Jay Friedman Explaining the unexplainable, Jan 11, 2007
tłum. Łukasz Michalski
98. Objaśnić niewytłumaczalne Explaining the unexplainable
Jay Friedman, styczeń 2007
Sporo mówiłem o puzonowym legato, chcę też powiedzieć o różnych jego stylach, które
napotkałem w mojej karierze wykonawczej i nauczycielskiej- od zupełnego nieużywania języka
legatowego, aż do artykułowania każdego dźwięku i nazywania tego legatem. Od zawsze
admirowałem europejskie podejście, próbujące uniknąć surowej twardości w legato. Wahało się
ono od dawnej Europy Wschodniej, zwykle niestosującej języka legatowego wcale (mówiono mi
o tym, ale nigdy nie słyszałem tego na żywo), do środkowoeuropejskiego sposobu czynienia
raczej niewielkich przerw w strumieniu powietrza, dla uniknięcia glissanda, niż stosowania
w legato uderzeń języka. Wschodnioeuropejska wersja legato, całkowicie pozbawiona języka jest
już, wobec łatwego przepływu informacji między kontynentami, nie do zaakceptowania dla
dzisiejszych gustów i stylów. Oczywiście istnieją pewne różnice regionalne, a nawet w regionach
między poszczególnymi wykonawcami i w konkretnych szkołach pedagogicznych, ponieważ
puzonowe legato jest sprawą bardzo osobistą i nie da się znaleźć dwóch takich samych.
Mając doświadczenie grania, słuchania i nauczania poprzez większą część połowy stulecia,
chciałbym się podzielić przemyśleniami na temat potraktowania owego skomplikowanego tematu
w sposób zapewniający sukces, mając na uwadze, czym było stare europejskie podejście i co
chciano w ten sposób osiągnąć. Przykro mi to mówić, ale, rzecz ujmując ogólnie, stan legato
w dzisiejszym symfonicznym światku puzonowym przedstawia smutny widok. Zdaje się, że
odrzucono stare porzekadło o puzonie, który może grać płynniej, niż jakikolwiek inny instrument;
zastąpiła je żądza grania wyraźniejszego i mechanicznie bardziej poprawnego. Też całkowicie
jestem za wyrazistością i techniczną poprawnością, ale nie kosztem gładkości i dźwięczności
legato.
Poszukując legato idealnego (przynajmniej dla mnie), próbowałem różnych metod– od tych
opisanych powyżej, do prawie wszystkich pośrednich. Myślę, że to, do czego doszedłem, łączy
w sobie najlepsze zalety starego, stawiającego na gładkość, stylu europejskiego i współczesnego,
amerykańskiego stylu wyraźnych i bezbłędnych łuków. Najważniejszą cechą, której poszukuję
w każdym rodzaju legato, jest wielkość uzyskanego wybrzmienia. Innymi słowy, szukam takiego
stylu, który legato daje największy dźwięk w poszczególnych głośnościach. Na pewno miałeś
okazję słyszeć dwóch wykonawców, grających etiudę tym samym stylem legato i w tej samej
dynamice; jeden grał pełnym, bogatym i dźwięcznym brzmieniem, podczas gdy drugi wydawał
wątły i nędzny dźwięk. W starym stylu europejskim, w którym języka używano bardzo niewiele,
jedynym sposobem na uniknięcie glissanda w łukach legatowych było zmniejszenie przepływu
powietrza między nutami, co skutkowało pewną utratą brzmienia. Myślę, że próbowano w ten
sposób uniknąć nadmiernego użycia języka, powodującego przerywanie brzmienia. Rzeczywistym
problemem była jednak niewystarczająca ilość powietrza przepływającego obok języka, mającego
utrzymać płynność brzmienia. Uważano, ze jedynym sposobem na to będzie zminimalizowanie
użycia języka, nakreślającego łuk legatowy.
Podoba mi się taki pomysł, w którym brzmienie, od jednej nuty do drugiej, nie zmienia się, ani
nie zmniejsza. Inaczej mówiąc, obie nuty, a także dźwięki pomiędzy nimi, brzmią dokładnie tak
samo. Daje to linię, czy przepływ dźwięku przez frazę, a w rezultacie znakomite brzmienie.
Wyobraźmy sobie spokojny strumień w lesie, z wodą przepływającą ponad kamieniami. Jeśli
poziom wody będzie nieco wyższy, niż wysokość kamieni, to woda przepłynie nad nimi gładko,
nie odsłaniając głazów. Strumień będzie płynął spokojnie i łagodnie, bez żadnych zawirowań.
Jeśli poziom wody się nieco obniży, woda popłynie dookoła kamieni, powodując szum i wiry
w potoku, a przepływ nie będzie już gładki i spokojny. Istotna jest też wielkość kamieni, nad
