Z Wikipedii
Historia śydów na ziemiach polskich liczy ponad
tysiąc lat. Były w niej długie okresy religijnej tolerancji
i pomyślnej koniunktury dla krajowej wspólnoty
Ŝ
ydowskiej, ale równieŜ niemal całkowita
eksterminacja (holokaust) przez nazistowskie Niemcy
podczas okupacji Polski. Od czasów powstania
Królestwa Polskiego w XI wieku, poprzez utworzoną
w 1569 Rzeczpospolitą Obojga Narodów, Polska była
jednym z najbardziej tolerancyjnych państw w Europie,
stała się więc domem dla jednej z największych i
najdynamiczniej rozwijających się społeczności
Ŝ
ydowskich. Nieprzypadkowo teŜ współcześni
nazywali ówczesną Polskę rajem dla śydów (łac.
paradisus Iudaeorum), a szesnastowieczny rabin
krakowski MojŜesz ben Israel Isserles podkreślał, Ŝe
jeśliby Bóg nie dał śydom Polski jako schronienia, los Izraela byłby rzeczywiście nie do zniesienia
[1]
.
JednakŜe, kiedy unia polsko-litewska zaczęła słabnąć (z powodu zewnętrznych ataków zbrojnych i
konfliktu na linii protestancka reformacja - katolicka kontrreformacja i linii prawosławie - unia
brzeska), działo się to samo z tradycyjną polską tolerancją, począwszy od XVII wieku. W
konsekwencji pogorszyła się sytuacja polskiego Ŝydostwa, w krótkim czasie zrównując się z
połoŜeniem śydów w innych krajach Europy.
Po trzecim rozbiorze Polski w 1795, gdy Polska przestała być niepodległym państwem, śydzi ją
zamieszkujący trafili pod władzę prawa zaborców - ich sytuacja była szczególnie cięŜka w Imperium
Rosyjskim, w którym wzmagał się antysemityzm a ludności Ŝydowskiej wyznaczono specjalną strefę
osiedlenia. Nieco później wielu polskich śydów wspierało komunizm, co sprawiło Ŝe społeczność
Ŝ
ydowską uznawano za popierającą rewolucję bolszewicką. Po odzyskaniu przez Polskę
niepodległości, zamieszkiwało ją ponad 3 miliony śydów, co stanowiło jedną z największych
populacji na świecie. PowaŜny problem stanowił umacniający się antysemityzm.
Po wkroczeniu do Polski wojsk hitlerowskich Niemiec, w czasie holokaustu, ponad 90% polskich
ś
ydów zostało zamordowanych. W tym czasie (z tragicznymi wyjątkami, takimi jak m. in. pogrom w
Jedwabnem), Polacy, w przeciwieństwie do wielu innych narodów okupowanych przez nazistów, nie
współpracowali z nimi przy eksterminacji, a wielu uratowało swoich Ŝydowskich sąsiadów przed
pewną śmiercią; spośród ponad 20 tys. uhonorowanych medalem Sprawiedliwego wśród Narodów
Ś
wiata (stan na 1 stycznia 2006) ponad 1/4 stanowią Polacy. Wielu śydów zginęło jako oficerowie i
Ŝ
ołnierze Wojska Polskiego w kampanii 1939 roku oraz w innych bitwach np. pod Monte Cassino.
Zostali pochowali na wspólnych cmentarzach z polskimi katolikami i muzułmanami.
Po wojnie, wielu ze 180-240 tys. ocalonych zdecydowało się na emigrację z komunistycznej Polski
do nowo powstałego Państwa Izrael, USA lub Południowej Afryki. Większość tych, którzy pozostali,
zdecydowała się na emigrację w późnych latach 60., w wyniku inspirowanej przez ZSRR
antysyjonistycznej (w rzeczywistości antysemickiej) nagonki (marzec 1968). Po upadku komunizmu
w Polsce w 1989, sytuacja śydów uległa normalizacji, a ci, którzy byli polskimi obywatelami przed
drugą wojną światową, mają moŜliwość odzyskania obywatelstwa. Poziom antysemityzmu w
dzisiejszej Polsce jest porównywalny do tego występującego w innych krajach europejskich, takich
jak Włochy, Hiszpania czy Niemcy. Polska społeczność Ŝydowska oceniana jest obecnie na liczącą
Przyjęcie śydów w Polsce w 1096, obraz
Jana Matejki
Historia śydów w Polsce
Page 1 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
od 8 do 12 tys. członków, choć liczba osób mających Ŝydowskie korzenie, ale nie związanych z
judaizmem czy kulturą Ŝydowską, moŜe być kilkakrotnie większa.
Od pierwszych lat do Złotego wieku
966-1385
Pierwszymi, historycznie poświadczonymi śydami na ziemiach
polskich byli handlarze niewolników słowiańskich z X wieku,
którzy dostarczali ich do Europy Zachodniej, a takŜe krajów arabskich. Szlak ich wędrówek
przebiegał na wschodzie przez Kijów i Bucharę, na zachodzie przechodząc przez Śląsk. Jeden z nich,
Ibrahim ibn Jakub, kupiec sefardyjski z kalifatu Kordowy, w 966 pozostawił pierwszy historyczny
opis państwa Polan Mieszka I. Pierwsza wzmianka o śydach w polskiej kronice pochodzi z XI wieku.
Prawdopodobnie śydzi zamieszkiwali w tym czasie Gniezno, ówczesną stolicę piastowskiego
państwa polskiego. Pierwsza stała Ŝydowska wspólnota, obecna w Przemyślu, została wspomniana w
1085 przez Ŝydowskiego nauczyciela Jehudę ha-Kohena.
Spis treści
1 Od pierwszych lat do Złotego wieku
1.1 966-1385
1.2 1385-1505
1.3 1505-1572
2 Rzeczpospolita Obojga Narodów
2.1 Narastająca izolacja
2.2 Powstanie Chmielnickiego i potop szwedzki
2.3 Pogorszenie sytuacji za Sasów
2.4 Zabory
3 Rozwój judaizmu
3.1 Edukacja
3.2 Chasydyzm
4 1795-1918
4.1 Eksplozja demograficzna
4.2 śydzi a sprawa polska
4.3 Pogromy
4.4 śycie duchowe, Haskala i Halacha
4.5 Ruchy polityczne
5 Okres międzywojenny
5.1 Sytuacja śydów w czasie wojen 1918-1920
5.2 Kultura polska i Ŝydowska
5.3 Umacnianie się antysemityzmu
6 II wojna światowa i zagłada polskiego Ŝydostwa
6.1 Kampania wrześniowa
6.2 Okupacja radziecka
6.3 Okupacja niemiecka - holokaust
7 Okres PRL-u
7.1 Lata powojenne
7.2 1967-1989
8 Po 1989
9 Zobacz teŜ
10 Bibliografia
11 Przypisy
12 Linki zewnętrzne
Page 2 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Pierwsza masowa migracja śydów do Polski z Zachodniej
Europy miała miejsce w czasie Pierwszej Krucjaty w 1098.
Zachęceni tolerancyjnymi rządami Bolesława Krzywoustego,
osiedlali się na terenie całego ówczesnego państwa polskiego.
Najprawdopodobniej dołączyli do nich takŜe Chazarowie,
koczowniczy lud pochodzenia tureckiego, który przeszedł na
judaizm. Polski ksiąŜę dbał o wspólnotę Ŝydowską, poniewaŜ
rozumiał jej korzystny wpływ na rozwój gospodarki państwa.
Dysponujący kapitałem śydzi szybko wzbudzili zaufanie
władców Polski, którzy niejednokrotnie się u nich zapoŜyczali,
czyniąc ich swoimi faktorami. Na przełomie XII i XIII wieku
ksiąŜęta polscy oddawali im juŜ w dzierŜawę cła i mennice.
Ś
wiadczy o tym m.in. seria brakteatów, wybitych w 1181 przez
księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego z napisami w
języku hebrajskim, co było wynikiem wydzierŜawienia śydom
mennicy ksiąŜęcej.
W XII wieku po serii pogromów związanych z wyprawami
krzyŜowymi napłynęła na ziemie polskie fala Ŝydowskich uchodźców z Niemiec i Francji. Wówczas
teŜ pojawiło się zwarte osadnictwo Ŝydowskie w miastach, lokowanych na prawie niemieckim.
Powstały pierwsze kahały, wznoszone były synagogi i kirkuty, o czym świadczy najstarsza
zachowana macewa z 1203, na cmentarzu Ŝydowskim we Wrocławiu.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Statut kaliski.
W 1264 ksiąŜę kaliski Bolesław PoboŜny wydał dla śydów mieszkających w jego księstwie statut
kaliski, będący bezprecedensowym na tle ówczesnej Europy zagwarantowaniem praw śydom,
których władca wyjął spod jurysdykcji miejskiej i bezpośrednio poddał sądom ksiąŜęcym. Statut
potwierdzał teŜ wolność handlu i finansów. W 1334 król Polski Kazimierz III Wielki rozszerzył
postanowienia statutu kaliskiego na całe Królestwo Polskie. Kazimierz był szczególnie przyjazny
ś
ydom i jego rządy uwaŜane są za okres ich wielkiej pomyślności. Sprawiło to, Ŝe Kazimierz uzyskał
przydomek Króla chłopów i śydów. W połowie XIV wieku, do Polski napłynęła kolejna fala
uchodźców z zachodu, spowodowana pogromami tamtejszych gmin Ŝydowskich, wywołanymi
rozprzestrzenianiem się epidemii dŜumy, o wywołanie której oskarŜano śydów. Takie pogromy miała
miejsce równieŜ w Polsce, m. in. w Kaliszu, Krakowie i Głogowie, w czasie których zabito ok. 10
tysięcy śydów. Wzrastała liczba gmin Ŝydowskich. śydzi zajmowali się głównie handlem i
rzemiosłem, rywalizując z mieszczanami. W 1368 Kazimierz Wielki mianował pierwszym Ŝupnikiem
Ŝ
upy krakowskiej swojego Ŝydowskiego bankiera Lewkę.
