Tech_ochr_fiz_osób_515[01].O1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Teresa Skała

Nawiązywanie kontaktów społecznych 515[01].O1.03

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Podstawowe pojęcia psychologii i procesy poznawcze

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Elementy składowe i budowa portretu pamięciowego, jego znaczenie
w ochronie osób i mienia

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Psychologia osobowości. Pojęcie i struktura osobowości

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Podstawowe pojęcia etyczne

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Podstawowe zasady etyczne w pracy dotyczącej ochrony osób i mienia

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6.

Analiza waŜniejszych procesów społecznych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7.

Zbiorowości społeczne. Grupy

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8.

Komunikacja interpersonalna

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Sytuacje trudne

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10.

Konflikty. Negocjacje. Dyskusja

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i umiejętności o stosowaniu

w kontaktach międzyludzkich zasad etyki, psychologii społecznej i socjologii pracy.
W poradniku znajdziesz:
–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie
materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

515[01].O1.01

Stosowanie przepisów prawa

obowi

zuj

cych w Polsce i Unii

Europejskiej

515[01].O1.06

Udzielanie pierwszej

pomocy

poszkodowanym

515[01].O1.03

Stosowanie w kontaktach

dzyludzkich zasad etyki,

psychologii społecznej

i socjologii pracy

515[01].O1.08

Posługiwanie si

zykiem angielskim

zawodowym

515[01].O1.09

Stosowanie technologii

informacyjnych

w działalno

ci zawodowej

515[01].O1.10

Doskonalenie kompetencji

zawodowych w zakresie

wiadczenia usług ochrony osób

i mienia

515[01].O1

Podstawy funkcjonowania i rozwoju

pracownika ochrony

515[01].O1.02

Posługiwanie si

poj

ciami

w zakresie podstaw prawnych

wykonywania zada

ochrony osób

i mienia

515[01].O1.04

Korzystanie z podstawowych praw

ekonomii oraz zasad organizacji

i zarz

dzania przedsi

biorstwem

515[01].O1.07

Stosowanie technik

samoobrony

515[01].O1.05

Prowadzenie działalno

gospodarczej na współczesnym

rynku pracy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

posłuŜyć się podstawowymi pojęciami psychologii i socjologii pracy,

−

przeprowadzić dyskusję i kontrolować jej przebieg,

−

przeprowadzić negocjacje w róŜnych sytuacjach zawodowych,

−

sporządzić portret pamięciowy,

−

wybrać właściwy sposób postępowania w sytuacjach stresowych,

−

zastosować techniki rozwiązywania konfliktów,

−

zachować się w pracy rzetelnie i profesjonalnie,

−

zidentyfikować komunikaty werbalne i pozawerbalne,

−

zastosować techniki asertywne,

−

współpracować w grupie,

−

wyznaczyć hierarchię własnych potrzeb i wartości,

−

poszanować godność innych osób.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Podstawowe pojęcia psychologii i procesy poznawcze

4.1.1. Materiał nauczania

Psychologia to nauka, która zajmuje się istotą i prawami rządzącymi psychiką, a więc

stawia sobie za zadanie zbadanie i zintegrowanie praw rządzących:

–

procesami psychicznymi,

–

powstawaniem psychicznych cech człowieka.
Te procesy psychiczne to całokształt właściwości umysłowych, uczuciowych

i duchowych człowieka.

Organem psychiki jest kora mózgowa i wszystkie procesy psychiczne są wynikiem pracy

mózgu, produktem czynności mózgu, funkcją mózgu.

Wyjaśnienie istoty psychiki daje teoria odbicia, według której istniejący realnie

i niezaleŜnie od nas świat oddziaływuje na mózg człowieka poprzez organy zmysłowe,
wywołujące w nim odbicie przedmiotów i zjawisk świata materialnego w postaci spostrzeŜeń,
wyobraŜeń i pojęć.

