Henry Hazlitt vs Plan Marshalla

Autor: Marcin Moroń

Henry Hazlitt jest dziś powszechnie znany jako autor wydanej w 1946 r.

”, pozycji która w prosty sposób tłumaczy skutki

rządowej  interwencji  w  działanie  gospodarki,  i  która  zaraziła  zainteresowaniem
ekonomią  wielu  późniejszych  zwolenników  wolnego  rynku.  Jednak  w  latach  40.
był on znany głównie jako dziennikarz publikujący teksty poświęcone literaturze
oraz  ekonomii  w  największych  czasopismach  w  USA,  takich  jak  „New  York
Times”, „Wall Street Journal” czy „Newsweek”.

W tym samym roku, w którym wydał swoją słynną książkę, Hazlitt

rozpoczął współpracę z tygodnikiem „Newsweek”, w którym prowadził rubrykę
zatytułowaną „Business Tides”, poświęconą tematyce ekonomiczno-politycznej.
Do „Newsweeka” trafił on prosto z „New York Timesa”, skąd został po koleżeńsku

„wyproszony” ze względu na swoją krytykę postanowień konferencji w Bretton
Woods. Redakcja, jak i czytelnicy, mieli nieco inne zapatrywania na to
międzynarodowe porozumienie dotyczące polityki monetarnej.

Nie był to pierwszy raz, gdy Henry Hazlitt został zmuszony do zmiany

redakcji w związku ze swoimi poglądami — w latach 30., jako zagorzały krytyk
New Dealu, musiał bowiem opuścić redakcję „The Nation”

, na tle konfliktu z

kolegami. To właśnie na łamach „Business Tides”

, ukazały się jego liczne

felietony poświęcone krytyce amerykańskiej pomocy zagranicznej dla Europy,
udzielanej m.in. w ramach Planu Marshalla, których część dała początek wydanej
przez niego jeszcze w 1947 r. książeczce p.t. „Will Dollars Save the World?”

Plan Marshalla

Plan Marshalla — stworzony przez sekretarza stanu, gen. George’a

Marshalla pod patronatem prezydenta Harry’ego S. Trumana — miał być
elementem nowej amerykańskiej doktryny powstrzymywania, która polegała na

Obecnie jest to najdłużej nieprzerwanie ukazujący się tygodnik w USA. Pierwszy numer

wydano w 1865 r.

Po polsku można by przetłumaczyć ten tytuł jako „Fale biznesu”.

H. Hazlitt, Will Dollars Save the World?, Nowy Jork, 1947. Tytuł można przetłumaczyć

jako „Czy dolary ocalą świat?”.

niedopuszczeniu do wzrostu wpływów komunistów na świecie. W pewnym sensie
zastąpił on również tzw. plan Morgenthau’a

, przedstawiając nieco inną wizję

powojennych Niemiec, choć nie dotyczył on wyłącznie tego kraju.

Pomoc w ramach planu, w postaci grantów i pożyczek, miała zostać

udzielona w oparciu o zadeklarowane przez potencjalnych benficjentów potrzeby
gospodarcze — w tym celu kraje, które zdecydowały się skorzystać z programu,
powołały Komitet Europejskiej Współpracy Gospodarczej, który we wrześniu

1947 r. zaprezentował amerykańskiemu rządowi stosowny raport. W pracach
komitetu nie brali oczywiście udziału przedstawiciele krajów komunistycznych —
z perspektywy radzieckiej udział w Planie Marshalla wiązał się z udostępnieniem
Zachodowi zbyt wielu danych dotyczących gospodarki państw bloku
wschodniego. Tak więc na spotkaniu w Szklarskiej Porębie, we wrześniu 1947 r.,
przedstawiciele partii komunistycznych uznali cały program za próbę zniewolenia
Europy przez USA.

Hazlitt rozpoczął polemikę z orędownikami Planu Marshalla, gdy tylko

pojawiły się pierwsze wzmianki o zamiarze udzielenia pomocy gospodarczej
krajom Europy. Pierwszy felieton jego autorstwa na ten temat ukazał się pod

koniec marca 1947 r., wkrótce po ogłoszeniu przez Trumana zamiaru przejęcia
brytyjskich

zobowiązań

pomocy

greckiemu

rządowi,

walczącemu

komunistyczną partyzantką

. Kolejne teksty dotyczące Planu Marshalla

ukazywały  się  przez  cały  okres  jego  działania,  czyli  do  1952  r.,  jednak  wobec
kontynuowania  przez  USA  pomocy  zagranicznej  dla  Europy,  a  także  dla  innych
krajów  świata

, Hazlitt cyklicznie poświęcał tej tematyce miejsce w swojej

kolumnie do 1966 r., kiedy to przestał prowadzić „Business Tides”

Opracowany przez amerykańskiego sekretarza skarbu w administracji Franklina Delano

Roosevelta, Henry’ego Morgenthau’a, zakładał rozbicie Niemiec na kilka mniejszych
jednostek oraz utworzenie z nich zdemilitaryzowanego państwa rolniczo-pasterskiego,
pozbawionego przemysłu ciężkiego.

H. Hazlitt, Six Principles of Foreign Aid, 31 marzec 1947, [w:] Business Tides: The

Newsweek Era of Henry Hazlitt, pod red. Marca Doolittle'a, Auburn, 2011 s. 27–28.
Książka dostępna bez opłat na stronie amerykańskiego Mises Institute pod adresem
www.mises.org.

Na przykład w formie programu Point Four, skierowanego do krajów rozwijających się i

ogłoszonego w styczniu 1949 r.