1385-1505
W 1388 król Władysław Jagiełło rozszerzył postanowienia statutu kaliskiego na całe Wielkie
Księstwo Litewskie. W tym czasie pojawiły się w Polsce pierwsze prześladowania śydów wywołane
m. in. oskarŜeniami profanacji hostii i posługiwanie się krwią chrześcijańską w celach religijnych.
Pomimo tego, Ŝe kwestie takie były na porządku dziennym na zachodzie Europy, władcy polscy nie
przeciwdziałali takim prześladowaniom, często inspirowanym przez duchowieństwo. W 1399 np.
posądzono śydów poznańskich o profanację hostii.
W 1454 nastąpiło przyznanie przywileju cerekwicko-nieszawskiego przez króla Kazimierza
Jagiellończyka - pod naciskiem szlachty, władca zmuszony był cofnąć część praw przyznanych
ś
ydom. Kolejni królowie prowadzili podobną politykę względem śydów.
Pogromy dokonywane w czasie I
krucjaty, spowodowały napływ
uchodźców Ŝydowskich na ziemie
polskie.
Page 3 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
W 1495 wielki ksiąŜę litewski Aleksander Jagiellończyk wypędził śydów z Litwy. Powrócili oni
jednak tam w 1501.
1505-1572
Na początku XVI wieku do Rzeczypospolitej ściągali śydzi, wygnani z Hiszpanii, Portugalii,
Niemiec, Austrii i Czech. Na ziemiach polskich Ŝyło wówczas ponad 50% światowego Ŝydostwa.
Gwałtowny rozwój kultury i sztuki Ŝydowskiej na ziemiach polskich sprawił, Ŝe Polska stała się
wtedy centrum świata Ŝydowskiego.
Najbardziej pomyślny okres w dziejach śydów polskich to jednak panowanie króla Zygmunta I
Starego, który starał się ich ochraniać, a często i wyróŜniać zasłuŜonych wyznawców judaizmu. Np.
w 1525 pierwszy śyd został uszlachcony przez króla, a w 1534 król Zygmunt zniósł prawo,
nakazujące śydom noszenie wyróŜniającego ich ubioru. W 1547 w Lublinie została otwarta pierwsza
Ŝ
ydowska drukarnia. W czasie wojny litewsko-rosyjskiej 1558-1570, po zdobyciu Połocka przez
wojska moskiewskie w 1563 car Iwan Groźny rozkazał utopić w Dźwinie wszystkich Ŝydowskich
mieszkańców tego miasta.
Zygmunt II August kontynuował tolerancyjną politykę swojego ojca, m.in. nadając śydom autonomię
w dziedzinie administracji komunalnej. W 1567 miało miejsce ufundowanie pierwszej jesziwy.
Tolerancyjna polityka władców Polski przyczyniła się do tego, Ŝe Polskę określano jako: "niebo dla
szlachty, czyściec dla mieszczan, piekło dla chłopów i raj dla śydów". W 1568 władca ten wystawił
serię przywilejów de non tolerandis Christianis dla miast Ŝydowskich, zakazujących chrześcijanom
wstępu m. in. na Kazimierz i do Ŝydowskiej dzielnicy w Lublinie.
W okresie XI-XVII w. do Polski napływała ludność Ŝydowska uchodząca przed prześladowaniami z
Zachodu, tworząc w miarę upływu czasu największe skupisko śydów w Europie - pod koniec XV w.
było ich tu 30 tys., w połowie XVII w. juŜ 350-500 tys., a u schyłku Rzeczypospolitej ok. 800 tys.
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Narastająca izolacja
Po bezdzietnej śmierci Zygmunta Augusta i krótkim
panowaniu Henryka III Walezego, na tron Polski został
wybrany Stefan Batory, który, jak się później okazało, był władcą tolerancyjnym i przyjaźnie
nastawionym wobec śydów. JednakŜe ogólne nastroje w państwie polskim były coraz bardziej
antysemickie. Wydarzenia polityczne i ekonomiczne doprowadziły wkrótce do tego, Ŝe śydzi
zmuszeni byli izolować się od swoich chrześcijańskich sąsiadów. Pomimo tego, Ŝe podobnie jak inni
zamieszkiwali miasta, to jednak nie brali udziału w powoływaniu władz miejskich, a w swoich
wewnętrznych sprawach podlegali władzy rabinów, starszych lub sędziów (dayyanim). We
wspólnotach Ŝydowskich pojawiały się czasem konflikty i nieporozumienia, dla rozwiązywania
których zwoływano spotkania rabinów. W 1580 król Stefan Batory powołał Sejm Czterech Ziem
(Waad), organizację samorządu Ŝydowskiego w Koronie. śydzi byli wówczas postrzegani jako piąty
stan Rzeczypospolitej - obok duchowieństwa, szlachty, mieszczaństwa i chłopów.
Po śmierci Batorego, w 1587 w czasie bezkrólewia Saul Wahl został rzekomo ogłoszony przez
niezdecydowaną szlachtę tymczasowym królem Polski. Mówi o tym Ŝydowska legenda, której jednak
nie potwierdzają źródła historyczne.
W czasie rządów Zygmunta III Wazy i Władysława IV, sytuacja śydów polskich uległa pogorszeniu.
Page 4 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Wiązało się to ze wzrostem oskarŜeń o bezczeszczenie hostii
i wytaczanie krwi dzieci chrześcijańskich przez śydów (po
raz pierwszy pogloskę tą rozpowszechniono w Anglii). W
1623 miało miejsce pierwsze posiedzenie Waadu Wielkiego
Księstwa Litewskiego, a w 1632 król Władysław IV zakazał
drukowania i rozpowszechniania ksiąŜek antysemickich. W
Ubiory śydów polskich w XVII i
XVIII wieku.
1633 śydzi w Poznaniu otrzymali od monarchy prawo de
non tolerandis christianis - niewpuszczania chrześcijan do
swojej dzielnicy.
Powstanie Chmielnickiego i potop szwedzki
Zobacz więcej w osobnym artykule: Powstanie
Chmielnickiego.
Około 1648 w Rzeczypospolitej Ŝyło 450 000 śydów, co
stanowiło 4,5% populacji. W tym czasie Rzeczpospolita
znacznie ucierpiała na skutek szeregu konfliktów zbrojnych,
w których utraciła ponad 1/3 ludności (ok. 3 mln osób).
ś
ydowskie ofiary liczone były w tym czasie w setkach
tysięcy. W czasie Powstania Kozaków, pod przywództwem
Bohdana Chmielnickiego, zmasakrowano dziesiątki tysięcy
ś
ydów i Polaków. Sam Chmielnicki miał powiedzieć Ŝe
Polacy sprzedali jego ludzi jako niewolników w ręce tych
przeklętych śydów. Dokładna liczba ofiar Ŝydowskich nie jest znana, ale spadek liczebności populacji
Ŝ
ydowskiej ocenia się na 100-200 tys., wliczając w to emigrację, śmierć w wyniku chorób zakaźnych
i jasyr. W czasie samego powstania Chmielnickiego zginęło ok. 65 tys. wyznawców judaizmu.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Potop szwedzki.
W wyniku nieodpowiedzialnej polityki władców Polski z
dynastii Wazów, na osłabioną Rzeczpospolitą ruszyła
szwedzka inwazja. Wkrótce potem Szwedzi opanowali
terytorium całego kraju. Polacy walczący z tą nawałą
bardzo często oskarŜali śydów o współpracę z najeźdźcą.
Nie miał dla nich litości takŜe Stefan Czarniecki. Wielu
zginęło z powodu szalejących w tym czasie epidemii, jak
równieŜ w wyniku oblęŜeń m.in. Kalisza, Krakowa,
Poznania, Piotrkowa i Lublina.
JednakŜe kiedy sytuacja się uspokoiła, wielu śydów
powracało do swoich domów. Pomimo strat, Polska
pozostawała duchowym centrum Ŝydowskiego świata, a
zamieszkiwała ją Ŝydowska wspólnota większa niŜ te w
zachodniej Europie. Mimo niechęci duchowieństwa i
szlachty, kolejni władcy Polski byli wciąŜ raczej przychylni
ś
ydom polskim.
Pogorszenie sytuacji za Sasów
Gdy na tron polski wstąpiła dynastia saska, śydzi utracili wsparcie władców. Nasilała się przemoc
względem nich ze strony szlachty i mieszczaństwa, a tolerancja religijna, obecna w mentalności
Para śydów polskich, 1765 rok.
Page 5 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
poprzednich pokoleń, odchodziła w niepamięć. W tym czasie mieszkańcy Rzeczypospolitej osiągali
"standardy" nietolerancji europejskiej. Z tego powodu wielu śydów czuło się zdradzonymi przez
państwo, które jeszcze niedawno opisywali jako swój "raj". W większych miastach, takich jak Poznań
czy Kraków, niesnaski chrześcijańsko-Ŝydowskie były bardzo częste. Ataki na śydów ze strony
uczniów i studentów, nazywane Schüler-Gelauf stały się tam codziennością. Odpowiedzialni za
utrzymanie porządku patrzyli na nie z obojętnością.
