
etnicznie  nie-niemieckich  dywizji  SS  (argument  relatywistyczny).
Takie  kategoryczne  postawienie  sprawy  rzeczywiście  może  dla
niektórych jawić się jako atrakcyjna alternatywa do prymitywnych
enuncjacji  komunistycznej  propagandy.  Trochę  inaczej  owa
argumentacja  brzmi,  gdy  dzieje  i  poczynania  SS  Galizien
umieścimy w szerszym kontekście historycznym oraz przyjrzymy
się  uważnie  szczegółom  jej  działalności  (sugerując  przy  tym
konieczność dalszych badań przedmiotu).

Pamiętając o celach i metodach polityki III Rzeszy postarajmy się
odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania:

1. jak suwerenna była 14 dywizja SS, czyli na ile ukraińska
była to dywizja?

oraz

2. jak działania 14 Waffen SS różniły ją od innych dywizji SS
ze szczególnym naciskiem na jej stosunek do Żydów i
Polaków.

Polityka i konkurencja

Przyjęło  się  uważać,  że  III  Rzesza  była  państwem  totalitarnym,
opartym  na  tzw.  Führerprinzip  -  zasadzie,  że  o  wszystkim
decydował  Hitler.  Jednak  część  historyków  uznała,  że  model
totalitarny  nie  może  w  pełni  tłumaczyć  rozmaitych  subtelności

historii narodowo-socjalisty

cznych Niemiec. Niektórzy badacze

postulują  konieczność  rozpatrywania  okresu  1933-1945  przez
pryzmat  stosunków  między  rozmaitymi  ośrodkami  władzy
państwowej  III  Rzeszy.  Centra  te  to  przede  wszystkim  policja,
wojsko  i  administracja  cywilna.  Instytucje  owe  w

spółpracowały

sobą. Bardzo często również konkurowały o wpływy i władzę.

Naturalnie Hitler pozostawał ostatecznym arbitrem ich racji.
Tak

było choćby w sprawie sporu miedzy Wehrmachtem a SS

Polsce centralnej. Niektórzy wyżsi dowódcy wojskowi

krytykowa

li terror policyjny, ale rację Hitler przyznał silom

bezpieczeństwa.

Czasami  konkurencja  międzyinstytucjonalna  przybierała  formę
groteskową.  Na  przykład,  jak  pokazał  historyk  niemiecki  Martin
Broszat,  w  Chorwacji  Ministerstwo  Spraw  Zagranicznych

III

Rzeszy

zdołało zainstalować u władzy „swoich” ludzi –

Ustaszy

. Dlatego cały czas potem SS było nastawione krytycznie

stosunku do tego rządu. Dochodziło nawet do tego, że wyżsi

policjanci nazistowscy pisali skargi do Berlina o

bestialstwie

skrajnych nacjona

listów chorwackich wobec ludności serbskiej

żydowskiej.

W  tzw.  Dystrykcie  Lublin  Generalnego  Gubernatorstwa  (GG)
niemiecka  administracja  cywilna  pragmatycznie  sprzeciwiła  się
krwawym  eksperymentom  SS  polegającym  na  masowym
deportowaniu  ludności  polskiej.  Według  raportu  inspekcyjnego
z

maja 1943 między szefostwem policji i urzędem gubernatora

dystryktu

„o żadnej kooperacji nie może być mowy; właściwie

[oba organa władzy] działają przeciw sobie.” Nie chodziło przy
tym o żadne względy humanitarne, czy narodowy socjalizm

ludzka twarzą. Rzecz była w tym, że wymyślone przez policje

deportacje na Zamojszczyźnie zakłócały sprawny przebieg
ekonomicznej eksploatacji Polaków. Administracja cywilna nie
mogła wykonać planu dostaw do Rzeszy.

Rok wcześniej jednak, jak pokazał w swojej pracy Bogdan Musiał,
to właśnie urzędnicy cywilni jako pierwsi zorganizowali deportacje
Żydów do obozów zagłady. Policja przyłączyła się dopiero potem
i przejęła cala operacje, zazdrośnie strzegąc swych prerogatyw.
Zresztą zachodziła obawa, że narodowo socjalistyczne władze

cywilne chciały ograniczyć mord tylko do tzw. „zbędnych” Żydów,
czyli kobiet, dzieci i starców, których eksploatacja ekonomiczna
nie opłacała się.