W ramach ciekawostki warto wspomnieć, że wśród trójki zastępującej Hazlitta w

prowadzeniu rubryki znaleźli się: wolnorynkowiec Milton Friedman i keynesista Paul
Samuelson. Trzecią osobą był Henry Wallich, profesor ekonomii uniwersytetu w Yale,
pracujący w latach 1941–1951 w amerykańskiej Rezerwie Federalnej.

Nietrudno się domyśleć, dlaczego wolnorynkowiec pokroju Henry’ego

Hazlitta  krytykował  program  spełniający  w  pewnym  sensie  rolę  świadczeń
socjalnych  dla  państw  i  ich  gospodarek,  oraz  ingerujący  w  działanie  rynków.
Jednak  dopiero  lektura  felietonów  Hazlitta  dla  „Newsweeka”  pozwala  w  pełni
zrozumieć,  jak  złożonym  zagadnieniem  jest  rządowa  pomoc  zagraniczna,  jak
wiele mechanizmów wprawia w ruch i jak wiele problemów może spowodować.

Błędne założenia

Hazlitt w pierwszej kolejności krytykował założenia leżące u podstaw

chęci udzielania przez amerykańskie władze pomocy materialnej Europie. Przede
wszystkim zadawał sobie pytanie, w jakim celu USA chce podjąć się zadania
pomocy Staremu Światowi?

Od  samego  początku  podstawowe  cele  Planu  Marshalla  były
niejasne  i  zagmatwane.  Jeśli  ktoś  wskazywał  na  stojące  za  nim
ekonomiczne  mity,  mówiono  mu,  że  jego  cele  były  głównie
polityczne. Jeśli zwracał uwagę na jego polityczne niedociągnięcia,
mówiono mu, że to głównie plan gospodarczy. Próba dokładnego

określenia celów Planu Marshalla przypomina przybijanie do
ściany ciasta z kremem.

Hazlitt odrzucał tłumaczenie, jakoby Plan Marshalla miał w jakiś sposób

wspomóc walkę USA z komunizmem i zabezpieczyć Europę Zachodnią przed
agresją

ZSRR.

Uważał,

że

przede

wszystkim

projekt

Paktu

Północnoatlantyckiego, a więc wzajemne zobowiązanie sojuszników do obrony w
razie agresji z zewnątrz, stanowi realne zabezpieczenie przed zagrożeniem, jakim
był blok wschodni

. Ponadto wierzył w konieczność prowadzenia zdecydowanej i

niezachwianej polityki wobec Stalina, gdyż polityka ustępstw jedynie wzmacniała

jego pewność siebie i sprawiała wrażenie uległości lub słabości USA względem
Sowietów

Hazlitt negował także możliwość „przekupienia” zdradzających tendencje

socjalistyczne Europejczyków — w jednym z felietonów stwierdził, że to nie bieda
stworzyła w tych krajach zagrożenie komunizmem, ale kryzys ideowy,

H. Hazlitt, What Are We Trying to Do?, 28 luty 1948, [w:] Business Tides..., s. 117–

118. Tutaj i w innych miejscach tłumaczenie cytatów mojego autorstwa.

Ibid.

H. Hazlitt, Dangers of Dollar Diplomacy, 12 lipiec 1948, [w:] Business Tides..., s. 88–

89.

manifestujący

się

brakiem

zaufania

wolnego

rynku

wolnej

przedsiębiorczości

. Wiele lat później, powracając do tego zagadnienia, pisał, że

społeczeństwa wybierają między komunizmem a kapitalizmem w oparciu o
przekonanie o tym, która z tych dróg poprawi ich status ekonomiczny

. W innym

miejscu znajdziemy także jego stwierdzenie, iż doświadczenie dowodzi, że to
bogatsze, przemysłowe kraje notują wyższe poparcie dla komunizmu niż te
biedne, głównie rolnicze

W kwestii walki z komunizmem Hazlitt uważał, że USA i kraje Zachodu

powinny zacząć od odrzucenia jego założeń:

Jest  pewne,  że  nigdy  nie  wygramy  walki  z  komunizmem,  jeśli
rozpoczniemy  od  zaakceptowania  jego  podstawowych  założeń,  i
odrzucimy  nasze  własne,  jeśli  porzucimy  naszą  wiarę  w  wolność
osobistą oraz wolną przedsiębiorczość, aby przyjąć komunistyczną
wiarę  w  rządowe  planowanie  i  własność,  we  wszechwiedzę
biurokracji i całkowitą dominację państwa.

Hazlitt nie przyjmował do wiadomości argumentu mówiącego o tym, że

PM ma na celu podniesienie standardu życia w Europie. Jeśli tak, to do jakiego

poziomu  miałby  zostać  on  podniesiony?  A  może  nie  chodzi  tyle  o  podniesienie
standardów  życia,  co  o  wyrównanie  dochodów?  W  takim  jednak  wypadku
najbogatsze  kraje  Europy,  Wielka  Brytania  i  Francja,  nie  powinny  otrzymywać
największej porcji pomocy

Odpierał on także argumentację, zgodnie z którą pomoc dla Europy leżała

w gospodarczym interesie USA. Zgodnie z jej założeniami, gospodarka kraju
miała rozwinąć się do takiego stopnia, że aby utrzymać istniejące miejsca pracy,
amerykański rząd powinien skupować nadwyżkę produkowanych dóbr na rynku i
rozdawać je zagranicą. Wynikłe z tego straty miałyby zostać pokryte z wyższych

podatków.