W 1750 populacja Ŝydowska osiągnęła liczbę 750 tys., co stanowiło 8% ludności. W przeddzień
zaborów było ich juŜ prawie 800 tys.
[2]
Zabory
W 1772, za panowania ostatniego króla Stanisława Augusta
Poniatowskiego miał miejsce I rozbiór Polski. W jego wyniku
najwięcej śydów polskich trafiło pod panowanie Imperium
Rosyjskiego i Austrii. W Polsce natomiast wielu stwierdziło
zaistnienie konieczności przeprowadzenia reform. W 1773
powstała Komisja Edukacji Narodowej, pierwsze na świecie
ministerstwo oświaty. Jeden z jej członków, kanclerz Andrzej
Zamoyski opowiadał się za ustanowieniem gwarancji
nienaruszalności osobistej i prawa własności, a takŜe tolerancji
religijnej. JednakŜe postulował teŜ, aŜeby śydzi zamieszkujący
miasta byli oddzieleni od chrześcijan, a ci którzy nie posiadają
stałego zawodu powinni zostać wydaleni z państwa. Według
niego nawet ci śydzi, którzy zajęli się rolnictwem nie powinni
posiadać ziemi na własność. Jednocześnie jednak część szlachty
i intelektualistów proponowała wprowadzenie pełnego
równouprawnienia śydów.
W latach 1788-1792 Sejm Czteroletni pracował m.in. nad ustawami dotyczącymi połoŜenia śydów,
w 1792 zapewniono im nietykalność osobistą. U schyłku XVIII w. 2/3 polskich śydów Ŝyło w
miastach, 1/3 zajmowała się handlem, 1/3 rzemiosłem, mniej niŜ 1/6 Ŝyła z szynkarstwa i arend
(stanowili 80% arendarzy wiejskich). śydzi zmuszeni byli do płacenia specjalnego podatku za
zwolnienie od ewentualnego poboru do wojska oraz uzyskiwać zgodę na małŜeństwa.
II rozbiór Polski w 1793 pokazał, Ŝe powyŜsze działania pojawiły się jednak za późno. śydzi brali
udział w zbrojnym oporze przeciwko działaniom zaborców. W 1794 w czasie insurekcji
kościuszkowskiej, Berek Joselewicz stworzył lekkokonny pułk Ŝydowski. Gdy wojska rosyjskie pod
wodzą Aleksandra Suworowa dokonały w 1794 rzezi Pragi ich ofiarami w duŜej mierze padli
Ŝ
ydowscy mieszkańcy tego przedmieścia Warszawy.
W wyniku III rozbioru Polski, większość śydów polskich znalazła się pod panowaniem rosyjskim.
Rozwój judaizmu
Zobacz więcej w osobnym artykule: Polin.
Dobre warunki dla kulturowego i intelektualnego rozwoju Ŝydowskiej wspólnoty w Polsce miały
wpływ na cały judaizm. Niektórzy Ŝydowscy historycy uwaŜają Ŝe samo słowo "Polska", w języku
hebrajskim wymawiane Polania lub Polin było dla śydów "dobrym omenem". Działo się tak,
poniewaŜ Polania moŜna było rozbić na trzy słowa hebrajskie: po ("tutaj"), lan ("mieszka"), ya
("Bóg"; dokładniej - początek tetragramu JHWH), a słowo Polin na dwa: Po ("tutaj"), lin
Berek Joselewicz (1764-1809)
Page 6 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
("odpocznij"). Wynikało z tego, Ŝe Polska jest dobrym miejscem dla śydów. Od czasu panowania
Zygmunta I Starego, aŜ do czasu holokaustu Polska była centrum Ŝydowskiego Ŝycia religijnego.
Edukacja
W Polsce zakładano ogromną liczbę jesziwot - wyŜszych szkół talmudycznych. Stojący na ich czele
rabini mieli tytuły rektorów. NajwaŜniejsze takie szkoły istniały w Krakowie, Poznaniu i innych
duŜych miastach.
ś
ydowskie drukarnie powstały na początku XVI wieku. W 1530 Torę w języku hebrajskim wydano
w Krakowie. W końcu XVI wieku najwięcej Ŝydowskich publikacji drukowano w Lublinie. Były to
najczęściej ksiąŜki o tematyce religijnej.
Polscy rabini, doskonale wykształceni w uczelniach talmudycznych, stali się nie tylko
interpretatorami Ŝydowskiego prawa, ale równieŜ duchowymi doradcami, nauczycielami, sędziami i
prawnikami. Ich autorytet pozwalał im być przywódcami swoich wspólnot i odpowiadać na
najbardziej abstrakcyjne pytania dotyczące przestrzegania postanowień Halachy - Ŝydowskiego prawa
religijnego. Jego wpływ na Ŝycie polskich śydów nie ograniczał się jedynie do synagogi, ale
obejmował takŜe dom i szkołę.
W pierwszej połowie XVI wieku do Polski z Czech trafiło nauczanie talmudyczne, głównie za sprawą
szkoły Jakuba Pollaka, twórcy metody studiowania tekstu nazywanej Pilpul. Jednym z jej pionierów
w Polsce był Szlomo Szachna (ok. 1500-1558), uczeń Pollaka. śył i zmarł w Lublinie, w którym był
zwierzchnikiem jesziwy. Syn Szachny został naczelnym rabinem Lublina po jego śmierci, a jeden z
uczniów MojŜesz Isserles (1520-1572) zyskał międzynarodową sławę pośród śydów jako współautor
kodeksu Szulchan Aruch. Współczesny mu Salomon Luria (1520-1573) z Lublina równieŜ cieszył się
sławą wybitnego interpretatora Prawa. Powszechne były gorące dyskusje na tematy religijne pośród
uczonych sław. Wilno, nazywane Jerozolimą Północy, staje się jednym z największych na świecie
ośrodków studiów talmudycznych. W tym samym czasie popularność zdobywała Kabała, której
studiowaniu poświęcali się m.in. Mordechaj Jaffe i Joel Sirkes. Okres wielkiego rozwoju został
jednak brutalnie przerwany przez powstanie Chmielnickiego i potop szwedzki.
Chasydyzm
Zobacz więcej w osobnym artykule: Chasydyzm.
Wymienione powyŜej tragiczne wydarzenie pozostawiły trwały ślad nie
tylko na ekonomicznej sytuacji śydów w Polsce, ale równieŜ na ich Ŝyciu
duchowym. Nauczanie talmudyczne stało się dostępne dla stosunkowo
wąskich grup wybranych, którzy mogli sobie na nie pozwolić ze względów
finansowych. W tym samym czasie pośród śydów polskich pojawiali się
rozmaici wędrowni "cudotwórcy" i fałszywi Mesjasze (najsłynniejszy z
nich, Jakub Frank w latach 1755-1759 dał początek sekcie frankistów,
stanowiących częściową kontynuację wcześniejszego ruchu
przewodzonego przez Sabbataja Cwi).
W tym czasie mistycyzmu, w 1740, na Wołyniu Israel ben Eliezer (1698-
1760, nazywany teŜ Baal Szem Tov - "Pan Dobrego Imienia", w skrócie
BeSzT) stworzył nowoŜytny chasydyzm, znajdujący rzesze wyznawców w
Rzeczypospolitej i poza jej granicami. Powstanie tego ruchu miało
ogromny wpływ na ultraortodoksyjny judaizm na całym świecie. To
właśnie w Polsce miały swoje siedziby dynastie słynnych rabinów: chasydzi z Aleksandrowa,
Israel ben Eliezer
(Baal Szem Tow,
BeSzT) (1700-1760)
Page 7 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Bobowej, Góry Kalwarii (Ger), Nadwornej i Sasowa. W Polsce Ŝył takŜe Rabbi Joseph Isaac
Lubawicz zwany takŜe Joseph Isaac Schneersohn (1880-1950), szósty przywódca ruchu chasydzkiego
Chabad-Lubavitch, który mieszkał w Warszawie do 1940, do czasu wyjazdu do USA.
1795-1918
Władze wszystkich trzech państw zaborczych przeciwne były uprzywilejowanej pozycji, jaką śydzi
cieszyli się na ziemiach polskich. Po pierwszym rozbiorze Fryderyk II Wielki i Maria Teresa
wypędzili rzesze ubogich śydów do Polski celem rzekomej ochrony nowych poddanych. Następne
posunięcia miały juŜ na celu nie tyle zmniejszenie liczby śydów, co odebranie im przywilejów i
skłonienie do asymilacji z resztą społeczeństwa.
W Galicji cesarz Józef II zniósł kahały i objął śydów państwowym systemem oświaty i słuŜby
wojskowej. W 1848 wprowadzono zasadę równouprawnienia, która we wszystkich aspektach weszła
w Ŝycie do 1867. śydów nadal natomiast dyskryminowano m.in. specjalnymi podatkami od praktyk
religijnych.