Okupacja na wschodzie

Do  podobnych  wyścigów  o  wpływy  doszło  na  polskich  Kresach
Wschodnich  oraz  na  okupowanych  terenach  Związku
Sowieckiego. Według Catherine Andreyev, Wehrmachtowi udało
się  uzyskać  pozwolenie  Hitlera  na  sformowanie  tzw.  Russkiej
Oswoboditel’noi  Armii  (ROA)  ex-sowieckiego  generała  Andreia
Własowa.  Najwybitniejszy  zachodni  znawca  nacjonalizmu
ukraińskiego  John  Armstrong  twierdzi,  ze  osiągnięcia  armii
wywołały  zazdrość  zarówno  SS  jak  i  administracji  cywilnej
wschodnich  terenów.  SS-Brigadeführer  Ohlendorf  przekonał
Himmlera,  aby  poprosił  Hitlera  o  zgodę  na  rekrutacje  wśród
słowiańskich i bałtyckich ochotników. W lutym 1943 roku zaczęto
formować  15  dywizje  Waffen-SS  (łotewską),  19  (również
łotewską), potem 20 (estońską), a w kwietniu 1943 14 Waffen-SS
Galizien (

„Hołyczyna”).

Nie-niemieccy ochotnicy

W niemieckich m

undurach podczas drugiej wojny światowej

wałczyło  prawdopodobnie  około  2  miliony  cudzoziemskich
ochotników. Ponad milion z nich to  obywatele sowieccy. Oprócz
powołania  ROA,  od  wiosny  1942  Wehrmacht  tworzył  z  Azerów,

Gruzinów,  Tadżyków,  Tatarów,  oraz  innych  tzw.  Ostlegionen  -
formacje  pomocnicze  wojska  składające  się  głównie  z  nie-
słowiańskich  nacji  imperium  sowieckiego.  Konkurencyjne
jednostki tworzyła policja narodowosocjalistyczna.

Na przykład, jak podał Paul Robert Magosci, SS przejęło
członków ukraińskich batalionów Nachtigal i Rolland, którzy
z

poruczenia wywiadu niemieckiego Abwehry

brali udział

inwazji Związku Sowieckiego i w marcu 1942 wcieliło ich

201 batalionu SS-Schuman. Bowiem od 1941 roku

policja

posługiwała się tzw. Schutzmannschaften (albo

Wachmannschaften), czyli pomocniczymi oddziałami ochronnymi
składającymi się z Bałtów, Volksdeutschów, Białorusinów, oraz
Ukraińców. Zostały one podporządkowane Ordnungspolizei
(Policji Porządkowej) w ramach Allgemeine SS (Ogólnego SS).

Oprócz tego już w 1942 roku Waffen-SS (wojska SS) miały
w

swoich szeregach jednostki składające się z „nordyckich”

Duńczyków, Holendrów, Norwegów, a wkrótce miano wcielić
również nie tylko Francuzów, Belgów, czy Hiszpanów, ale
również Bośniaków, Bałtów, Rosjan i Ukraińców.

Cudzoziemskich  ochotników  było  kilkadziesiąt  tysięcy.  Jak
stwierdził  David  Littlejohn  w  pracy  The  Patriotic  Traitors
(Patriotyczni  zdrajcy),  było  to  w  dużym  stopniu  wynikiem  pan-
europejskiej  propagandy  SS.  Organizacja  ta  określała  się  jako
„’armia Europy’ i przyjmowała pod swoja komendę coraz większe
ilości  nie-niemieckich  ochotników.”  Według  Jürgena  Foerstera

Gerda R.

Überschära, byli to „ochotnicy na ‘wojnę Europy

przeciw bolszewizmowi’.”

Oczywiście jakość i oddanie sprawie ochotników były bardzo
zróżnicowane. Na przykład, kompania SS Hiszpanów walczyła

Sowietami do maja 1945 roku w Berlinie. Natomiast w sierpniu

1944 dwa bataliony Ukraińców, byłych żołnierzy Armii Czerwonej,
a później jeńców niemieckich, zdezerterowały z 30 Dywizji

Waffen-SS i

przystąpiły do partyzantki francuskiej. Jak podają

George H. Stein i H. Peter Krosby w pracy Der Angriff auf die
Sowjetunion fińską jednostkę SS rozformowano jeszcze w lipcu
1943 roku. Natomiast SS Galizien walczyła do końca.