H. Hazlitt, Can We Buy Off Communism?, 15 grudzień 1947, [w:] Business Tides..., s.

60–61.

H. Hazlitt, Does Foreign Aid Aid?, 25 listopad 1963, [w:] Business Tides, s. 778–779.

H. Hazlitt, How to Cure Poverty, 29 maj 1961, [w:] Business Tides..., s. 664–665.

H. Hazlitt, How To Combat Communism, 21 czerwiec 1948, [w:] Business Tides..., s.

86.

H. Hazlitt, What Are We Trying to Do?, 28 luty 1948, [w:] Business Tides..., s. 117–

118.

W jednym z felietonów pomysł ten został przez niego nazwany wprost

„czystym nonsensem”

— autor stwierdzał, że równie dobrze można by

rozdawać  „nadmiar”  towarów  ubogim  Amerykanom  albo,  jeszcze  lepiej,
przekazywać  im  pieniądze  ściągnięte  z  podniesionych  podatków,  tak  aby  sami
mogli wybrać, które towary są im najbardziej potrzebne. W „Will Dollars Save the
World?”  autor  szerzej  opisuje  mechanizm  handlu  międzynarodowego,  w  którym
pozorne  nadwyżki  produkcji  są  w  rzeczywistości  przeznaczone  na  eksport,

pokrywając w ten sposób koszty importu tych dóbr, które bardziej opłaca się
produkować w innych krajach — stąd też handel międzynarodowy ma znaczenie
dla jak najefektywniejszej globalnej alokacji zasobów

Pomoc gospodarczą dla Europy tłumaczono nie tylko z punktu widzenia

amerykańskiej polityki, ale również jako moralny obowiązek wobec zniszczonego
wojną  Starego  Świata  —  Hazlitt  w  kilku  felietonach  odniósł  się  i  do  tego
argumentu.  Przede  wszystkim  zadawał  pytanie,  czy  rzeczywiście  problemy
gospodarcze  trapiące  Europę  wynikają  z  wojennych  zniszczeń,  czy  może  z
bieżącej polityki tamtejszych rządzących?

Między kwietniem a czerwcem 1947 r. Hazlitt odbył podróż do Europy,

odwiedzając  Niemcy,  Holandię,  Belgię,  Szwecję,  Szwajcarię,  Francję  i  Anglię.  Z
sytuacji  gospodarczej  każdego  z  tych  krajów  sporządził  relację  opublikowaną  w
„Business  Tides”

, a po powrocie napisał felieton podsumowujący politykę

stosowaną, jego zdaniem, w dużej części krajów Europy Zachodniej

. Politykę tę

ochrzcił mianem „schachtyzmu”, za Hjalmarem Schachtem, prezesem
Reichsbanku i ministrem gospodarki III Rzeszy, odpowiedzialnym za sterowanie
gospodarką w nazistowskich Niemczech.

„Szachtyzm” polegał na utrzymywaniu wysokich wydatków publicznych —

na wojsko, opiekę społeczną czy subsydia do żywności — prowadzących do

dużego  deficytu  budżetowego,  wysokich  podatków  dla  najbogatszych,
zwiększania podaży pieniądza  i utrzymywania niskich stóp procentowych w celu
zaciągania  tańszych  kredytów  na  spłatę  zadłużenia  i  stymulowania  biznesu.

H. Hazlitt, The World's Santa Claus, 21 lipiec 1947, [w:] Business Tides..., s. 43.

H. Hazlitt, Will Dollars Save the World?..., s. 44–45.

Dodam tutaj, że spośród odwiedzonych przez Hazlitta krajów jedynie Belgia została

pochwalona za prowolnorynkową deregulację, która umożliwiła szybką odbudowę oraz
przekroczenie przedwojennych wskaźników produkcji, a także plan stworzenia unii celnej
z Holandią oraz Luksemburgiem, czyli Beneluxu. Więcej w: H. Hazlitt, Belgium:
Experiment in Freedom, [w:] Business Tides…, s. 32–33.

H. Hazlitt, Why Europe is in a Mess, 9 czerwiec 1947, [w:] Business Tides..., s. 36–38.

Chcąc ukryć będącą skutkiem polityki pieniężnej inflację, oraz zaradzić wahaniom
cen  i  płac,  rząd  wprowadza  ich  kontrolę.  Kontrola  cen  prowadzi  jednak  do
deficytu podstawowych towarów na rynku — zaburzona marża zysku sprawia, że
producentom bardziej opłaca się produkcja towarów luksusowych; konsumenci z
kolei,  motywowani  niską  ceną,  zwiększają  konsumpcję  towarów  pierwszej
potrzeby.  Kolejnym  posunięciem  rządu  staje  się  więc  reglamentacja  dóbr
konsumpcyjnych i surowców.

Problemy dotykają również handlu zagranicznego — zwiększona podaż

pieniądza  prowadzi  do  stymulacji  importu  kosztem  eksportu,  który  władze
ograniczają,  wprowadzając  system  pozwoleń  na  handel  i  obowiązek
przeznaczania  części  produkcji  na  eksport  (co  zmniejsza  podaż  towarów  na
rodzimym rynku, i prowadzi do deficytów!). Nie podoba się to oczywiście rządom
innych  krajów,  które  broniąc  interesów  swoich  eksporterów  doprowadzają  do
podpisywania  serii  porozumień  bilateralnych,  których  strony  wzajemnie
zobowiązują się do zakupu własnych towarów.