W Rosji, gdzie znalazła się zdecydowana większość polskich wyznawców judaizmu, Katarzyna II
rozpoczęła realizację planu mającego na celu ograniczenie osadnictwa Ŝydowskiego. W 1782 śydom
zezwolono na osiedlanie się jedynie w miastach, a od 1791 w tzw. Strefie osiedlenia. Przez kolejne
lata jej obszar powiększał się, aŜ w końcu objął 25 zachodnich guberni cesarstwa. Z wyjątkiem
Krymu i Besarabii w 1835 pokrywał się zasadniczo z terytorium dawnej Rzeczypospolitej. W 1802
car utworzył specjalną komisję mającą zająć się poprawą losu śydów. Organ ten w 1804
zaproponował szereg kroków, mających doprowadzić do ich asymilacji. Zaproponował, aŜeby śydom
pozwolić na dostęp do szkół czy nawet posiadanie ziemi, ale zabronić posiadania udziałów w
przemyśle browarniczym i utrzymać inne ograniczenia. Propozycje te nigdy nie zostały wprowadzone
w Ŝycie, a sytuacja śydów w Strefie zaczęła się pogarszać. W 1820, roku tzw. Prawa Kantonistów,
wprowadzone przez cara Mikołaja I, utrzymywały podwójne opodatkowanie śydów, którzy
dodatkowo musieli dostarczać poborowych dla armii (w czasie słuŜby najczęściej miała miejsce ich
przymusowa konwersja). W 1822 w efekcie wprowadzenia równouprawnienia obywateli zniesione
zostały kahały. Zasada ta objęła ziemie polskie przejęte w efekcie rozbiorów. Na terenach pruskich
przyznanych Rosji przez kongres wiedeński wprowadzono ją dopiero w 1846. Inne ograniczenia takie
jak klauzule De non tolerandis Judaeis w statutach miejskich utrzymały się do 1862. W duŜym
stopniu regulacje te pozostawały martwym prawem, a śydzi dalej byli dyskryminowani. Ich sytuacja
zmieniała się wraz z kolejnymi carami - Mikołaj I wprowadził dyskryminujące ustawy, które
następnie zostały złagodzone przez Aleksandra II poprzez tzw. akt emancypacyjny i ponownie
przywrócone przez Aleksandra III. śydom zablokowano dostęp do wyŜszych szczebli hierarchii
wojskowej i biurokratycznej, zabroniono zakupu ziemi, ograniczono ich dostęp do średniego i
wyŜszego szczebla edukacji, a takŜe objęto restrykcjami wykonywanie niektórych zawodów.
Restrykcje ponownie osłabiono po rewolucji z lat 1905-1907.
W Prusach Fryderyk II objął ograniczoną ochroną grupę zamoŜnych śydów reprezentujących
określone zawody. W 1812 ich uprzywilejowanie zostało zniesione wraz z wprowadzeniem zasady
równouprawnienia obywateli.
W Księstwie Warszawskim konstytucja przyznała śydom te sama prawa, co innym obywatelom.
Jednak dekrety królewskie pozbawiły śydów praw wyborczych na okres 10 lat, podpierając się
argumentami obcości kulturalnej i obyczajowej śydów, a takŜe słabą asymilacją w społeczeństwie.
ś
ydzi nie mieli takŜe prawa do nabywania dóbr ziemskich oraz nieruchomości; w większych
miastach istniały rejony, w których zakazane było osadnictwo Ŝydowskie. W rzeczywistości prawo to
uderzało głównie w biedotę Ŝydowską, gdyŜ bogaci śydzi nie mieli problemów z przeprowadzką do
części miast zamieszkałych przez chrześcijan. Dodatkowo śydów wyłączono spod postanowień
Page 8 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
dekretu z 1807 o wolności osobistej, który miał połoŜyć kres poddaństwu.
Reformy przeprowadzane na ziemiach polskich stopniowo ograniczały niezaleŜność kahałów, w
efekcie czego po raz pierwszy w historii Europy śydzi stali się w pełni obywatelami krajów, w
których Ŝyli. O ile w Rzeczypospolitej sami kierowali swoimi sprawami i płacili zbiorczy podatek do
skarbu państwa, o tyle w państwach zaborczych stali się zwykłymi podatnikami i poborowymi. W
efekcie konieczne stało się włączenie ich do rejestru obywateli. W Rosji i Austrii od 1791, a w
Prusach od 1797 trwał proces rejestracji śydów i nadawania im nazwisk. W Austrii i Prusach
nazwiska tworzyli zwykle urzędnicy, co doprowadziło do powstania brzmiących banalnie bądź nawet
ś
miesznie rodów Apfelbaumów, Rosenblumów, Weingartenów, Goldfarbów, Silbersteinów itd.
Inaczej wyglądała sytuacja w Rosji, gdzie duŜą popularnością cieszyło się przyjmowanie nazwiska od
miejscowości pochodzenia lub szlacheckiego nazwiska właściciela majątku, w którym dany śyd
pracował. W ten sposób powstały nazwiska takie jak Warschauer, Wiener, Posner, Minsker, a takŜe
zapoŜyczone od Polaków Potocki, Czartoryski czy Wiśniowiecki.
Eksplozja demograficzna
Społeczność Ŝydowską cechował bardzo wysoki przyrost naturalny, który prowadził do jej
stopniowej pauperyzacji. Między rokiem 1800 i 1880 liczba jej członków w strefie osiedlenia wzrosła
o 500% do około 4 mln
[3]
. Podobnie sytuacja wyglądała w Galicji, gdzie ogólna bieda dotykała takŜe
coraz liczniejszą grupę śydów. W XIX wieku na ziemiach polskich Ŝyło do 4/5 wszystkich śydów
ś
wiata
[4]
. W efekcie likwidacji kahałów zwiększyła się ich ruchliwość społeczna - w Galicji Ŝartem
mawiano, Ŝe jedyną udaną wyprawą w 1848 był Długi Marsz śydów liczącą 2 km trasą z Kazimierza
do Krakowa. W Warszawie i Łodzi migracja dotyczyła głównie bogatych śydów, którzy opuszczali
ś
ródmieścia. Wielu przez granicę przechodziło do Galicji, gdzie nie istniały regulacje zabraniające im
zakupu ziemi. Stopniowo nasilał się proces emigracji do krajów zachodniej Europy, Palestyny i USA.
Nie istnieją jednolite i wiarygodne dane określające liczbę śydów, którzy wyjechali, na pewno jednak
więcej opuściło ziemie polskie niŜ na nich pozostało.
śydzi a sprawa polska
W 1831 w czasie powstania listopadowego w walkach w
obronie Warszawy przed armią rosyjską udział brała Ŝydowska
gwardia miejska. Była ona złoŜona w większości z śydów
ortodoksyjnych, którym pozwolono na niegolenie bród, nawet
wtedy gdy przywdziewali mundury.
W latach 1860-1863 śydzi brali udział w manifestacjach
patriotycznych i konspiracji, która poprzedziła wybuch
powstania styczniowego. Znamienna stała się działalność
nadrabina Dow Bera Meiselsa, wspierającego Polaków w ich
walkach narodowowyzwoleńczych (za co spotkał się z
prześladowaniami ze strony władz carskich). 2 marca 1861, w
czasie pogrzebu pięciu poległych oświadczył Andrzejowi
ś
ydowska straŜ bezpieczeństwa w
1831
Zamoyskiemu: I my czujemy, Ŝe jesteśmy Polakami, i my polską
ziemię kochamy jak panowie. Symbolem akulturacji
społeczeństwa Ŝydowskiego w Królestwie Polskim stała się
postać Michała Landego, który zginął niosąc krzyŜ w czasie
demonstracji patriotycznej na Placu Zamkowym w Warszawie 8
kwietnia 1861, krwawo stłumionej przez wojsko rosyjskie.
Bogata finansjera i kupcy Ŝydowscy związali się ze stronnictwem białych, którego działalność
finansował Leopold Kronenberg. To spowodowało, Ŝe śydzi nie od razu przystąpili do powstania
Page 9 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
styczniowego w 1863, co więcej w wielu miejscach dali się sprowokować władzom rosyjskim i
razem z chłopami wzięli udział w grabieŜach dworów szlacheckich.
Jakkolwiek manifest 22 stycznia wydany przez władze powstańcze głosił, Ŝe Komitet Centralny
Narodowy ogłasza wszystkich synów Polski, bez róŜnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu, wolnymi i
równymi obywatelami kraju, to dla większości polskich śydów akt ten pozostał jedynie wyrazem
dobrych chęci Polaków. Od samego początku kupcy i liweranci Ŝydowscy zajęli się zaopatrywaniem
w broń i Ŝywność oddziałów powstańczych. Sprowadzili z Belgii osławione sztucery, które były
podstawową bronią palną jednostek polskich. Po przystąpieniu białych do powstania szeregi partii
powstańczych zasilili śydzi, niejednokrotnie pełniąc odpowiedzialne funkcje m. in. w formacji tzw.
Ŝ
andarmów wieszających, którzy zmuszeni byli w wielu przypadkach wykonywać karę śmierci na
swoich współwyznawcach, którzy zdradzili lub wysługiwali się władzom rosyjskim. Większość
polskich śydów w czasie powstania styczniowego przyjęła postawę raczej obojętną, wyczekując na
przechylenie się szali walk na którąś ze stron. Znamienne, Ŝe jedynie mała część śydów płaciła
podatek wyznaczony przez powstańczy Rząd Narodowy.
[5]
Pogromy
Ś
mierć cara spowodowała wielką falę antyŜydowskich zamieszek, nazywanych pogromami (z
rosyjskiego погром), których najwięcej było w latach 1881-1884. Początkowo ograniczały się do
terytorium Rosji, choć w zajściach w Warszawie zginęło 12 śydów, wielu innych raniono, kobiety
były gwałcone, a takŜe zniszczono dobra wartości ponad 2 mln rubli. Nowy car, Aleksander III, za
zajścia obwinił śydów. Pogromy kontynuowano do 1884 za przynajmniej nieoficjalnym poparciem
władz carskich. Prześladowania te były jednym z głównych powodów masowej emigracji do USA, a
takŜe narodzin syjonizmu. Pomimo tego, w 1897 w Królestwie Polskim Ŝyło 1,3 mln śydów (14%
populacji).