14 dywizja SS i Ukraińcy

Jak

podkreśla David Littlejohn powstanie i działalność

„Hołyczyny” było częścią większego przedsięwzięcia SS. Trudno
więc  mówić  o  jakimś  samoistnym  osiągnięciu  tej  części
ukraińskiego  obozu  nacjonalistycznego,  któremu  jedynie
pozwolono  się  do  tego  przedsięwzięcia  przyłączyć.  Pamiętajmy
też,  że  nie  było  to  przedsięwzięcie  ogólno  ukraińskie.  Przecież
w

społeczeństwie ukraińskim nie było jednomyślności podczas

wojny. Kilka milionów sowieckich Ukraińców służyło w armii
Stalina, z czego większość to poborowi. Ukraińcy bili się też
w partyzantce komunistycznej.

Również w Galicji społeczeństwo ukraińskie było podzielone.
Po

dwóch latach okupacji entuzjazm w stosunku do Niemców

znacznie  osłabł  w  porównaniu  do  euforii  1941  roku.  Mimo  tego
wielu  Ukraińców  poparło  inicjatywę  powołania  SS  Galizien.
Rekrutacją do jednostki zajął się gubernator Dystryktu Lwów, Otto
Wächter.  Tym  sposobem  policyjne  przedsięwzięcie  uzyskało
cywilna  współpracę.  Wächter  zwrócił  się  do  ukraińskich  notabli.
Część odmówiła współdziałania. Pewna ilość tylko z ociąganiem
zgodziła się wziąć udział w inicjatywie. Wielu jednak zareagowało
z  entuzjazmem.  Na  ich  czele  stał  Volodymyr  Kubijowycz  i  jego
współpracownicy  z  Komitetu  Ukraińskiego,  którzy  otwarcie
współpracowali z Niemcami od 1939 roku.

Jednym słowem powstanie dywizji faworyzowali głównie
zwolennicy

Andreia

Melnyka

Organizacji

Ukraińskich

Nacjonalistów (OUN-M).

W opozycji do projektu stała też część ludzi Stepana Bandery

(OUN-

B); ale był to raczej tylko formalny sprzeciw. Według Johna

Armstronga, jed

en z przywódców banderowskich, Roman

Szuchczewycz, który dowodził podziemną Ukraińską Powstańczą
Armia (UPA)

„uważał, ze [dywizja SS] stwarzała cenna okazje dla

ukraińskiej młodzieży, aby uzyskać przysposobienie wojskowe….
W  tym  czasie  bowiem  jego  wysiłki  aby  powiększyć  UPA
napotykały  poważne  kłopoty  z  powodu  braku  młodych  oficerów.
Aby uzyskać taką kadrę i aby uniemożliwić przejęcie kontroli nad
nową  jednostką  [14  dywizja]  przez  osoby  sprzeciwiające  się
celom  OUN-

B [Szuchczewycz] rozkazał, aby duża ilość

considerable number] jego zwolenników wstąpiła w jej szeregi,

gdzie objęli oni odpowiedzialne funkcje. Inni banderowcy,

zachęceni perspektywa aktywnej służby, wstępowali bez żadnych
rozkazów.”

W  1951  roku  Bohdan  Pidhainyi  celnie  napisał  o  walce
banderowców  i  ukraińskich  esesmanów:  „Dva  shlikhy  –  odna
meta.”  (dwie  drogi,  a  jeden  cel).  Chodziło  przecież  o  wolna
Ukrainę.  Dla wielu walczących  o  ten  cel  SS  było  tylko  środkiem
do  celu.  A  przy  okazji  SS

niszczyło również wrogów Ukrainy:

Sowietów, Polaków i innych. Oprócz tego ukraińscy esesmani
nielegalnie dostarczali broń i amunicję dla UPA.

Z opublikowanych przez Romana Drozda dokumentów wynika
też, ze ukraińskie podziemie agitowało wśród swych rodaków

14 dywizji, namawiając ich do dezercji. Na przykład,

wrześniu 1943 nawoływano: „Ochotnicy! Wy poszliście razem

wojskami niemieckim na front. Wy chcieliście zniszczyć

imperialistyczna Moskwę, katów bolszewickich…., spodziewając
się, że w walce zdobędziecie wolność oraz państwo narodowe
dla swego narodu. Wasze oczekiwania jednak nie ziściły się.