W tym miejscu warto dodać, że w przypadku Niemiec, które Hazlitt

określał jako „główny problem Europy”

, autor wymienił także kilka innych

czynników  wpływających  negatywnie  na  odbudowę  kraju,  o  których  warto  tutaj
wspomnieć.  Po  pierwsze,  Niemcy  objęte  były  programem  przymusowych
przesiedleń ludności. Po drugie, cały kraj został podzielony nie tylko na zachód i
wschód,  ale  na  szczelne  strefy  gospodarczo-polityczne,  będące  pod  kontrolą
czterech głównych państw alianckich. Po trzecie, w momencie klarowania się idei
Planu  Marshalla  w  1947  r.  na  terenie  Niemiec  wciąż  miała  trwać  aliancka
konfiskata  dóbr,  oraz  tzw.  plany  „level  of  industry”.  Plany  te  polegały  na
ograniczeniu  wojennego  potencjału  przemysłowego  Niemiec  poprzez  ustalanie
limitów  produkcyjnych  dla  przemysłu  oraz  demontaż  maszyn  w  zakładach

produkcyjnych

Za przeszkodami w powojennej odbudowie Europy według zwolenników

Planu Marshalla miały stać nie tylko zniszczenia wojenne, ale również tak zwany
głód dolara, czyli deficyt dolarów, który miał uniemożliwiać import niezbędnych
towarów z USA oraz innych krajów. Hazlitt nie negował istnienia samego deficytu

H. Hazlitt, Why Europe is in a Mess, [w:] Business Tides..., s. 36–38

Polski artykuł poświęcony Planowi Marshalla na Wikipedii podaje, że demontaż maszyn

trwał aż do 1951 r., czyli prawie do końca trwania Planu Marshalla! Wikipedia podaje tę
informację za: Dennis L. Bark, David Gress, A History of West Germany, Oxford, 1989.

dolarów, wskazywał jednak w swoich felietonach na to, że Europejczycy chcieliby
po prostu kupować od USA więcej, niż ich na to stać. Innymi słowy, kraje Europy
mają zbyt mało dóbr eksportowych, których sprzedaż za granicą mogłaby pokryć
pożądany poziom importu. Jeśli więc nie uczynią niczego, aby zwiększyć swoją
produkcję, jedynym sposobem na sfinansowanie importu w tych krajach będzie
pomoc z zewnątrz, czyli z USA

Hazlitt podawał również inną przyczynę „głodu dolara” — zawyżanie

kursów własnych walut względem amerykańskiej waluty. Prowadziło ono, według
niego, do sztucznej stymulacji importu ze szkodą dla eksportu, a także do
sytuacji, w której wymienialny (jeszcze!) na złoto dolar, stawał się inwestycją
samą w sobie, a nie środkiem umożliwiającym zakup dóbr za granicą

Konkluzja Hazlitta jest oczywista — prawdziwych przyczyn problemów

Europy należy szukać w polityce tamtejszych rządów, a wszelka pomoc powinna
być  udzielana  w  zamian  za  reformy,  prowadzące  do  gospodarczej  poprawy.
Jednak w swoich tekstach Hazlitt zauważał, że stawianie warunków dotyczących
polityki  wewnętrznej  innym  krajom  stanowi  pewien  wrodzony  dylemat  pomocy
zagranicznej.  Jak  bowiem  pisał,  pomoc  udzielona  bezwarunkowo  zostanie

przeznaczona na subsydiowanie strat spowodowanych szkodliwą polityką
„schachtyzmu”, z kolei pomoc obłożona warunkami może spowodować niechęć
wobec USA w kraju przyjmującym ją

Według Hazlitta wszelkie postawione warunki stałyby się źródłem

oskarżeń o naruszanie suwerenności narodowej, a także napędzałyby
antyamerykańską propagandę komunistów

. Ponadto, jak twierdzi w „Will

Dollars Save the World?”, byłyby prawdopodobnie postrzegane jako hamulec
odbudowy i zwykła przysługa dla Amerykan, stąd też wszelki rozwój gospodarczy
zostałby przypisany polityce rządu, jako osiągnięty „pomimo reform [w celu

spełnienia warunków pomocy zagranicznej — przyp. autora], a nie dzięki nim”

Poza problemem warunków, którymi obłożone miałaby być kredyty i

granty dla Europy, na łamach swojej rubryki Hazlitt zajął się również inny

H. Hazlitt, Myth of the Dollar Famine, 18 sierpień 1947, [w:] Business Tides..., s. 46.

Ibid.

H. Hazlitt, Subsidizing Planned Chaos, 23 czerwiec 1947, [w:] Business Tides..., s. 39–

40.

H. Hazlitt, The Dilemma of Marshall Plan, 3 listopad 1947, [w:] Business Tides..., s.

55–56.

H. Hazlitt, Will Dollars Save the World?..., s. 33.

ważnym  pytaniem  —  skąd  wiadomo,  ile  pomocy  potrzebuje  Europa?  Jesienią
1947  r.  —  po  ogłoszeniu  wspomnianego  już  raportu  Komitetu  Europejskiej
Współpracy  Gospodarczej,  określającego  potrzeby  kontynentu  —  opublikował
cały  felieton  poświęcony  temu  zagadnieniu

. Raport szacował konieczny do

pokrycia deficyt środków zainteresowanych państw na ponad 22 miliardy
dolarów.

Hazlitt uważał, że kwota podana w raporcie nie była miarodajna, gdyż

pierwotnie  wynosiła  ona  29  mld  dolarów  i  została  zmniejszona  pod  naciskiem
amerykańskiego  Departamentu  Stanu.  W  związku  z  tym  przewidywał,  że  jeśli
plan  pomocy  nie  odniesie  sukcesu,  beneficjenci  szybko  wypomną  Amerykanom,
iż wymusili oni zaniżenie potrzeb kontynentu, tak aby łatwiej było „przepchnąć”
Plan  Marshalla  przez  Kongres,  w  związku  z  czym  udzielona  pomoc  była
nieadekwatna do zapotrzebowania.