Psychika jest więc odzwierciedleniem rzeczywistości w naszym mózgu, a obiektywnie

istniejący świat jest źródłem zjawisk psychicznych i naszej świadomości. Tak więc
ś

wiadomość jest zjawiskiem wtórnym i zaleŜnym od materii (materialnego świata).

Ten proces moŜna przedstawić w następujący sposób:

rzeczywistość

→

organy zmysłowe → mózg człowieka → świadomość

(świat materialny)

(wzrok, słuch,

(spostrzeŜenia,

węch, dotyk, smak)

wyobraŜenia, pojęcia)

NaleŜy wspomnieć, Ŝe idealiści twierdzą iŜ to świadomość jest zjawiskiem pierwotnym

i bardziej realnym niŜ świat materialny.

Odbicie przedmiotów świata realnego w mózgu człowieka nie jest procesem

mechanicznym,  poniewaŜ  wszystkie  procesy  psychiczne  w  istocie  są  subiektywne
(indywidualnym,  uwarunkowanym  poglądami  i  przeŜyciami  danego  człowieka).  To  właśnie
pozwala  człowiekowi  orientować  się  w  otaczających  warunkach,  dostosować  się  do  nich
i zmieniać je w zaleŜności od stawianych zadań.

KaŜde zjawisko psychiczne posiada dwa aspekty:

jest subiektywnym ujęciem i przeŜyciem obiektywnej rzeczywistości,

jest powiązane z obiektywnym światem.
Człowiek doznając wielu subiektywnych zjawisk psychicznych, odnosi je i wiąŜe

z konkretnymi przedmiotami i zjawiskami świata zewnętrznego lub świata własnych doznań
organicznych i psychicznych.

Procesy psychiczne odgrywają bardzo waŜną rolę w działaniu człowieka, jednocześnie

same kształtują się i rozwijają, w zaleŜności od warunków i charakteru tego działania.

PoniewaŜ człowiek jest istotą społeczną, rozwój jego psychiki zaleŜy od społecznych

warunków jego działania. Zmiana warunków Ŝycia wywołuje zmianę w jego działaniu, a to
prowadzi do zmian w psychice.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zespoły powtarzających się sytuacji i czynności kształtują trwałe właściwości procesów

psychicznych i osobowości. I tak wieloletnia nauka w określonym typie szkoły lub wieloletnia
praca w określonym zawodzie wytwarza nawet u bardzo róŜniących się jednostek pewne
cechy wspólne, potrzebne i niejako typowe (Ŝartobliwie nazywa się je skrzywieniem
zawodowym).

Elementarne procesy poznawcze

Mechanizmy, które umoŜliwiają człowiekowi poznanie rzeczywistości nazywamy

procesami poznawczymi, są to:
1)

wraŜenia,

spostrzeŜenia,

myślenie,

pamięć,

wyobraźnia.
WraŜenia i spostrzeŜenia słuŜą do odbierania informacji o róŜnorodnych bodźcach

zewnętrznych oddziaływujących na nasze zmysły. Myślenie i pamięć oraz wyobraŜenia są
pochodną informacji pochodzących z zewnątrz świata, moŜemy wyobrazić sobie przedmioty,
sytuacje, myśleć o nich chociaŜ nie są obecne w danym momencie rzeczywistości, w której się
znajdujemy.

Obok procesów poznawczych istnieją:

–

procesy emocjonalne,

–

procesy motywacyjne.
Wymienione procesy psychiczne – emocje, potrzeby i motywy działania człowieka

wskazują mu drogę działania i skłaniają do realizacji określonych celów.

WraŜenia

WraŜenia są podstawą wszystkich aktów poznawczych i są najprostszymi procesami

psychicznymi,  poniewaŜ  jest  to  subiektywne  odzwierciedlenie  w  psychice  oddzielonych
właściwości  przedmiotów  i  zjawisk.  Odbieramy  je  wówczas,  gdy  nasze  zmysły  reagują
bezpośrednio  na  bodźce  świata  zewnętrznego  lub  wewnętrznego  środowiska  organizmu.
Następuje  wówczas  podraŜnienie  receptorów  (odcinków  układu  nerwowego  narządów
zmysłów, odbierających bodźce zewnętrzne) i proces ich pobudzania w mózgu.