ś
ydzi zachowali swój język, religię i kulturę. W XIX i na początku XX wieku nastąpiła częściowa
asymilacja Ŝydowskiej inteligencji.
Kolejna fala pogromów miała miejsce w latach 1903-1906. Sądzi się, Ŝe przynajmniej ich część
została zorganizowana i wspierana przez carską tajną policję, Ochranę. Niektóre miały miejsce na
ziemiach polskich, gdzie mieszkała większość rosyjskich śydów. W 1906 w Białymstoku zginęło ok.
100 osób, a wiele więcej zostało rannych.
śycie duchowe, Haskala i Halacha
Zobacz więcej w osobnym artykule: Haskala.
Ziemie polskie jako główne skupisko śydów były miejscem w którym rozwijały sie liczne ruchy
religijne judaizmu. W Krakowie, Wilnie, WołoŜyniu i Mirze istniały akademie religijne. Obok
tradycyjnej sztuki pilpul rozwijały się nowe tendencje teologiczne, a metody nauczania wzbogacono
o silny element etyki i tendencje ascetyczne. W XIX wieku na ziemiach polskich rozpoczęło się
Ŝ
ydowskie oświecenie - Haskala. Ruch ten przywiązywał duŜą wagę do świeckich idei i wartości.
Zwolennicy Haskali, nazywani Maskilim, opowiadali się za asymilacją i integracją z kulturą kraju, w
którym przebywali. W tym samym czasie istniała jednak inna szkoła - ruch Mussar, stawiający na
tradycję, mającą być odpowiedzią na antysemityzm i prześladowania. Polscy śydzi generalnie
znajdowali się pod mniejszym wpływem Haskali, skupiając się raczej na budowaniu wewnętrznego
Ŝ
ycia religijnego bazującego na Halasze ("śydowskim prawie"). Wykorzystywał je judaizm
ortodoksyjny, chasydzki, jak równieŜ syjonizm religijny (powstały w późnych latach XIX wieku ruch
Mizrahi).
Page 10 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Ruchy polityczne
W końcu XIX wieku, Haskala i dyskusja, którą wywołała, spowodowała powstawanie wielu ruchów
politycznych wewnątrz wspólnoty Ŝydowskiej. Prezentowały one wiele punktów widzenia i wizji
przyszłości Ŝydostwa, uczestnicząc w lokalnych wyborach. Popularny stał się syjonizm, propagowany
przez takie ugrupowania jak socjaliści z Poalej Syjon, przywiązani do tradycji religijnej w Mizrahi,
jak równieŜ tzw. Ogólni Syjoniści, dla których poparcie gwałtownie wzrastało. Natomiast asymilację i
prawa pracowników wspierała antysyjonistyczna partia Bund, a tzw. folkiści - kulturową autonomię i
opór wobec asymilacji. W 1912 powstała partia religijna, Agudat Israel.
Okres międzywojenny
Sytuacja śydów w czasie wojen 1918-1920
Wielu śydów odegrało powaŜną rolę w walce o niepodległość
Polski w 1918, niektórzy przyłączyli się do oddziałów
organizowanych przez Józefa Piłsudskiego. Jednak spora część
społeczności zdecydowała się zachować neutralność, w obawie
przed zaangaŜowaniem się po jednej ze stron, co mogło
zaowocować późniejszymi prześladowaniami. Nastąpiły one i tak,
w czasie wojny domowej w Rosji, wojny polsko-ukraińskiej i
polsko-sowieckiej.
TuŜ po zakończeniu pierwszej wojny światowej, na Zachodzie
pojawiły się pogłoski o masowych pogromach antyŜydowskich w
Polsce. W odpowiedzi na nie amerykański prezydent Woodrow
Wilson wysłał oficjalną komisję pod przewodnictwem Henry'ego
Morgenthau'a Seniora, która miała zbadać tę sprawę. Wyniki pracy
komisji opublikowano 3 października 1919 roku w tzw. raporcie
Morgenthau'a. Raport stwierdził, Ŝe w okresie od listopada 1918 do sierpnia 1919, na terenach
polskich miało miejsce osiem większych ekscesów antyŜydowskich w Kielcach, Lwowie, Pińsku,
Lidzie, Wilnie, Kolbuszowej, Częstochowie i Mińsku. Za najkrwawsze epizody uznał raport rozruchy
antyŜydowskie we Lwowie 21-23 listopada 1918 gdzie zabito 72 śydów i w Wilnie, gdzie 19-21
kwietnia 1919 Ŝołnierze polscy rostrzelali 43, a według innych źródeł (Norman Davis) 65 śydów,
częściowo w czasie walk w mieście, częścio w wyniku samosądów, które nastąpiły po opanowaniu
miasta przez Polaków. Raport zwrócił uwagę na naruszenia prawa przez Ŝołnierzy polskich w czasie
zajść w Wilnie, wypadki rabunku, gwałtu i egzekucji bez sądu, ale wskazał na wojenne warunki tych
wydarzeń (w mieście trwały nadal walki z bolszewikami) oraz uwolnił dowództwo sił wkraczających
do Wilna od zarzutów kierowania tymi zajściami. Inny charakter miała masakra w Pińsku, gdzie po
wkroczeniu wojsk polskich, na rozkaz dowódcy zaaresztowano 75 uczestników zebrania
miejscowych syjonistów, po czym 35 z nich rozstrzelano bez sądu. W sumie śmierć poniosło w nich
ok 280 osób. Według raportu główną przyczyną zajść był rozpowszechniony w byłym zaborze
rosyjskim antysemityzm ludności cywilnej i Ŝołnierzy - głównych sprawców ekscesów. Raport
podkreślił, Ŝe władze polskie - wojskowe i cywilne - nie były inicjatorem zajść, przeciwnie, starały
się je poskromić.
Kultura polska i Ŝydowska
Niepodległą Polskę zamieszkiwała duŜa społeczność Ŝydowska - w
1930 były to 3 miliony śydów, co stanowiło 11% populacji. W
Dęblińscy śydzi witają
marszałka Józefa Piłsudskiego
(1867-1935) chlebem i solą,
po oswobodzeniu miasta od
bolszewików w 1920.
Page 11 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
1931, zgodnie z danymi z Narodowego Spisu Ludności, II RP
zamieszkiwało 3 130 581 śydów (statystyki bazowały na deklaracji
wyznawanej religii). Prawie 1/4 z nich mieszkała w pięciu
miastach: Warszawie (352,6 tys.; więcej śydów mieszkało tylko w
Nowym Jorku), Łodzi (202 tys.), Wilnie, Krakowie, Lwowie.
Największy udział ludności Ŝydowskiej według powiatów był w
Białymstoku (43% ludności), Lublinie (34,7%), Łodzi (33,5%),
Radomiu (32,3%), Lwowie (31,9%), Warszawie (30,1%), Wilnie
(28,2%), Krakowie (25,8%), a najmniejszy w powiatach
zachodnich, gdzie nie przekraczał 1% ogółu mieszkańców.
Biorąc pod uwagę przyrost naturalny i emigrację, 1 września 1939
w Polsce mieszkało 3 474 000 śydów. Byli oni skupieni głównie w
duŜych i mniejszych miastach: 77% Ŝyło w miastach, a 23% na
wsiach. W czasie roku szkolnego 1937/1938, w Polsce było 226
szkół podstawowych i 12 średnich z językami wykładowymi jidysz
lub hebrajskim. śydowskie partie polityczne, takie jak Bund czy
syjonistyczne ugrupowania prawicowe i lewicowe były reprezentowane w Sejmie, jak równieŜ w
organach władz samorządowych.
Rozwijało się dynamicznie Ŝycie kulturalne. Pojawiło się wiele Ŝydowskich publikacji,
funkcjonowało ponad 116 czasopism. Autorzy piszący w jidysz (najbardziej znany Isaac Bashevis
Singer), zyskiwali międzynarodowe uznanie (Singer w 1978 otrzymał literacką Nagrodę Nobla). Inni
twórcy - Ŝydowscy lub będący takiego pochodzenia, tacy jak Bruno Schulz, Julian Tuwim, Jan
Brzechwa czy Bolesław Leśmian wnieśli znaczący wkład w rozwój literatury polskiej początku XX
wieku. Wybitnym wychowawcą i pisarzem był Janusz Korczak. Nie do przecenienia jest rola jaką w
rozwoju kultury polskiej odegrali księgarz i wydawca Jakub Mortkowicz oraz Mieczysław
Grydzewski, twórca Wiadomości Literackich - najpowaŜniejszego tytułu polskiej krytyki literackiej.
Rozwijał się takŜe teatr jidysz - w Polsce funkcjonowało 15 teatrów i grup teatralnych. W Warszawie
miała swoją siedzibę najwybitniejsza Ŝydowska trupa teatralna - Trupa Wileńska (jej pierwsze
przedstawienie, Dybuk miało miejsce w 1920). Natomiast załoŜony w 1912 roku w Białymstoku
Teatr Habima, jest obecnie śydowskim Teatrem Narodowym w Tel Awiwie. W Polsce produkowano
filmy w języku jidysz, np. At chet, Der Dibuk, Freylikhe kabtsonim, Mamele. Wielu Ŝydowskich
filmowców kręciło takŜe filmy w języku polskim, np. Aleksander Hertz (reŜyser), Aleksander Ford
[1], Józef Lejtes. Julian Tuwim i Marian Hemar pisali teksty dla teatrzyków rewiowych. Konrad Tom
był reŜyserem i aktorem, ale takŜe autorem szmoncesu Sęk, wykonywanego po wojnie przez Kabaret
Dudek.