W tym samym tekście autor zauważa jeszcze jeden problem związany z

raportem. Określał on mianowicie dokładne kwoty deficytu handlowego, którego
pokrycia potrzebuje Europa, na cztery lata do przodu. Hazlitt powątpiewał w
możliwość dokładnego przewidzenia wartości deficytu z tak dużym

wyprzedzeniem,  gdyż  wiązałoby  się  to  z  obliczeniami  na  podstawie  arbitralnie
ustalonych  kryteriów.  W  „Will  Dollars  Save  the  World?”  zastanawiał  się,  co
miałoby  być  podstawą  do  obliczania  deficytu  dolara  i  niedoboru  towarów  na
europejskich  rynkach  —  przedwojenne  poziomy  konsumpcji,  czy  arbitralnie
ustalone egzystencjalne minimum?

Państwa biorące udział w pracach Komitetu same przyznały, że dane

opublikowane w raporcie różnią się od wcześniejszych szacunków sprzed pół
roku. Dlatego też Hazlitt stwierdza:

Skoro szesnastka krajów przyznaje, że wtedy nie udało im się

ocenić [swoich potrzeb] sześć miesięcy do przodu, dlaczego
mielibyśmy przypuszczać, że teraz udało im się ocenić prawidłowo
[swoje potrzeby] cztery lata do naprzód?

Stąd też Hazlitt nie wierzy w możliwość miarodajnego określenia poziomu

deficytów dolara i niedoborów. Co więcej, jak stwierdza w swojej książce, to

H. Hazlitt, How Much Does Europe Need?, 6 październik 1947, [w:] Business Tides...,

s. 52.

H. Hazlitt, Will Dollars Save the World?..., s. 48.

H. Hazlitt, How Much Does Europe Need?...

pomoc USA umożliwi na dłuższą metę istnienie deficytu dolara i
niezbilansowanego handlu międzynarodowego, pozwalając obejść mechanizm, w
ramach którego dochody z eksportu pokrywają wydatki na import

Prywatna pomoc zagraniczna

Biorąc pod uwagę powyższe zastrzeżenia, Henry Hazlitt często

postulował, aby zadanie pomocy zagranicznej złożyć na ręce prywatnego sektora

bankowego, o czym pisał już w marcu 1947 r. — po zapowiedzi pomocy dla
Grecji i Turcji

— stwierdzając, że sektor prywatny może swobodnie stawiać

warunki rządom państw. W 1949 r. opublikował bardzo ciekawy felieton, którego
główną częścią był fikcyjny dialog przedstawiciela rządu „Rurytanii” z prywatnym
bankierem.

Rząd Rurytanii, chcący pozyskać kapitał zagraniczny, narzeka na niechęć

inwestorów wobec swojego kraju. Bankier tłumaczy więc urzędnikowi, że jest to
wynik  własnej  polityki  wewnętrznej  Rurytanii,  która  zniszczyła  zaufanie
inwestorów.  Bankier  radzi  urzędnikowi,  że  aby  przywrócić  to  zaufanie,  rząd
Rurytanii  musiałby  podjąć  konkretne  działania,  które  następnie  wylicza.  Lista

obejmuje  m.in.  zabezpieczenie  kapitału  prywatnego  przed  konfiskatą  i
nacjonalizacją,  utrzymanie  niskich  podatków,  unikanie  kontroli  cen  i  płac,
bezstronne  egzekwowanie  umów,  oraz  doprowadzenie  do  swobodnej  wymiany  i
fluktuacji  kursu  własnej  waluty.  Urzędnik  protestuje,  stwierdzając,  że  takie
warunki naruszają suwerenność jego kraju. Bankier odpowiada, stwierdzając, że
rząd  Rurytanii  może  prowadzić  taką  politykę,  jaką  chce,  nie  może  jednak
oczekiwać, że prywatni inwestorzy będą skłonni do dotowania socjalizmu.

W dalszej części dyskusji bankier tłumaczy również urzędnikowi, że

pogoń kapitału prywatnego za zyskiem wcale nie opóźnia odbudowy kraju, a

jedynie zapewnia maksymalizację wydajności produkcji. Zauważa także, że
proponowane przez niego warunki mogą również pobudzić do działania krajowy
kapitał prywatny Rurytanii.

Skutki pomocy

H. Hazlitt, Will Dollars Save the World?..., s. 51–52.

H. Hazlitt, Six Principles of Foreign Aid, 31 marzec 1947, [w:] Business Tides... s. 27–

28.

W swoich felietonach Hazlitt poświęcił także miejsce skutkom Planu

Marshalla,  działającego  między  1948  a  1952  r.  Zgodnie  z  jednym  z  jego
najciekawszych wniosków, panujący w Europie kryzys mógł doprowadzić nie tyle
do  przejścia  jej  krajów  na  stronę  komunizmu  —  jak  uważali  niektórzy  —  ale
wręcz przeciwnie, do reform w kierunku wolnego rynku. Plan Marshalla, łagodząc
skutki  kryzysu  wywołanego  polityką  zachodnioeuropejskich  rządów,  mógł  więc
jego zdaniem zniechęcać do podjęcia niezbędnych reform

Hazlitt krytykował również porozumienia zawarte między USA a

beneficjentami PM, jako niegwarantujące żadnych reform, a stanowiące jedynie
deklarację obietnic odnoszących się „do celów, a nie do środków”

, którymi

można by zrealizować reformy.