Wśród receptorów zmysłowych wyróŜnia się następujące grupy:

–

odległościowe – wzrok, słuch, węch,

–

kontaktowe – smak, dotyk, zimno, ciepło,

–

ruchowe, bodźce w sferze równowagi i kinetyki (mięśniowo-ruchowe),

–

organiczne, czyli ustrojowe, odbierane przez komórki nerwowe, które znajdują się
w narządach wewnętrznych człowieka – trawiennym, oddechowym itp.
Najwięcej informacji o właściwościach przedmiotów i zjawisk świata zewnętrznego

dostarczają człowiekowi wraŜenia wzrokowe i słuchowe.

WraŜenia wzrokowe wywołują promienie słoneczne. Nasze oko reaguje na światło

o długości fal w granicach 390–760 milimikronów (milimikron – milionowa część
milimetra). To one wywołują wraŜenie barw.

Wady wzroku to:

–

krótkowzroczność, korygowana soczewkami wklęsłymi,

–

dalekowzroczność, korygowana soczewkami wypukłymi,

–

achromatopsja, brak reakcji wzroku na barwy (widzenie tylko w barwie szarej),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

daltonizm, wadliwe widzenie barw, przede wszystkim nie odróŜnianie barw czerwonych
i zielonych.
PowyŜsze informacje mogą być przydatne w pracy pracowników ochrony np. przy ocenie

zdolności percepcyjnych (postrzegania) osób lub ich identyfikacji.

WraŜenia słuchowe wywołują fale dźwiękowe, które powstają na skutek drgań

w powietrzu. Dźwięki charakteryzują się następującymi cechami:

–

wysokością,

–

intensywnością,

–

barwą.
WraŜenie dźwiękowe wywoływane jest przez drgania regularne, przy nieregularnych

słyszymy szmery.

Spostrzeganie

Spostrzeganie jest procesem znacznie bardziej złoŜonym niŜ wraŜenia. Polega na

odzwierciedleniu w świadomości człowieka całokształtu jakiegoś zjawiska lub przedmiotu
oddziaływującego na narządy zmysłowe.

Na nasze zmysły w codziennym Ŝyciu działa wiele róŜnorodnych bodźców, które

dostarczają  wraŜeń  informujących  nas  o  rozmaitych  właściwościach  przedmiotów  i  zjawisk
otoczenia.  W  rzeczywistości  nie  spostrzegamy  jednak  ich  oddzielnych  czy  indywidualnych
cech,  postrzegamy  je  niejako  kompleksowo.  Biorąc  pod  uwagę  sposoby  spostrzegania
dzielimy je na:

–

monosensoryczne (pojedyncze) np. wzrokowe, słuchowe,

–

polisensoryczne (wielozmysłowe).
Natomiast jeśli chodzi o rodzaje zjawisk, które postrzegamy dzielimy je na:

–

spostrzeganie przedmiotów,

–

spostrzeganie przestrzeni,

–

spostrzeganie czasu,

–

spostrzeganie ruchu.
NajwaŜniejszymi cechami spostrzeŜeń są:

–

stałość,

–

sensowność.
Stałość spostrzeŜeń polega na tym, Ŝe chociaŜ zmieniają się warunki postrzegania, np.

jakiegoś przedmiotu, to mamy świadomość jego głównych cech, np. zielona trawa nawet
w świetle księŜyca będzie zielona.