Katom  hitlerowskim  potrzebna  była  tylko  Wasza  krew,  a  każdy
przejaw  państwowej  niezależności  bezwzględnie  wykorzeniali,
tak samo jak i imperialiści moskiewscy…. Przechodźcie z bronią
w  ręku  na  stronę  powstańców  ukraińskich.”  Wielu  ukraińskich
eses

manów posłuchało dopiero w lato 1944 roku. Historyk Orest

Subtelny stwierdził jednak, że „należy podkreślić, że zarówno
organizatorami dywizji jak i jej członkami kierowały motywy
patriotyczne i antysowieckie, a nie pro-

nazistowskie.”

Zarówno  zaplecze  polityczne  dywizji  jak  i  jej  uczestnicy  byli
bezsprzecznie antykomunistami. Szkopuł w tym, że w tym czasie
retoryka  antykomunizmu  była  czeto  wyrażana  w  formie
antyżydowskiej.  Propaganda  14  dywizji  SS,  tak  jak  i  innych
jednostek,  pełna  była  inwektyw  przeciwko  „moskiewsko-
żydowskiej  komunie”  czy  „żydo-bolszewii.”  Prawdą  jest,  że
propaganda  ta  była  centralnie  sterowana  z  Berlina  (tak  jak
w

innych oddziałach SS); ale pamiętajmy, że odzwierciedlała ona

również w pewnej, być może w dużej części przekonania własne
ukraińskich esesmanów.

Tak było zresztą w całej Europie, również wśród Polaków. Gwoli
ścisłości warto dodać, że indywidualnie odcięli się od inicjatywy

stworzenia dywizji SS

pewni Ukraińcy, którym nikt braku

patriotyzmu,  czy  braku  antykomunizmu  zarzucić  nie  mógł.  Byli
wśród  nich  również  oficerowie  WP,  którzy  odrzucili  propozycje
służby  w  szeregach  SS.  Nie  wszyscy  oczywiście  tak  postąpili.
Na

przykład major kontraktowy WP Pavlo Szandruk (Paweł

Szandruk)  zgłosił  się  do  dywizji,  a  nawet  pod  koniec  został  jej
dowódcą.  Przed  nim  formalnie  funkcje  kierownicze  wśród
Ukraińców  pełnił  Dmytro  Paliiv.  Oczywiście  w  rzeczywistości
14

dywizją SS „Hołyczyna” dowodzili oficerowie niemieccy.

Formowanie i szkolenie

24 czerwca 1943 roku Himmler pisał:

„1. Rozkazuje aby 12,000 ochotników galicyjskich przenieść, aby
stworzyć 5 policyjnych pułków strzeleckich. 2. Komendant
Ordnungspolizei

rozwiąże jeden pułk SS policji. Jego członkowie

zostaną rozdzieleni miedzy pozostałe [nowo powstające] pulki
policji i wyzyskani jako ka

dra. 500 niemieckich oficerów

podoficerów otrzyma przydziały w każdym z 5 policyjnych

pułków strzeleckich.”

Jak  już  wspomniałem,  na  stanowiskach  dowódczych  służyli
głównie  Niemcy.  Ale  znaleziono  też  wykwalifikowanych
Ukraińców.  Część  z  nich  służyła  już  przedtem  w  rożnych
jednostkach

III

Rzeszy,

szczególnie

SS-

Schutzmannschaften

, które podlegały Policji Porządkowej

(Ordnungspolizei

Oddziały

Schuma

używano

podczas

Holocaustu

do rozstrzeliwania Żydów; z tych jednostek

rekrutowali się tez strażnicy obozowi. Schuma ściągały

kontyngenty z polskich wsi,

pacyfikowały, oraz walczyły

z partyzantami.

Tymczasem  na  wiosnę  1943  roku  do  szeregów  14  dywizji  SS
zgłosiło  się ponad  80,000  ochotników.  Przydział  dostało  13,000.
Nie  wiadomo  ilu  z  nich  wywodziło  się  z  Schuma.  Niestety,
szczegółowe  badania  działalności  poszczególnych  ukraińskich
eses

manów przed majem 1943 roku nie zostały przeprowadzone.