Umacnianie się antysemityzmu
Zobacz więcej w osobnym artykule: Antysemityzm.
Prześladowanie śydów w Polsce nasilało się w początkowych i końcowych latach II RP. Nie byli oni
najczęściej postrzegani jako prawdziwi Polacy, zwłaszcza przez osoby o poglądach
nacjonalistycznych, którym politycznego poparcia udzielały koła endeckie.
JuŜ przed wybuchem I wojny światowej endecja i jej główny działacz Roman Dmowski uwaŜali, iŜ
wszelkie mniejszości narodowe stoją na przeszkodzie integracji Polski i jej ponownego zjednoczenia,
poniewaŜ nie wykazują one polskiej świadomości narodowej. Po odzyskaniu niepodległości
Dmowski głosił, iŜ narody, które nie poddadzą się asymilacji doprowadzą do upadku państwa, które
nie będzie mogło ustanowić silnej władzy centralnej.
Julian Tuwim (1894-1953)
Page 12 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Sytuacji nie polepszało to, Ŝe śydzi Ŝyli w duŜych skupiskach (co uniemoŜliwiało asymilację), a
takŜe to iŜ np. ok. 85% śydów określało hebrajski lub jidysz jako swój język ojczysty. Ich sytuacja
polepszyła się w czasie rządów autorytarnych marszałka Józefa Piłsudskiego (1926-1935), który
sprzeciwiał się antysemityzmowi (opowiadał się za ocenianiem obywateli według kryterium zasług
dla kraju, a nie narodowości). Szczególnie polscy śydzi cenili sobie rządy popieranego przez
Piłsudskiego liberalnego Kazimierza Bartla. Jednak z wielu powodów, włączając w to Wielki kryzys,
ich sytuacja nigdy nie była satysfakcjonująca. Pogorszyła się ona po śmierci marszałka, którą
większość śydów odebrała jako tragedię.
Po odejściu Piłsudskiego, nasiliły się dyskryminacja akademicka (numerus clausus wprowadzony w
1937), antyŜydowskie zajścia i półoficjalne lub nawet oficjalne antysemickie wypowiedzi
przedstawicieli władz państwowych. W 1937 związki zawodowe polskich lekarzy i prawników
wprowadziły przepis w swoich statutach, Ŝe przyjmowani będą jedynie chrześcijanie. W latach 1935-
1937 97 śydów zostało zabitych, a ok. 500 odniosło obraŜenia w zajściach antysemickich. Celem
przemocy były wielokrotnie Ŝydowskie sklepy, z których wiele zostało splądrowanych. Wiązało się
to z bojkotem ekonomicznym, który w połączeniu z Wielkim kryzysem przyczynił się do obniŜenia
poziomu Ŝycia śydów w Polsce (który był jednym z najniŜszych spośród wspólnot Ŝydowskich na
ś
wiecie). W efekcie tego, w przededniu drugiej wojny światowej w Polsce mieszkała ogromna
mniejszość Ŝydowska, jednak biedniejsza i słabiej zintegrowana z innymi obywatelami niŜ ci
zamieszkujący kraje Zachodniej Europy.
II wojna światowa i zagłada polskiego Ŝydostwa
Kampania wrześniowa
W czasie tzw. kampanii wrześniowej w 1939, ok. 120 tys.
obywateli polskich narodowości Ŝydowskiej lub Ŝydowskiego
pochodzenia wzięło udział w walkach z Niemcami i Sowietami,
będąc Ŝołnierzami polskiej armii. Ustalono, Ŝe w czasie całej II
wojny światowej, 32 216 Ŝydowskich Ŝołnierzy i oficerów Wojska
Polskiego zginęło, a ok. 61 tys. zostało wziętych do niewoli przez
nazistów (większość z nich nie przeŜyła). Ci, którzy zostali
zwolnieni, bardzo szybko znaleźli się w gettach i obozach pracy,
gdzie podzielili los swoich Ŝydowskich współobywateli.
Okupacja radziecka
W podbitej i podzielonej Polsce, zgodnie z postanowieniami
paktem Ribbentrop-Mołotow, 61,2 % polskich śydów znalazło się
pod okupacją niemiecką, podczas gdy 38,8 % - pod okupacją
sowiecką. Pośród polskich oficerów zamordowanych przez NKWD
w Katyniu w 1940, było 500-600 śydów. Jednocześnie duŜa część
ś
ydów sympatyzowało z reŜimem komunistycznym, co stało się
powodem późniejszych tarć polsko-Ŝydowskich na tych obszarach.
W latach 1939-1941 między 100 a 300 tys. polskich śydów zostało
deportowanych z ziem polskich okupowanych przez Sowietów, w głąb Związku Radzieckiego.
Niektórzy z nich, zwłaszcza polscy komuniści (np. Jakub Berman), przenieśli się dobrowolnie.
JednakŜe większość została siłą osadzona w gułagu. Niewielkiej grupie (ok. 6 tys.) udało się opuścić
ZSRR w 1942, będąc częścią armii generała Władysława Andersa. Pośród nich był m.in. późniejszy
Groby Ŝydowskie pośród
katolickich - miejsce
pochowania poległych w
czasie kampanii wrześniowej
w 1939 r., Cmentarz
powązkowski, Warszawa.
Page 13 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
premier Izraela, Menachem Begin. W czasie gdy 2 Korpus Polski przebywał w Brytyjskim Mandacie
Palestyna, 67% (2.972) Ŝydowskich Ŝołnierzy zdezerterowało. Wielu z nich przyłączyło się do
Irgunu, Ŝydowskiej organizacji paramilitarnej.
Okupacja niemiecka - holokaust
Brama wjazdowa obozu zagłady
Auschwitz-Birkenau.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holokaust.
ś
ydzi polscy ucierpieli najbardziej w czasie holokaustu.
Ok. 6 mln polskich obywateli zginęło w czasie wojny,
połowa z nich była narodowości Ŝydowskiej. Zostali oni
zamordowanie w nazistowskich obozach zagłady, w
Auschwitz-Birkenau, Treblince, Majdanku, BełŜcu,
Sobiborze, Chełmnie lub zmarło z głodu w gettach. Wielu
zginęło na skutek działalności na Wschodzie hitlerowskich
szwadronów śmierci, Einsatzgruppen.
Niektóre z masakr były tylko inspirowane przez Niemców,
a przeprowadzane z pomocą, lub nawet przez samych
Polaków. Przykładem moŜe być tutaj pogrom w
Jedwabnem, podczas którego zginęło co najmniej 350 śydów (wg badań IPN). Istota polskiego
udziału w masakrach śydów w czasie wojny do dziś pozostaje przedmiotem kontrowersji, choć
Instytut Pamięci Narodowej przedstawił dowody na istnienie zajść podobnych do jedwabieńskich w
22 innych miejscowościach. Jako powód takiego zachowania wymienia się antysemityzm, chęć
odwetu na śydach wspierających komunistów lub teŜ zwykłą chciwość.
Niemcy utworzyli wiele gett, w których skupiano śydów z całych okupowanych terenów.
Największe były getto w Warszawie, w którym przebywało ok. 380 tys. osób, a takŜe getto w Łodzi,
gdzie znajdowało się ok. 160 tys. śydów. Inne polskie miasta, w których powstawały duŜe getta to
m.in. Białystok, Częstochowa, Kielce, Kraków, Lublin, Lwów, Radom i Wilno. Ewenementem na
skalę krajową było otwarte getto w Szydłowcu.
Warszawskie getto zostało załoŜone przez generalnego gubernatora Hansa Franka 16 października
1940. W tym czasie 380 tys. śydów skupionych w getcie stanowiło ok. 30% populacji Warszawy,
podczas gdy zajmowało ono tylko ok. 2,4% powierzchni miasta. 16 listopada wybudowano wysoki
mur, ostatecznie odgradzając je od reszty świata. W ciągu następnego półtora roku do getta
przywoŜono śydów z mniejszych miast i wsi. Jednak liczba w ten sposób uwięzionych pozostawała
ta sama, z powodu głodu i chorób zakaźnych, zwłaszcza tyfusu. Średnie racje Ŝywieniowe w 1941 dla
ś
ydów w Warszawie wynosiły 253 kcal, 669 kcal dla Polaków, podczas gdy dla Niemców - 2613
kcal.
22 czerwca 1942 rozpoczęła się masowa deportacja, w czasie następnych 52 dni (do 12 września
1942), około 300 tys. osób zostało przewiezionych pociągami do obozu zagłady w Treblince.
Deportacja została przeprowadzona przez 50 niemieckich Ŝołnierzy SS, 200 łotewskich Ŝołnierzy z
batalionów Schutzmannschaften, 200 ukraińskich policjantów i 2500 członków śydowskiej Policji
Getta. W zamian za współpracę, nietykalność zagwarantowano pracownikom Judenratu, jak równieŜ
funkcjonariuszom śydowskiej Policji i ich rodzinom. Okazało się jednak, Ŝe gwarancje te działały
tylko przez krótki czas.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Powstanie w getcie warszawskim.