Sens spostrzeŜeń polega na tym, Ŝe uświadamiamy sobie znaczenie jakiegoś zjawiska,

sytuacji, spostrzeŜenie jest bowiem syntezą wraŜeń i procesów intelektualnych. Zrozumienie
znaczenia spostrzeganego przedmiotu czy zjawiska, sprawia, Ŝe jego treść zmysłowa jest
dokładniejsza. Są równieŜ spostrzeŜenia błędne, do nich naleŜą:

–

złudzenia (iluzje) zniekształcone i zmienione obrazy, które powstają pod wpływem
specyficznych warunków i przy szczególnych układach bodźców,

–

halucynacje, które polegają na pozornym spostrzeŜeniu przedmiotów czy zjawisk, bez
działania bodźców zewnętrznych.
Te zaburzenia spostrzegania są przewaŜnie objawem chorób, ale mogą teŜ występować

u ludzi zdrowych, np. pod wpływem silnych emocji, narkotyków czy alkoholu.

Proces spostrzegania moŜe być:

–

mimowolny, czyli bez udziału naszej woli,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

dowolny,  zamierzony,  jest  to  samoistna  czynność,  obserwacja  w  celu  poznania  jakiegoś
zjawiska,  sytuacji.  Spostrzeganie  dowolne  wyrabia  u  nas  spostrzegawczość,  pozwala  na
odróŜnienie  w  spostrzeganym  obiekcie  cech  na  pozór  drobnych,  które  jednak  mają
znaczenie, zwłaszcza gdy chodzi o rozwiązanie jakiegoś problemu.

Myślenie

Myśl, to forma odzwierciedlania świata, swoiste zjawisko świadomości, odrębne od

wraŜeń, spostrzeŜeń i wyobraŜeń (przedstawień), jak równieŜ od przeŜyć emocjonalnych
(emocji i uczuć). Myśli jako zjawiska umysłowe (intelektualne) to podstawowa forma
odzwierciedlania świata przez jednostkę.

Myślenie to proces, którego wytworem jest swoiste odzwierciedlenie świata w naszej

wiadomości w postaci pojęć i sądów a takŜe czynność umysłowa polegająca na operowaniu

informacjami i ich przetwarzaniu, w odróŜnieniu od bezpośredniego poznania rzeczywistości
za pomocą zmysłów.

Charakterystyczną cecha myślenia jest to, Ŝe w wyniku tej intelektualnej czynności

odzwierciedlamy relacje między róŜnymi elementami rzeczywistości, są to stosunki:

–

funkcjonalne, które zachodzą, np. między jakimś narzędziem a obiektem, który osiągnie
się dzięki niemu,

–

logiczne , np. zaleŜności przyczynowo-skutkowe, podobieństwa i róŜnice, toŜsamości
i przeciwieństwa itp.,

oraz uogólnienia, dzięki posługiwaniu się w procesie myślenia symbolami i znakami – w tym
mową, w której oznaczamy za pomocą słów wiele przedmiotów tego samego rodzaju – nie
zaś wyłącznie obrazami i wyobraŜeniami. Nasze poznanie dotyczy zarówno ogólnych cech
przedmiotów, jak teŜ i reguł i praw rządzących zjawiskami.

Rodzaje myślenia

–

skojarzeniowe (asocjacyjne) „strumień myśli”. Takie myśli nie są skierowane na
określony cel, lecz krąŜą wokół jakiegoś tematu nie wiadomo dlaczego, a pod wpływem
jakiegoś bodźca następuje zmiana tematu myśli,

–

myślenie ukierunkowane, zmierzające do jakiegoś celu i wyniku, jest to wyŜsza czynność
poznawcza i przejawia się w toku rozwiązywania róŜnorodnych problemów,

–

sensoryczno-motoryczne, czyli zmysłowo-ruchowe, polega na współdziałaniu czynności
ruchowych i myślenia. Tworzywem operacji myślowych są czynności ruchowe, które
biorą bezpośrednio udział w realizacji zadań wykonawczych i twórczych,

–

konkretno-wyobraŜeniowe, gdzie szczególną rolę odgrywają wyobraŜenia zarówno
odtwórcze jak i wytwórcze. Takie myślenie charakterystyczne jest dla twórców,
rzeźbiarzy, malarzy, architektów.