W związku z tym Hazlitt wielokrotnie stwierdzał w swoich tekstach, że PM

zamiast gwarantować dobre reformy, stanowi po prostu subsydiowanie złej,
interwencjonistycznej polityki „schachtyzmu” na europejskim kontynencie

Z biegiem czasu i w miarę trwania Planu Marshalla na łamach „Business

Tides” zaczęły się również pojawiać teksty komentujące potencjalne i rzeczywiste
skutki całego planu pomocy zagranicznej dla Europy Zachodniej. Hazlitt opisywał

w  nich  głównie  skutki  wpływające  na  amerykańską  gospodarkę  i  konsumentów.
Plan  Marshalla  stanowił  jego  zdaniem  nadmierne  obciążenie  dla  rodzimego
budżetu  i  podatników.  Argumentował,  że  skoro  niektórzy  Amerykanie  są
biedniejsi niż niektórzy Europejczycy, program pomocy zagranicznej sprawia, że
biedniejsi Amerykanie zostają obciążeni na rzecz tych Europejczyków, którzy są
od  nich  bogatsi

. Hazlitt lubił także porównywać wysokość wydatków na całą

amerykańską pomoc zagraniczną z rozmiarem deficytu budżetowego w bieżącym
roku, który jego zdaniem należało zlikwidować. Dlatego też kilkukrotnie
stwierdzał, że wyeliminowanie lub zmniejszenie pomocy zagranicznej pozwoliłoby

na pozbycie się całego deficytu, a nawet osiągnięcie nadwyżki budżetowej

Kolejnym skutkiem był wzrost inflacji w USA. Jak tłumaczył Hazlitt,

sztuczne zwiększenie popytu na amerykańskie towary związane z

H. Hazlitt, Uncalculated Risk, 5 styczeń 1948, [w:] Business Tides…, s. 65.

H. Hazlitt, Collectivism on Relief, 19 lipiec 1948, [w:] Business Tides..., s. 89–90.

Ibid. A ponadto np. How We Subsidize Collectivism z licznymi cytatami z Wilhelma

Röpke'go nt. plagi schachtyzmu (10 kwiecień 1950, s. 167–168).

H. Hazlitt, Foreign Giveaway Grows, 11 czerwca 1951, [w:] Business Tides..., s. 219–

220.

H. Hazlitt, Spending Can Be Cut More, 1 czerwiec 1953, [w:] Business Tides..., s. 310;

lub Handout or Investment, 10 kwiecień 1961, [w:] Business Tides..., s. 658–659.

przekazywaniem za granicę dolarów skutkuje sytuacją, w której większa ilość
konsumentów „licytuje” tę samą ilość dóbr, co doprowadza do wzrostu ich cen

Hazlitt uważał co prawda PM za marginalny czynnik — w porównaniu do wzrostu
podaży pieniądza i kredytu, również związanego z polityką rządu — powodujący
inflację,  jednak  był  przekonany,  że  mimo  to  mógł  on  doprowadzić  do  dużego
wzrostu  cen.  Aby  to  zobrazować,  w  jednym  z  felietonów  użył  przykładu  aukcji
dzieł  sztuki.  Jak  tłumaczył,  gdy  dana  osoba  jest  jedynym  licytującym,  jest  w

stanie kupić pożądane dzieło za relatywnie niewielką kwotę, jednak gdy bierze
udział w licytacji przeciwko innym kupującym, cena dzieła może osiągnąć
zawrotną wysokość

Hazlitt nie pominął w swojej ocenie skutków PM jego wpływu na sektor

prywatny. W felietonie „Salvation Through Squandering” z 1949 r.

zauważał, że

każdy  dolar  wydany  na  pomoc  zagraniczną  to  jeden  dolar  zabrany  z  kieszeni
amerykańskich  obywateli,  w  związku  z  tym  taka  pomoc  wcale  nie  buduje
dobrobytu, a jedynie stanowi transfer kapitału z jednego miejsca do drugiego. Co
więcej,  jak  pisał  w  styczniu  1950  r.,  był  to  transfer  z  produktywnych
przedsiębiorstw  prywatnych  do  „dużo  mniej  produktywnych  projektów

kolektywistycznych”

Pisząc o szkodach sektora prywatnego w 1953 r.

, wspominał nie tylko o

bezpośrednich  stratach  finansowych,  ale  także  o  negatywnym  wpływie  pomocy
USA  na  „klimat  inwestycyjny”  krajów-beneficjentów  —  chodzi  tutaj  o
wspomniane  już  wcześniej  przeze  mnie  zniechęcanie  tamtejszych  rządów  do
podejmowania

reform

tworzących

atmosferę

przyjazną

inwestycjom:

utrzymywania niskich podatków, ochrony przed nacjonalizacją i konfiskatą,
powstrzymywania się od kontroli cen i płac, oraz utrudniania transferu zysków i
waluty za granicę. PM miał otwierać przed beneficjentami furtkę, która

umożliwiała uniknięcie podejmowania takich reform.