18 stycznia 1943 część mieszkańców getta (pośród nich byli członkowie śydowskiego Związku
Page 14 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Wojskowego i śydowskiej Organizacji Bojowej), stawiła zbrojny opór przeciwko kolejnym
deportacjom. Ostateczne zniszczenie getta nastąpiło 4 miesiące później, po zduszeniu przez nazistów
powstania, które wybuchło 19 kwietnia 1943.
Los warszawskiego getta był podobny do tego, co spotkało inne getta w których koncentrowano
ludność Ŝydowską. Wraz z decyzją hitlerowców o podjęciu Ostatecznego Rozwiązania (Endlösung) -
eksterminacji europejskiego Ŝydostwa - rozpoczęła się w 1942 Akcja Reinhard, podczas trwania
której (tj. do października 1943) zamordowano ponad 1,7 mln śydów.
Polska była jedynym krajem okupowanym przez Niemcy w czasie II wojny światowej, w którym
formalnie wprowadzono karę śmierci dla kaŜdego, kto ukrywa lub pomaga w inny sposób śydom.
[6]
Pomimo tego, Polacy stanowią największy odsetek pośród Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata.
Począwszy od 1941 Referat śydowski w Wydziale Informacji Biura Informacji i Propagandy
Komendy Głównej Armii Krajowej rozpoczął systematyczne zbieranie informacji o losach polskich
ś
ydów, przekazywanych potem do Londynu. Reakcją na rozpoczęcie eksterminacji ludności
Ŝ
ydowskiej, było utworzenie we wrześniu 1942 przez Zofię Kossak Szczucką i Wandę Krahelską
Tymczasowego Komitetu Pomocy śydom, przekształconego w grudniu tego roku w Radę Pomocy
ś
ydom "śegota". W marcu 1943 Witold Bieńkowski ps. Wencki powołał Referat śydowski
Delagatury Rządu na Kraj.
Polski Rząd na Uchodźstwie był pierwszym (październik 1942), który donosił o istnieniu
nazistowskich obozów śmierci i systematycznej eksterminacji śydów, poprzez swego kuriera Jana
Karskiego i organizatora ruchu oporu w Auschwitz-Birkenau, Witolda Pileckiego.
Okres PRL-u
Lata powojenne
Od 40 do 100 tys. polskich śydów przetrwało holokaust, ukrywając się lub przyłączając do polskiej
bądź teŜ radzieckiej partyzantki. Kolejne 50-170 tys. zostało repatriowanych z ZSRR a 20-40 tys. z
Niemiec i innych krajów. W okresie powojennym w Polsce najwięcej było ok. 180-240 tys. śydów,
w większości zamieszkujących Warszawę, Łódź, Kraków i Wrocław.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Pogrom kielecki.
Jednak wkrótce po zakończeniu II wojny światowej zaczęli oni masowo opuszczać Polskę. Powodem
tego była niechęć do nich, czego szczytowym przejawem był pogrom kielecki w 1946. Dodatkowo
komunistyczne władze odmówiły restytucji mienia Ŝydowskiego, zagrabionego podczas wojny.
Polscy śydzi zaczęli więc snuć plany opuszczenia kraju w celu zbudowania własnego państwa w
Palestynie. Z tego powodu 100-120 tys. śydów opuściło Polskę w latach 1945-1948. Ich podróŜe
były organizowane przez aktywistów syjonistycznych, takich jak Adolf Berman czy Icchak
Cukierman, będących członkami organizacji Berihah (Ucieczka). Zajmowała się ona takŜe
urządzaniem emigracji z Rumunii, Węgier, Czechosłowacji i Jugosławii (ogółem ok. 250 tys. osób).
Druga fala masowych wyjazdów z Polski nastąpiła w okresie względnej liberalizacji reŜimu
komunistycznego w latach 1957-1959.
Ci, którzy pozostali, zajmowali się odbudową Ŝydowskiego Ŝycia w Polsce, działając m.in. w
Centralnym Komitecie śydów Polskich (CKśP), który organizował edukację, pomoc społeczną,
Ŝ
ycie kulturalne, ale równieŜ spełniał funkcje propagandowe. Dodatkowo kwestiami związanymi z
religią zajmowała się śydowska Wspólnota Wyznaniowa, przewodzona przez Dawida Kahane (który
był takŜe naczelnym rabinem Wojska Polskiego). Działała ona w latach 1945-1948, do czasu
Page 15 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
wchłonięcia przez CKśP. Jedenaście niezaleŜnych Ŝydowskich partii politycznych (z których osiem
było legalnych) istniało w Polsce do czasu ich rozwiązania w latach 1949-1950.
Zaraz po wojnie powstał równieŜ szereg Ŝydowskich instytucji kulturowych i oświatowych, m.in.
Państwowy Teatr śydowski załoŜony w 1950, którego dyrektorem była Ida Kamińska, czy śydowski
Instytut Historyczny (śIH), specjalizujący się w prowadzeniu badań nad historią i kulturą śydów w
Polsce. Zaczęto takŜe wydawać gazetę w języku jidysz, pod nazwą "Fołks Sztyme" ("Głos Ludu").
Wielu polskich śydów uczestniczyło w budowie reŜimu komunistycznego w Polsce w latach 1944-
1956, zajmując eksponowane stanowiska w PZPR (np. Jakub Berman, Hilary Minc - ten ostatni
odpowiedzialny był m.in. za odbudowę gospodarki na komunistyczną modłę), aparacie
bezpieczeństwa (UB) oraz dyplomacji i wywiadzie (Marcel (Marceli) Reich-Ranicki). Po 1956,
podczas procesu destalinizacji za rządów Władysława Gomułki, niektórzy Ŝydowskiego pochodzenia
funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, m.in. Roman Romkowski (właśc. Natan Grunspau-Kikiel),
Jacek RóŜański (właśc. Józef Goldberg) czy Anatol Fejgin, zostali osądzeni pod zarzutami
"naduŜywania siły" i torturowania polskich antykomunistów (m.in. Witolda Pileckiego). Większość z
nich trafiła do więzień. Funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa, Józef Światło (właśc. Izak
Fleichfarb), po ucieczce na Zachód w 1953, za pośrednictwem Radia Wolna Europa, ujawnił metody
stosowane przez UB, co doprowadziło do jego rozwiązania w 1954.
1967-1989
W 1967 z powodu poparcia przez Związek Radziecki krajów arabskich w wojnie sześciodniowej PRL
zerwała stosunki dyplomatyczne z Izraelem
[7]
. Z tego samego powodu wielu Polaków skrycie
popierało Izraelczyków w tym konflikcie. Do 1968 ok. 40 tys. śydów polskich, którzy pozostali w
kraju, było zasymilowanych z polskim społeczeństwem, ale w ciągu roku stali się obiektem
zorganizowanej przez władze państwowe akcji, zrównującej Ŝydowskie pochodzenie z syjonizmem,
co władze określały jako nielojalność względem Polski.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Marzec 1968.
W marcu 1968 studencka demonstracja w Warszawie dała pretekst rządowi Gomułki do rozpoczęcia
antysemickiej nagonki. Szef słuŜb bezpieczeństwa, Mieczysław Moczar oficjalnie uŜywał retoryki
antysyjonistycznej, jednakŜe w powszechnym odczuciu działania miały dotyczyć wszystkich śydów.
Sponsorowana przez państwo kampania "antysyjonistyczna" zaowocowała usunięciem ich z PZPR,
ze stanowisk kierowniczych w zakładach pracy oraz posad w szkołach i uniwersytetach. Ze
względów politycznych, ale równieŜ i ekonomicznych, 20 tys. śydów zostało zmuszonych do
emigracji w latach 1968-1970. Kampania, pomimo iŜ wymierzona przeciwko śydom zajmującym
wysokie stanowiska państwowe w okresie stalinowskim, dotknęła przede wszystkim zasymilowanych
w większości polskich śydów, niezaleŜnie od ich rzeczywistych poglądów. Wydarzenia marcowe
przyczyniły się takŜe do zniszczenia wizerunku Polski na Zachodzie, zwłaszcza w USA. Część z
"emigrantów marcowych" przyłączyła się do zagranicznych organizacji wspierających polskich
opozycjonistów.
W późnych latach 70. kilka osób o Ŝydowskim pochodzeniu zaangaŜowało się w działalność
nielegalnych grup opozycyjnych. W momencie upadku komunizmu w Polsce w 1989, w kraju
mieszkało tylko 5-10 tys. śydów, spośród których wielu nie wiedziało o swoim pochodzeniu lub
ukrywało je.
Po 1989
Od lat 90. XX wieku trwa odrodzenie Ŝycia religijnego i kulturalnego polskich śydów, zakładane są
Page 16 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
gminy wyznaniowe i instytucje oświatowe. Blokowane do tej pory przez komunistyczną cenzurę
dyskusje wielu kwestii historycznych (zwłaszcza związanych z II wojną światową i okresem 1944-
1989, takich jak pogrom w Jedwabnem, masakra w Koniuchach, masakra w Nalibokach, pogrom
kielecki, czy polsko-Ŝydowskie stosunki podczas wojny w ogóle), stało się obiektem nowych badań i
ocen. Podobnie dzieje się ze sprawą udziału śydów w zbrodniach komunistycznych popełnionych na
Polakach zaraz po wojnie.