Pamięć

Pamięć to taka właściwość psychiczna, która umoŜliwia nam kształtowanie doświadczeń.

To dzięki pamięci zdobywamy róŜnorodne informacje, wiedzę, kształtujemy umiejętności.
Jest to system kodujący i przechowujący informacje, przeŜycia, doznania, odbierany lub
wytwarzany przez jednostkę. To swoisty magazyn informacji.

Pamięć dzielimy według rodzajów zmysłów, a więc mamy pamięć – wzrokową,

słuchową, ruchową, ale takŜe „krótką”, „długą” oraz „dokładną” i cechy te zaleŜą nie tylko od
tego, kto zapamiętuje, ale przede wszystkim co zapamiętuje i jaki jest jego aktualny stosunek
do zapamiętanego przedmiotu, czy stan psychofizyczny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W procesie pamięci wyróŜniamy trzy fazy:

–

zapamiętywanie,

–

przechowywanie,

–

przypominanie.
Zapamiętywanie zachodzi w trakcie uczenia się. Odebrane informacje są kodowane

i magazynowane. Pamięć minionych wydarzeń i przeŜyć zapewnia człowiekowi poczucie
ciągłości własnego rozwoju.

Przechowywanie jest utajoną fazą, zachodzącą w czasie między zapamiętywaniem

a odtwarzaniem.  W  trakcie  przechowywania  zachodzą  róŜnorakie  procesy  przetwarzania
informacji,  których  skutkiem  jest  zapominanie  lub  przekształcanie  zarejestrowanych  treści.
Zapominanie  to  utrata  nabytych  informacji  i  trudno  ocenić,  ile  z  nich  ulega  całkowitemu
„wymazaniu”, a ile pozostaje ukrytych do tego stopnia, Ŝe nie moŜna ich przez dłuŜszy czas
odtworzyć.

Przypominanie to inaczej aktualizacja tego, co zostało przez człowieka zapamiętane

zachowane. Przypomnienie przybiera róŜne formy, są to:

–

rozpoznania, polegające na identyfikacji wcześniej odebranych informacji,

–

przypomnienia, to znaczy aktualizacji treści uprzednich przeŜyć jako wspomnień,

–

reprodukcji, czyli dokładnego przywołania tego, co zapamiętaliśmy np. recytacji tekstu.
Nie wszystko co człowiek zapamiętuje zachowuje się w sposób trwały w pamięci. Wiele

informacji, faktów i zdarzeń zostaje zapomnianych wraz z upływem czasu.

Rodzaje pamięci

Przy rozróŜnianiu typów pamięci za główne kryterium przyjmuje się rodzaj bodźców,

które najłatwiej utrwalają się i funkcjonują w doświadczeniu oraz sposób reagowania
człowieka na te bodźce. Z tego punktu widzenia wyróŜniamy pamięć:

–

obrazową,

–

słuchowo-logiczną (abstrakcyjną),

–

ruchową,

–

uczuciową.
Pamięć obrazowa to pamięć wzrokowa i słuchowa, poniewaŜ te dwa zmysły odgrywają

w Ŝyciu człowieka najwaŜniejszą rolę. U niektórych ludzi przewaŜa określony typ pamięci
obrazowej, są albo wzrokowcami albo słuchowcami.

Wzrokowiec przyswaja sobie najlepiej materiał przedstawiony wizualnie, naukę ułatwiają

mu wszelkie środki audiowizualne. Człowiek obdarzony pamięcią słuchową opanowuje łatwo
materiał przekazywany w toku np. wykładu czy innej formy werbalnej.

Pamięć słowno-logiczna polega na zdolności zapamiętywania i odtwarzania myśli

wypowiedzianych w słowach, do ujawniania związków i stosunków logicznych wyraŜonych
w mowie ustnej i pisanej.

WyobraŜenia

WyobraŜenia to przekształcenie w świadomości minionych spostrzeŜeń i tworzenie

nowych obrazów, które są ich odbiciem.