Analizując konsekwencje PM, Hazlitt nie zgadzał się także z głosami,

które przypisywały temu programowi odbudowę i ekonomiczny sukces Europy

H. Hazlitt, Who Told Us What?, 10 listopad 1947, [w:] Business Tides..., s. 56.

H. Hazlitt, Export Demand Lifts Prices, 17 listopad 1947, [w:] Business Tides..., s. 57.

H. Hazlitt, 9 maj 1949, [w:] Business Tides..., s. 125–126.

H. Hazlitt, Fifty Billions for Tribute, 20 luty 1950, [w:] Business Tides..., s. 161–162.

H. Hazlitt, 'Foreign Economic Policy', 7 wrzesień 1953, [w:] Business Tides..., s. 321–

322. Tekst ukazał się już po zakończeniu pomocy w ramach Planu Marshalla — odnosił
się ogólnie do amerykańskich programów pomocy zagranicznej.

Zachodniej, który dało się obserwować od przełomu lat 40. i 50. Przede
wszystkim twierdził, że brak było dowodów łączących szybką odbudowę i rozwój
zachodniej części kontynentu z amerykańską pomocą

. Uważał również, że

ważnym czynnikiem sukcesu byli sami Europejczycy

Na początku lat 60. napisał, że zgodnie z historycznym doświadczeniem,

szybka odbudowa

powojennych zniszczeń była

pewną

dziejową

prawidłowością

. Hazlitt przypisywał więc duże zasługi w sukcesie gospodarczym

Europy Zachodniej pokojowi. Prezentując swoje argumenty, wspierał się na
poglądach XIX-wiecznego historyka Thomasa McCaulaya, który twierdził, iż ani
zła polityka, ani wojny, nie są w stanie zniszczyć kapitału szybciej, niż ludzie są
w stanie go odbudować dzięki swojemu dążeniu do wzbogacenia się

Próba reformy Planu Marshalla

Felietony na łamach „Business Tides” nie ograniczały się wyłącznie do

krytycznego  spojrzenia  na  Plan  Marshalla.  Hazlitt  proponował  też  praktyczne
rozwiązania  problemu  pomocy  dla  Europy.  Wspomniałem  już  wcześniej,  o  jego
przekonaniu,  iż  pomoc  udzielana  bez  postawienia  beneficjentowi  koniecznych

warunków jest bezcelowa. Wspomniałem także o tym, że zgodnie z wizją Hazlitta
to prywatny sektor bankowy powinien być odpowiedzialny za udzielanie pożyczek
i inwestowanie w różnych krajach. Teraz chciałbym opisać propozycje reform
mających zakończyć pomoc udzielaną w ramach Planu Marshalla.

W 1950 r. opublikował on dwa felietony poświęcone dokładnie temu

zagadnieniu. W tekście „The Future of Foreign Aid”

krytykował dyskutowaną w

Kongresie propozycję cięcia budżetu PM o ¼ w 1951 r. i całkowitego
zlikwidowania programu w 1952 r. Uważał, że zmniejszenie funduszy o ¼ może
zasugerować beneficjentom, że program będzie kontynuowany przez kolejne 3

lata.  Był  przekonany,  że  nagłe  zakończenie  programu  —  tzn.  w  momencie,  gdy
sumy  udzielanej  pomocy  były  jeszcze  stosunkowo  duże  —  zmusi  europejskie
rządy do znacznych zmian w budżetach. Zamiast tego proponował, aby fundusze
przeznaczane na pomoc były zmniejszane w każdym kolejnym roku fiskalnym o
1/3,  aż  do  zakończenia  programu  w  1952  r.  W  ten  sposób,  jak  pisał,  kraje

H. Hazlitt, 'Have-Not' Countries, 4 sierpień 1958, [w:] Business Tides..., s. 531.

H. Hazlitt, Day of Disillusion, 26 styczeń 1961, [w:] Business Tides..., s. 668.

Ibid.

H. Hazlitt, Progress vs. ‘Plans’, 19 październik 1959, [w:] Business Tides..., s. 587.

H. Hazlitt, 16 styczeń 1950, [w:] Business Tides..., s. 157–158.

Europy będą mogły stopniowo przystosować się do zmniejszającego się
strumienia dolarów płynących z USA.

W opublikowanym miesiąc później felietonie Hazlitt kontynuował ten

temat, podając trzy konkretne propozycje reform, nazwane odpowiednio Planem
A, B i C

Plan A zakładał zlikwidowanie biurokracji związanej z przydzielaniem

funduszy w ramach Planu Marshalla

, zmniejszanie funduszy przeznaczanych na

cały program zgodnie z propozycją ze wspomnianego wcześniej felietonu (czyli o
1/3 co roku), przydzielanie  ich pomiędzy  poszczególne kraje według proporcji z
1950  r.  i  zakończenie  całego  programu  w  1952  r.  (po  wcześniejszym
poinformowaniu  beneficjentów).  Hazlitt  uważał  ten  plan  za  najłatwiejszy  do
zrealizowania i niosący ze sobą najmniejsze ryzyko oskarżeń o próby ingerowania
w politykę innych krajów.

Plan B miał umożliwiać postawienie beneficjentom warunków dotyczących

ich polityki gospodarczej. Polegał on na zlikwidowaniu administracji związanej z
PM i przekazanie całego programu pomocy Export-Import Bankowi

. Ten miałby

udzielać pożyczek, których gwarantami mogłyby zostać te rządy europejskie,

które spełniły pewne warunki. Hazlitt podał przykładową listę takich warunków:



pożyczki miałyby być udzielane wyłącznie przedsiębiorstwom, i to

takim, które generują zyski w momencie ich uzyskania;



pożyczki na założenie nowego przedsiębiorstwa mogą być udzielane

tylko w przypadku inicjatywy prywatnej, finansowanej w co najmniej 1/3 z
kapitału lokalnego;



rząd chcący być gwarantem pożyczki musi mieć zbilansowany

budżet, albo budżet z nadwyżką;



podaż pieniądza w kraju otrzymującym pożyczki nie może rosnąć

szybciej niż fizyczny rozmiar produkcji, a rząd powinien utrzymywać swobodną
wymienialność waluty;

H. Hazlitt, Future of the Marshall Plan, 27 luty 1950, [w:] Business Tides..., s. .162–

163.