Nikt  nie  pofatygował  się,  aby  przeanalizować  teczki  personalne
policjantów,  które  –  o  ile  się  zachowały  –  powinny  podawać
przebieg  służby  oraz  poprzednia  przynależność  instytucjonalną.
Nie wiemy też, czy nawet przy formowaniu i szkoleniu dywizji jej
członkowie nie popełniali zbrodni.

Jest charakteryst

yczne, że pierwszym centrum szkoleniowym

dywizji była instalacja w Pustkowie (Dębica-Kochanówka)

dystrykcie Kraków. Według informatora Obozy hitlerowskie

ziemiach polskich 1939-

1945, oficjalna nazwa tego ośrodka to

SS-Truppen-Uebungsplatz Heidelage

r Pustków. Podobnie jak

pokrewnym obozie w Trawnikach na Lubelszczyźnie, odbywały

się tam wcześniej szkolenia policjantów pomocniczych, głównie
Sowietów, Volksdeutschów i Ukraińców.

Ponadto w różnych okresach część instalacji w Pustkowie
używano jako obóz jeńców francuskich i sowieckich,
a

jednocześnie obóz pracy przymusowej dla więźniów Polaków

(od września 1942), obóz dla Polaków wcielonych do tzw. Służby
Budowlanej (Baudienst), oraz obóz pracy niewolniczej dla Żydów.
Judenarbeitslager powstał już w listopadzie 1940 roku.
Najpewniej we wrześniu 1942 roku większość Żydów
wymordowano. Prace resztki eksploatowano nadal w tym samym

obozie, lecz pod zmieniona nazwa --

Industriehof. Polaków

trzymano w osobnych barakach. Terror trwał do likwidacji
Pustkowa w lipcu 1944 roku.

„W obozie hitlerowcy dokonywali

egzekucji; więźniów rozstrzeliwano i wieszano.”

Nie wiadomo jaki udział mieli w tym ochotnicy 14 dywizji
„Hołyczyna.” Niestety nie można wykluczyć (a było to normą
w

Trawnikach), że w ramach "doskonalenia zawodowego"

ukraińskich SS manów zatrudniano jako wartowników
w

żydowskiej i polskiej części obozu. Załoga obozu zwykle

tolerancją  się  nie  cechowała,  choć  zdarzały  się  indywidualne
przypadki  gestów  życzliwości  w  stosunku  do  więźniów.
Ukraińców wysyłano też zapewne na tzw. „polowania na Żydów”
(Judenjagd).  W  końcu  byli  formacją  policyjną,  a  mordowanie
Żydów  było  jednym  z  obowiązków  SS.  Zresztą  jako  część

Ordnungspolizei

jedn

ostkom

ukraińskich

esesmanów

przydzielano zadania w różnych częściach okupowanej Europy.
Na

przykład kilka tysięcy z nich służyło we Francji do początku

stycznia 1944. Naturalnie trzeba to wszystko dokładnie
zweryfikować bowiem solidnych badan nie było.

Zagadki dla historyków

Nie wiadomo również do jakiego stopnia wyzyskano członków
14

dywizji do walki z polskim p

odziemiem niepodległościowym,

komunistycznymi partyzantami, oraz z pospolitymi bandytami.

W dokumentach żandarmerii lubelskiej często się wzmiankuje

obecności rozmaitych, często pojedynczych ukraińskich

strażników (ukrainische Schutzmänner) pełniących funkcje
w

obozach, mostach, czy przy obiektach

przemysłowych. Poza

tym praktyka niemiecka było tworzenie oddziałów mieszanych
do

zwalczania podziemia, czy poszukiwania Żydów.

Zdarzało się, ze w oddziale pacyfikacyjnym znajdowali się jacyś
„Ukraińcy”, którzy byli w policji pomocniczej SS, jacyś „byli jeńcy
bolszewiccy

”, którzy służyli w armii niemieckiej, polscy policjanci

„granatowi”,  oraz  Niemcy  z  SS  i  Wehrmachtu.  Bez  dokładnego
przebadania  znajdujących  się  w  archiwach  niemieckich  i  post-
sowieckich dokumentów półkowych i kompanijnych bardzo trudno
często  stwierdzić  z  jaka  jednostką  ma  się  do  czynienia
w wypadku tej czy innej pacyfikacji.