Nie wszyscy ludzie mają jednakowo rozwiniętą wyobraźnię. Niektórzy mają bogatą

i bujną, innym sprawia ogromną trudność wyobraŜenia sobie czegoś, co choćby trochę
odbiega od rzeczywistości.

Wyobraźnia człowieka przybiera odmienną postać i jakość w zaleŜności od tego, jak

dalece obrazy będące wynikiem procesów wyobraźni odbiegają od rzeczywistości i od
minionego doświadczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W zaleŜności od tego, w jakiej mierze wytwory wyobraźni powstają pod wpływem

wiadomego zamiaru i wysiłku woli, a w jakiej nie wyobraźnię dzielimy na:

–

mimowolną  i  są  to  wyobraŜenia  na  jawie  (luźne),  obrazy  dość  luźno  powiązane.
Pojawiają  się  nieoczekiwanie  czasem  wbrew  naszym  chęciom.  Najbardziej  skrajnym
przejawem  wyobraźni  mimowolnej  są  marzenia  senne,  przypadkowe,  dziwaczne,
fantastyczne,

–

dowolną – kierowaną i twórczą. Wyobraźnia kierowana jest wówczas, gdy nasze
wyobraŜenia powstają pod wpływem określonych bodźców. Odgrywa ona bardzo waŜną
rolę we wzbogacaniu doświadczenia ludzi i jest nieodzowna w procesie uczenia się.
Natomiast wyobraźnia twórcza tworzy obrazy nowe, oryginalne i samodzielne, to obrazy,
które poszerzają granice rzeczywistości.
Odrębnym przejawem wyobraźni dowolnej są marzenia. Stanowią one zespół wyobraŜeń

samodzielnych i twórczych, wybiegających w przyszłość i związanych z pragnieniami
i dąŜeniami człowieka.

Emocje i uczucia

Wymienione uprzednio czynności poznawcze dostarczają niezbędnych informacji

o otaczającym nas świecie, natomiast emocje informują jak przeŜywamy, są one regulatorem
stosunków między człowiekiem a otoczeniem.

Emocje to czynności psychiczne, które występują wówczas, kiedy następuje zetknięcie

z przedmiotami i zjawiskami mającymi dla nas znaczenie i mobilizują nas do odpowiednich
zachowań.

Te emocje, które przyczyniają się do zaspokojenia potrzeb człowieka, wywołują uczucia

dodatnie, emocje ujemne powstają wówczas, gdy jest odwrotnie. Emocje mają więc charakter
biegunowy.

Emocje i uczucia o wielkiej sile często wpływają dezorganizująco na zachowania ludzi.

Najbardziej korzystnie na przebieg działań ludzkich działają procesy emocjonalne o średniej
sile.

Procesy emocjonalne wpływają w zasadniczy sposób na aktywność człowieka. Czasami

mobilizują do działania, kiedy indziej utrudniają to działanie.

Ze względu na siłę i trwałość procesów emocjonalnych dzieli się emocje na:

–

nastroje, czyli stany emocjonalne, które nie są skierowane na jakiś przedmiot,
wywoływane przez róŜne wydarzenia, które mają dla człowieka znaczenie dodatnie lub
ujemne, a ich źródłem mogą być m.in. samopoczucie fizyczne,

–

afekty,

procesy

emocjonalne

silne,

ale

jednocześnie

krótkotrwałe,

których

charakterystycznym objawem jest utrata panowania nad sobą i wyraŜają się w czynach
gwałtownych,

–

namiętności, uczucia długotrwałe i bardzo silne, które mogą prowadzić do zawęŜenia
pola świadomości i zachowań, które mogą przynieść szkodę jednostce i jej otoczeniu.