ECA — Economic Cooperation Adminstration.

Była to agencja rządu federalnego USA powołana w 1934 r. w celu udzielania pożyczek

oraz ubezpieczania zakupów dóbr pochodzących z USA przez zagranicznych
kontrahentów, nie będących w stanie uzyskać funduszy w prywatnych bankach ze
względu na wysokie ryzyko kredytowe, jakie generowali.

Dodatkowo Hazlitt stwierdzał, że jeśli jakiś kraj nie „zgłosi się” po

pieniądze  z  przydzielonej  mu  puli,  fundusze  te  przejdą  do  puli  dostępnej  dla
innych  krajów.  Pisał  też,  że  choć  Plany  A  i  B  nie  mogą  obowiązywać
jednocześnie,  to  rząd  USA  mógłby  początkowo  wprowadzić  w  życie  Plan  A,  aby
dać  rządom  krajów-beneficjentów  czas  na  podjęcie  odpowiednich  reform,
zgodnych z wymaganiami Planu B.

Na koniec Hazlitt przedstawia Plan C, który nie jest alternatywą dla Planu

A  i  B,  ale  osobną  propozycją  skierowaną  do  Wielkiej  Brytanii.  Polegał  on  na
umorzeniu długu tego kraju wobec USA, wynoszącego prawie 3,75 miliarda USD,
w  zamian  za  rezygnację  z  dalszego  otrzymywania  funduszy  w  ramach  PM.  Dla
Wielkiej  Brytanii  miałaby  to  być  atrakcyjna  propozycja,  gdyż  wartość  pomocy,
którą mogła otrzymać w przyszłości w ramach PM nie przekraczała 1/3 wartości
długu,  z  kolei  dla  USA  Plan  C  oznaczał  nie  tylko  oszczędności,  ale  również
wyeliminowanie potencjalnego źródła konfliktu w stosunkach dyplomatycznych.

W 1954 r., już po zakończeniu Planu Marshalla, Hazlitt zaprezentował

jeszcze jedną propozycję reformy, wciąż trwającej, pomocy zagranicznej USA

Stwierdził, że pomoc mogłaby zostać udzielana w formie oprocentowanych

pożyczek,  spłacanych  co  miesiąc  przez  maksymalnie  20  lat.  Jego  zdaniem  taka
forma  pomocy  przyczyniłaby  się  do  znacznego  zmniejszenia  oczekiwanej
wysokości  otrzymywanych  przez  beneficjentów  funduszy,  oraz  do  lepszego  ich
wykorzystania

. Hazlitt stwierdzał, że system niewielkich comiesięcznych spłat

spowodowałby, że do historii przeszłyby tłumaczenia polityków o problemach
budżetowych, uniemożliwiających dłużnikom terminową spłatę długu.

Jak, mam nadzieję, udało mi się pokazać w niniejszym artykule,

hazlittowska krytyka Planu Marshalla miała bardzo dogłębny i analityczny
wymiar. Choć teksty publikowane w „Business Tides” wahały się w swojej

długości między (przeważnie) jedną a (rzadko) dwiema stronami, to udało mu się
uniknąć  w  nich  powierzchowności  i  krytycznie  przyjrzeć  się  amerykańskiej
pomocy  zagranicznej.  W  swoich  felietonach  pokazał  kolejny  wymiar,  w  którym
rządowa  interwencja  w  działanie  mechanizmów  gospodarczych,  działających
także  ponad  granicami  państw,  przynosi  negatywne  skutki  —  w  tym  wypadku

H. Hazlitt, Foreign Aid Forever?, 12 lipiec 1954, [w:] Business Tides..., s. 353–354.

Jak pisał, tylko pożyczki, które trzeba spłacić, wykorzystywane są z uwzględnieniem

gospodarności i wydajności, a także zaciągane tylko w takiej wysokości, jaka jest
niezbędna (ibid.).

zarówno dla kraju udzielającego pomocy, jak i dla jej beneficjentów. Prace
Hazlitta poświęcone temu zagadnieniu mają szczególną wartość w zestawieniu z
prezentowaną w szkolnych podręcznikach historią, w której amerykańska pomoc
bezapelacyjnie doprowadziła do odbudowy i boomu gospodarczego w Europie
Zachodniej.

Plan Marshalla zakończył się w 1952 r., choć USA w dalszym ciągu

kontynuowała program pomocy nie tylko dla Europy, ale i dla rosnącej liczby

państw spoza regionu

. Pieniądze amerykańskich podatników wędrowały więc

również  do  Azji  czy  do  Ameryki  Południowej.  Kontynuowana  była  również
materialna  pomoc  wojskowa  dla  sojuszników  USA,  nawet  tak  wątpliwych  jak
Jugosławia.  Choć  po  zakończeniu  Planu  Marshalla  tematyka  amerykańskiej
pomocy  zagranicznej  zaczęła  pojawiać  się  na  łamach  „Business  Tides”  coraz
rzadziej,  to  Henry  Hazlitt  co  jakiś  czas  podejmował  jej  temat,  przypominając
związane z nią zagrożenia, oraz kwestionując jej sens i cele.

Na przykład w ramach programu Point Four czy pomocy dla Japonii.