Borów

Anonimowy redaktor polskiego tłumaczenia (nieopublikowanego)
tzw. materiałów aleksandryjskich, których kopia znajduje się
w

depozycie u profesora Zygmunta Mankowskiego w Lublinie,

stwierdził,  że  SS  Galizien  pacyfikowała  polskie  wsie.  Wymienił
przy  tym  Borów  nad  Wisłą  w  powiecie  Kraśnik.  Czy  naukowiec
ten miał podstawy, aby winić Ukraińców w ogóle, a SS  Galizien

szczególności za tą pacyfikacje? Zachował się meldunek

żandarmerii o rozgromieniu silami wojska i policji „600 osobowej
bandy bolszewickiej.”

W rzeczywistości 2 lutego 1944 roku Niemcy zniszczyli twierdze
Narodowych Sil Zbrojnych

– Borów oraz trzy pobliskie wsie.

Zamordowano  ponad  700  osób.  Była  to  bodaj  największa
jednorazowa  masakra  polskiej  ludności  cywilnej  w  Generalnym
Gubernatorstwie.  Kto  był  sprawcą?  Z  dostępnych  dokumentów
wynika,  ze  Niemcy  ograniczyli  się  jedynie  do  ostrzelania  wsi
z

dział oraz do ustawienia kordonu aby nikt nie mógł się wymknąć

ekspedycji pacyfikacyjnej. Brudną robotę odwaliły formacje
pomocnicze. Według raportu polskiego podziemia:

„Ukraińcy przeszli swoich nauczycieli: dzieci wrzucali do
płonących budynków, starców przygniatali kolanami do ziemi

strzelali w tył głowy.”

(Meldunek terenowy, 21 luty 1944, Archiwum Akt Nowych,

202/III-22, 43).

Twierdzono, że to właśnie ukraińscy esesmani brali udział
w

masakrze. Podkreślano tez, ze „niedobitki uratowały się

ucieczką, którą tolerowało wojsko [niemieckie], oburzone
metodami [ukraińskich] esesmanów” (Raport, b.d. [marzec 1944],

AAN, DR, 202/III-22, 75).

Powyższe meldunki znajduj potwierdzenie w powojennych
zeznaniach świadków przechowywane w Okręgowej Komisji
Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Lublinie. Wynika

z nich, ze

„po wybuchu pożaru wkroczyła piechota, przeważnie

Ukraińcy

[sic] pijani, strzelali do ludzi, przebijali bagnetami, małe

dzieci

żywcem wrzucano do ognia lub do studzien.” Jak

wspominał cudem uratowany z masakry żołnierz NSZ Edward
Delekta (

„Miś”), niektórych uciekinierów z Borowa opatrywali

niemieccy sanitariusze. W końcu, „oficer niemiecki zabronił
rozstrzeliwania ludności, polecił aby wszystkich spędzono
w

jedno miejsce.” Nie wiadomo czy oficer był wojskowym, czy

eses

manem, ale wiadomo, że to on dowodził akcją, bo „Ukraińcy”

go się posłuchali.

Czy wszystko to świadczy o uczestnictwie 14 dywizji SS w tej
zbrodni? Obecnie nie możemy stwierdzić tego jednoznacznie.
Nie

możemy nawet ostatecznie udowodnić, że masakrę

Borowie przeprowadzili Ukraińcy. Ludność przecież nazywała

tak niemal każdego kto mówił „po rusku.” To prawda, że obóz

Pustkowie-

Dębicy znajdował się stosunkowo niedaleko

Borowa. To prawda, że 14 dywizja miała artylerię. To prawda, że
używano  jej  do  zadań  antypartyzanckich.  W  monografii  tej
jednostki  Michael  Logush  podaje,  że  rzeczywiście  w  tym  czasie
14  dywizja  SS  dostała  specjalne  zadanie  do  wykonania.  Czy
chodziło o Borów? Być może. W każdym razie 16 lutego wysłano
jej oddziały na Kresy.