Klasyfikacja uczuć

Wśród uczuć wyŜszych charakterystycznych tylko dla człowieka najwaŜniejsze są:

–

uczucia  społeczno-moralne,  które  są  wyrazem  stosunku  do  innych  ludzi  oraz  do  norm
moralnych  obowiązujących  w  danym  społeczeństwie  a  ich  źródłem  są  kontakty
międzyludzkie,  ideały,  współdziałanie  w  toku  pracy  i  nauki.  Podstawą  pozytywnych
uczuć społecznych jest uczucie braterstwa w stosunku do innych ludzi,

–

uczucia poznawcze, które powstają w trakcie czynności poznawczych człowieka i są
związane z zaspokojeniem Ŝądzy wiedzy. To uczucia o zabarwieniu pozytywnym,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

uczucia praktyczne (grec. priaksis’ działanie), które łączą się z róŜnorakimi czynnościami
człowieka i wiąŜą się one przede wszystkim z wykonywaną przez niego pracę,

–

uczucia estetyczne, to uczucia, które odzwierciedlają stosunek człowieka do piękna,
uczucia te najczęściej towarzyszą procesowi twórczemu.
Procesy emocjonalne wpływają na przebieg procesów poznawczych, a uczucia wywierają

wpływ na zachowanie się człowieka. Ich intensywność moŜe spowodować bądź blokadę
procesów poznawczych (emocje), bądź wpłynąć dodatnio na przebieg działania. Podobnie jest
z uczuciami. Znajomość własnych uczuć oraz uczuć innych ludzi pozwala na świadome
kierowanie naszym zachowaniem.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to są procesy psychiczne?

Czym jest psychika ludzka?

Jak przebiega proces poznawczy?

Jaką rolę odgrywają procesy psychiczne w Ŝyciu człowieka?

Jakie są najwaŜniejsze procesy poznawcze?

Jaka jest róŜnica między wraŜeniem a spostrzeŜeniem?

Na czym polega specyfika marzenia?

Czym charakteryzuje się proces myślenia?

Jakie są rodzaje myślenia?

10.

Czym jest pamięć?

11.

Jakie są najwaŜniejsze cechy pamięci?

12.

Jakie są rodzaje pamięci?

13.

Co stanowi źródło procesów emocjonalnych?

14.

Jakie są rodzaje emocji?

15.

Jakie są rodzaje uczuć?

16.

Jaki jest związek między uczuciami a emocjami?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

WskaŜ na dowolnie wybranych przykładach rolę doświadczenia w spostrzeganiu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dokładnie zapoznać się z materiałem nauczania,

wyjaśnić na czym polega doświadczenie,

podać definicję spostrzegania,

podać przykłady (co najmniej 3),

krótko je opisać,

opierając się na podanych przykładach odpowiedzieć na pytanie „Jaką rolę odgrywa
doświadczenie w spostrzeganiu”?

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uwaga!
W wykonaniu ćwiczenia pomocą moŜe być doświadczony pracownik ochrony. Przeprowadź
z nim wywiad, wykorzystaj jego doświadczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Na dowolnie wybranych przykładach wskaŜ wpływ emocji na sprawność działania

człowieka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

zapoznać się z materiałem nauczania,

zdefiniować pojęcie emocji,

podać przykłady (co najmniej 2),

krótko opisać sytuacje,

opisać działania,

wyciągnąć wnioski,

dokonać symulacji komputerowej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

komputer z dostępem do Internetu,

–

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

nazwać i scharakteryzować podstawowe procesy psychiczne?

wyjaśnić, na czym polegają procesy poznawcze człowieka?

scharakteryzować proces spostrzegania?

wyjaśnić rolę doświadczenia w pracy zawodowej?

wyjaśnić wpływ emocji na działania człowieka?

wskazać związek między uczuciami a emocjami?

zdefiniować pojęcia asertywność, empatia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Elementy składowe i budowa portretu pamięciowego, jego

znaczenie w ochronie osób i mienia

4.2.1. Materiał nauczania

Jak bardzo jest waŜne sporządzenie portretu pamięciowego, przekonujemy się

niejednokrotnie słuchając komunikatów w mediach o ujęciu sprawców na podstawie danych
uzyskanych od świadków zdarzeń.