Zgodnie z danymi przedstawionymi przez Forum
Koordynacyjne Przeciwko Antysemityzmowi
[8]
, w Polsce
miało miejsce 18 antysemickich incydentów w okresie
styczeń 2001 - listopad 2005. Połowa z nich miała
charakter polityczny, 8 stanowiło akty wandalizmu lub
profanacji (ostatni miał miejsce w 2003), a jeden był aktem
werbalnym. W Polsce nie miały miejsca antysemickie ataki
z uŜyciem broni. JednakŜe, jak wynika z badań
statystycznych przeprowadzonych w 2005, odsetek
populacji w Polsce podzielających antysemicki
ś
wiatopogląd jest wyŜszy niŜ w niektórych krajach
zachodnich
[9]
. Zgodnie z sondaŜem przeprowadzonym
przez CBOS i opublikowanym w styczniu 2005, w którym Polacy mieli określić swój stosunek
względem innych narodów, 45% czuje niechęć względem śydów, 18% - sympatię, 29% - jest
indyferentne względem nich, a 8% jest niezdecydowanych. W tym samym badaniu poproszono
respondentów o określenie swych odczuć za pomocą prostej skali: od -3 (silna antypatia) do +3 (silna
sympatia), podczas gdy 0 oznaczało obojętność. Średnia wartość stosunku do śydów wynosiła -0.67.
Po 1989 Ŝydowskie Ŝycie religijne w Polsce oŜyło m.in. dzięki pomocy Fundacji Ronalda S. Laudera.
Polska Ŝydowska wspólnota wyznaniowa zatrudnia dziewięciu rabinów (ZGWś - 5, Beit Warszawa -
2, Chabad-Lubavitch - 2), zarządza niewielką ilością szkół, urządza obozy letnie, a takŜe wydaje
szereg czasopism i innych publikacji. W 1993 powstał Związek Gmin Wyznaniowych śydowskich w
RP, którego głównym celem jest organizacja religijnego i kulturowego Ŝycia członków wspólnoty
Ŝ
ydowskiej w Polsce.
Na Uniwersytecie Warszawskim i Jagiellońskim powstały
Ŝ
ydowskie programy akademickie. W Krakowie powołano
do Ŝycia Fundację Judaika, która sponsorowała szereg
kulturowych i edukacyjnych programów przeznaczonych
dla Polaków. Rząd Polski sfinansuje wybudowanie
Muzeum Historii śydów Polskich w Warszawie o koszcie
100 mln PLN.
[10]
Groby cadyków są odwiedzane przez tysiące chasydów, np.
grób rabina Cwi Elimelecha z Dynowa, ohel Elimelech z
LeŜajska czy Dawida Bidermana z Lelowa.
Spośród państw bloku komunistycznego, które (z
wyjątkiem Rumunii) zerwały stosunki dyplomatyczne z
Izraelem w 1967, Polska była pierwszym, które je
wznowiła (w 1986) i w pełni przywróciła w 1990. Polska pomagała w masowej emigracji śydów z
ZSRR. Stosunki międzyrządowe obu krajów są wzorowe, co zaowocowało wzajemnymi wizytami
prezydentów i ministrów spraw zagranicznych.
W ostatnich latach w Polsce miało miejsce wiele uroczystości związanych z holokaustem. We
Marsz śywych w 2000.
Szalom na Szerokiej - finałowy koncert
Festiwalu Kultury śydowskiej w
Krakowie w 2005.
Page 17 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
wrześniu 2000 najwyŜsi dostojnicy państwowi z Polski, Izraela, Stanów Zjednoczonych i innych
krajów (w tym ksiąŜę Hassan z Jordanii) zebrali się w Oświęcimiu w celu uczestniczenia w otwarciu
synagogi Chewra Lomdei Misznajot i Centrum śydowskiego w Oświęcimiu. Synagoga, jedyna która
ocalała w mieście po II wojnie światowej jest kulturowym i edukacyjnym centrum, w którym
przybysze mogą modlić się i uczyć o historii wspólnoty Ŝydowskiej zamieszkującej przedwojenny
Oświęcim. BoŜnica ta była pierwszym obiektem zwróconym przez państwo polskie wspólnocie
Ŝ
ydowskiej po wejściu w Ŝycie w 1997 ustawy dotyczącej restytucji własności Ŝydowskiego mienia.
Dodatkowo, w kwietniu kaŜdego roku ma miejsce tzw. Marsz śywych z Auschwitz do Birkenau, w
którym biorą udział zarówno Polacy, jak i Izraelczycy. Z Ŝydowskich uroczystości w Polsce wypada
jeszcze wymienić Festiwal Kultury śydowskiej w Krakowie.
Obecnie liczba śydów w Polsce oceniana jest na 8-12 tys., w większości mieszkających w
Warszawie, Krakowie, Łodzi, Wrocławiu i Bielsku-Białej, choć nie ma oficjalnych danych
potwierdzających te liczby. Zgodnie z Centrum MojŜesza Schorra, mogą być one zaniŜone, poniewaŜ
nie wszyscy obywatele polscy narodowości Ŝydowskiej są religijni. Centrum ocenia, Ŝe Polskę
zamieszkuje ok. 100 tys. śydów, spośród których 30-40 tys. jest w bezpośredni sposób związanych z
kulturą bądź religią Ŝydowską.
Zobacz teŜ
Polscy śydzi
Bibliografia
Majer Bałaban, Z historii śydów w Polsce, 1920; śydzi w Polsce, 1930, Historia śydów w
Krakowie i na Kazimierzu 1304-1655 1936
Majer Bałaban, Z zagadnień ustrojowych Ŝydostwa polskiego, Lwów 1932
Stefan Bratkowski Pod wspólnym niebem: krótka historia śydów w Polsce i stosunków polsko-
Ŝ
ydowskich, Warszawa 2001, ISBN 83-88072-51-X
Davies Norman BoŜe Igrzysko, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2006, ISBN 83-240-0654-0
Marian Fuks śydzi polscy: dzieje i kultura, Warszawa 1982
August Grabski, Maciej Pisarski, Albert Stankowski, Studia z dziejów i kultury śydów w Polsce
po 1945 roku, Warszawa 1997, ISBN 83-85660-74-7
August Grabski Działalność komunistów wśród śydów w Polsce (1944-1949), Warszawa 2004
Aleksander Hertz śydzi w kulturze polskiej, Warszawa 2003, ISBN 83-88032-56-9
Wanda Kochowska, Mieczysław Wojeckiśydzi w Polsce, Zielona Góra 1994, ISBN 83-86335-
04-1
Bertold Merwin śydzi w powstaniu 1863r., 1910
Andrzej śbikowski śydzi, Wrocław 2005, ISBN 83-7384-193-8
Przypisy
1.
↑
B. Weinryb The Jews of Poland. A Social Economic History of the Jewish Community in Poland from 1100 to
1800, Philadelphia, The Jewish Publication Society of America, 1972 r., s. 166
2.
↑
Davies N. BoŜe Igrzysko, s. 721
3.
↑
Ibidem, s. 725
4.
↑
Ibidem, s. 721
5.
↑
śydzi a powstanie styczniowe. Materiały i dokumenty. opr. A. Eisenbach, D. Fajnhauz, A. Wein Warszawa
1963 passim
6.
↑
http://www.zyciezazycie.pl - Projekt "śycie za śycie" opisujący Polaków, którzy wraz z rodzinami oddali
Ŝ
ycie by ratować śydów
7.
↑
A. Stankowski, Zerwanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem przez Polskę w czerwcu 1967 roku w:
Rozdział wspólnej historii, Studia z dziejów śydów w Polsce, Warszawa, 2001, ISBN 83-86859-65-2
8.
↑
The Coordination Forum for Countering Antisemitism
Page 18 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce
Tę stronę ostatnio zmodyfikowano 10:42, 18 kwi 2008.
Tekst udostępniany na licencji GNU Free Documentation License. (patrz: Prawa autorskie)
Wikipedia® jest zarejestrowanym znakiem towarowym Wikimedia Foundation. MoŜesz
przekazać dary pienięŜne Fundacji Wikimedia.
Zasady ochrony prywatności O Wikipedii Informacje prawne
9.
↑
ADL Survey in 12 European Countries Finds Anti-Semitic Attitudes Still Strongly Held 7 czerwca 2005
10.
↑
http://jewishmuseum.org.pl/press_news.php?miId=119&lang=pl&nId=443 Informacje o inwestycji ze strony
muzeum.
Linki zewnętrzne
Muzeum Historii śydów Polskich
Dzieje śydów w Polsce
Portal społeczności Ŝydowskiej w Polsce
Gmina Wyznaniowa śydowska w Warszawie
Beit Warszawa - Towarzystwo Kultury śydowskiej
Dia-pozytyw. Serwis informacyjny
ś
ydowski Instytut Historyczny (śIH).
Fundacja Ochrony Dziedzictwa śydowskiego
Fundacja Judaica
Stowarzyszenie "Dzieci Holocaustu" w Polsce
Fundacja Ronalda S. Laudera w Polsce
Fundacja im. prof. MojŜesza Schorra
ś
ydowska Ogólnopolska Organizacja MłodzieŜowa
ś
ydowskie Stowarzyszenie Czulent
Chór śydowski Clil
Midrasz - Ŝydowski miesięcznik społeczno-kulturalny
The 614th Commandment Society. Judaizm: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
ś
ydzi w Polsce. Ocalić od zapomnienia-uczyć dla przyszłości - serwis edukacyjny
Ź
ródło: "http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce"
Kategorie: Dobre artykuły | Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł | Historia śydów | Historia
ś
ydów w Polsce
Page 19 of 19
Historia śydów w Polsce - Wikipedia, wolna encyklopedia
2008-04-19
http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Polsce