Huta Pieniacka i Warszawa

Według Bogusławy Marcinkowskiej, 28 lutego 1944 roku,

dywizja SS miała popełnić zbrodnie na Polakach w Hucie

Pieniackiej  pod  Złoczowem  w  tarnopolskim.  Tutaj  mamy  jeden
konkretny  ślad.  Rzeczywiście  kilka  dni  wcześniej  w  tej  wsi
partyzanci  sowieccy  zastrzelili  2  Ukraińców  z  4  pułku  SS-

Galizien. Wiktor Poliszczuk ust

alił, że 23 lutego zginęli esesmani

Ołeksa Bobak i Stepan Andrijczyn. Według raportu rządu RP

Lon

dynie następnie „ukraińscy esesmani” wymordowali

zemsty kilkaset osób. Liczba ofiar waha się od 300 do 850.

Wydaje się, że w pacyfikacji Huty Pieniackiej uczestniczył
ponownie oddział kombinowany z kilku formacji. Dowódcą miał
być niemiecki kapitan. Nie ma ostatecznego dowodu, że byli tam

tez eses

mani z 14 dywizji, choć jest to wielce prawdopodobne.

Poliszczuk uważa jednak, że były to ponownie, jak 23 lutego, trzy
bataliony z 4 pułku tej jednostki. Ponadto podkreśla on, że

masakrze współuczestniczył oddział UPA, który rabował wieś.

W podobny sposób jak Poliszczuk argumentują historycy
komunistyczni, a wśród nich Antoni Szczęśniak oraz Mieczysław
Juchniewicz.

Zaprzecza

temu

Michael

Logush,

autor

jedynej

angielskojęzycznej monografii dywizji. Według niego mordu
dokonali Niemcy wspomagani przez bliżej nieokreśloną jednostkę
składającą się z Ukraińców, którzy – jak powiada – z SS Galizien
„nie mieli nic wspólnego.” Znów jesteśmy w sytuacji
historycznego pata. Znów kłaniają się zaniedbania profesjonalne
historyk

ów. Jak zwykle zeznań świadków polskich i ukraińskich

naukowcy PRL nie weryfikowali z dokumentami niemieckimi.

Podobnie ma się sprawa z rzekomym udziałem 14 dywizji SS

tłumieniu Powstania Warszawskiego. Obrońcy SS Galizien

twierdzą zgodnie z prawdą, że jednostka ta została rozbita przez
Sowietów pod Brodami w lipcu 1944. Nie była zdolna do walki.

związku z tym ewakuowano ja na Śląsk w celu reorganizacji.

W Warszawie nie walczyła. W zasadzie mają rację. Były jednak
wyjątki. Logush cytuje ukraińskich esesmanów, którzy
wspominają z liryzmem jak dwa bataliony SS Galizien wspólnie
z

„niemieckimi,

belgijskimi,

holenderskimi,

francuskimi,

szwajcarskimi, austriackimi, szwedzkimi, norweskimi, fińskimi,
dońskimi, bałtyckimi, oraz innymi ochotnikami” z dywizji

Wiking bili eis z Sowietami w okolicach Modlina i Legionowa,

a więc tuż pod Warszawą we wrześniu

1944

roku.

Ukraińców rozdzielono na piątki i wcielono do większych grup.
Może to oni walczyli ze Zgrupowaniem AK „Kampinos”

pacyfikowali puszczańskie wsie? Nie wiadomo. Występujący

pod pseudonimem esesman

„Zakhary Blushko” („Zachar

Bluszko”) wspomina tylko jak wspólnie z niemieckimi i walońskimi

kolegami zastrzelili sowieckich

„Mongołów” i oficera NKWD,

którzy gwałcili Polkę, a wcześniej zamordowali jej matkę. Gdzie

ind

ziej nadmienia się, że grupę esesmanów z 14 dywizji

przydzielono jako tłumaczy do

oddziałów niemieckich

Warszawie. Poza tym, jak podaje Poliszczuk, w sierpniu

Warszawie na Powiślu operował tez tzw. Legion Wołyński,

który podlegał niemieckiej policji, a który potem został wcielony
en bloc do 14 dywizji SS. Można domniemywać więc, że podczas
gdy

większość dywizji rzeczywiście lizała rany na Śląsku,

mniejszą część jej oddziałów wysłano do Warszawy i okolic.

Nie wiadomo ilu eses

manów

ukraińskich

dostało taki przydział

bojowy. Co najmniej dwa bataliony, a co najwyżej niepełny pułk.
Z  pewnością  walczyli  też  w  małych  grupkach  (drużyna,  pluton)
przydzielonych  do  większych  formacji.  Potrzeba  bowiem  było
tłumaczy  do  przesłuchiwania  masy  złapanych  warszawiaków,
wśród  których  większość  stanowiła  ludność  cywilną.  Potrzeba
było tez infiltratorów i prowokatorów, którzy w panterkach (a takie

nosili

tez powstańcy) potrafiła przekraść się pod barykady

zaskoczyć polskich obrońców.

Poza tym Hitler na gwałt szukał żołnierzy, aby załatać front
na

Wiśle. Dlaczego miałby pogardzać tymi ukraińskimi

eses

manami, którzy byli w dobrej formie mimo klęski pod

Bro

dami? Wysyłanie ich grupkami do boju było poza tym zgodne

z  praktykowana  przedtem  przez  Niemców  taktyką  operowania
oddziałami  kombinowanymi.  Nie  są  to  jednak  pewniki,  a  jedynie
wskazówki  do  przyszłych  badan.  Przecież  udział  Ukraińców
w

Powstaniu Warszawski

m nie został wystarczająco wyjaśniony.

Również niewiele wiemy o krwawym tłumieniu przez 14 dywizje
powstania na

Słowacji oraz o późniejszych walkach w Jugosławii

i Austrii.

Koniec dywizji

14 dywizja Waffen-

SS walczyła niemal do końca pod rozkazami

niemiec

kimi. Jak podał ostatni dowódca jednostki generał Pavlo

Szandruk we swych wspomnieniach Arms of Valor dopiero

kwietnia 1945 roku generał Fritz Freitag przekazał mu

dowództwo.

Niemcy nigdy oficjalnie nie uznali nowej nazwy 1 Ukraińska

Dywizja

Ukraińskiej Armii Narodowej. Taka formacja w orde de

batallie wojsk III Rzeszy po prostu nie istnieje.

W pewnym sensie obrońcy SS

Galizien

mają rację. Właściwie

wszyscy Europejczycy

– chyba tylko oprócz Polaków – służyli

Waffen SS. Nie bez kozery Norman Davies w swej pracy

"Europe: A History"

opublikował obok siebie zestawienie

cudzoziemskich ochotników, którzy walczyli dla Stalina
w

Hiszpanii, oraz cudzoziemskich ochotników, którzy stanęli

stronie

Hitlera

w całej Europie. Ogólnoeuropejski wymiar SS

nie znaczy jeszcze, ze organiza

cja ta musi nam się podobać.

do SS Galizien, to zbyt wiele rzeczy pozostaje niejasnych, aby

taremu powielać stereotypy, które oparte są na

komunistycznej propagandzie, a nie na solidnych badaniach.

Nie

czas też na triumfalne pienia na cześć ukraińskiego SS. Czas

na badania

– tak zresztą, jak wymagała tego sprawa

Jedwabnego i inne kwestie najnowszej historii.

Władze amerykańskie znalazły po wojnie w jednym z bunkrów

frankfurckich tajny memoriał Adolfa Hitlera do Heinricha Himmlera
z 4 marca 1944 roku. Zawarł w nim zdumiewającą apologię narodu

polskiego.

W polskim Internecie furorę robi wycinek prasowy z "Głosu
Wielkopolski" z 1947 roku, który powołując się na istniejącą wówczas

agencję United Press przywołuje szokujące słowa Adolfa Hitlera:

„Polacy są najbardziej inteligentnym narodem ze wszystkich,
z którymi spotkali się Niemcy podczas tej wojny w Europie... Polacy

według mojej opinii, oraz na podstawie obserwacji i meldunków

Generalnej Gubernii, są jedynym narodem w Europie, który łączy

sobie wysoką inteligencję z niesłychanym sprytem. Jest to

najzdolniejszy naród w Europie, ponieważ żyjąc ciągle w niesłychanie
trudnych warunkach politycznych, wyrobił w sobie wielki rozsądek

życiowy, nigdzie niespotykany.

Na podstawie ostatnich badań, powadzonych przez Reichsrassenamt
uczeni niemieccy doszli do przekonania, że Polacy powinni być

asymilowani do społeczności niemieckiej jako element wartościowy

rasowo. Uczeni nasi doszli do wniosku, że połączenie niemieckiej
systematyczności z polotem Polaków dałoby doskonałe wyniki" -

pisał kat Polaków.

JaLu/Odkrywca.pl