Sporządzenie dobrego portretu pamięciowego zaleŜy nie tylko od umiejętności

kryminologa, ale przede wszystkim od tych, którzy wykazali się spostrzegawczością
i umiejętnością obserwacji.

Zarówno spostrzegawczość jak i umiejętność obserwacji są bardzo waŜnymi cechami

przyszłego pracownika ochrony.

Ustalenie rysopisu osób poszukiwanych, podejrzanych, a takŜe wszelkie próby

odtwarzania przypuszczalnego wyglądu metodą portretu pamięciowego następuje w dwóch
fazach:
1.

pierwsza faza obejmuje relację spontaniczną osoby zeznającej;

druga faza to uściślenie wcześniej podanych cech rysopisu za pomocą tablic graficznych
– a takŜe zadawanie dodatkowych pytań. (przykłady tablic graficznych umieszczone
zostały na końcu rozdziału).
W portrecie pamięciowym muszą być określone cechy morfologiczne dotyczące wyglądu

osoby, tj. poszczególnych elementów ciała, jego motoryki (sposobu poruszania się) oraz cechy
psychosomatyczne, dotyczące sposobu bycia, postępowania i zachowania w określonych
okolicznościach.

Portret pamięciowy powinno sporządzać się zaraz po zdarzeniu w formie opisowej (jako

rysopis) lub rysunkowej, portretu graficznego.

Zasady sporządzania rysopisu

Sporządzając rysopis naleŜy uŜywać określeń stosowanych w ewidencji kryminalno-

rozpoznawczej.

Zaleca się sporządzenie rysopisu według następującego układu chronologicznego.

Płeć.

Wiek (uŜywać określeń około 20 lat, od 20–30 lat w wyjątkowych wypadkach stosować
określenia ogólne: dziecko, chłopiec, starzec itp.).

Wzrost (podawać w przybliŜeniu, a tylko w szczególnych przypadkach uŜywać
określenia: wysoki, niski, średni).

Budowa ciała – sylwetka (wątła, szczupła, krępa, otyła). MoŜna uŜywać określeń
charakterystycznych dla podziału na trzy typy konstytucjonalne, np.:

–

astenicznych (lekka budowa i nadmierne wydłuŜenie poszczególnych części ciała),

–

normosteniczny (proporcjonalna budowa ciała),

–

hipersteniczny (przysadzista budowa ciała, skrócone wymiary podłuŜne w stosunku
do poprzecznych).

Włosy – rude, kasztanowate, jasnoblond, średniobląd, ciemnoblond, szatyn, brunet,
szpakowaty, siwy. Znaki szczególne owłosienia głowy: łysina czołowa, łysina tonsurowa,
łysina półpełna, łysina pełna, głowa ogolona, włosy farbowane, peruka.

Zarost – wąsy, broda, bokobrody.

Twarz – pociągła, owalna, chuda, pełna, drobna, tłusta, z wystającymi kośćmi
policzkowymi. W zaleŜności od ukształtowania czaszki rozróŜnia się głowy: wysokie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

niskie,  spiczaste  o  cofniętej  potylicy,  z  płaskim  tyłem  oraz  z  zaznaczonym  guzem
potylicznym.  WyróŜnia  się  następujące  kolory  twarzy:  czerstwa,  śniada,  blada.
Występujące  znaki  szczególne  to:  blizny,  krosty,  plamki,  pieprzyki,  ślady  po  ospie,
tatuaŜe, brodawki, guzy, zagłębienia.

Czoło – wysokie, średnie, niskie. W antropologii (biologia porównawcza, nauka
zajmująca się zmiennością cech fizycznych człowieka w czasie i przestrzeni) uŜywa się
dodatkowych określeń, takich jak: szerokie, wąskie, wypukłe, pionowe, cofnięte.

Oczy – przyjęto kryterium według koloru, połoŜenia, znaków szczególnych i wyróŜniono
oczy:  jasne  (niebieskie,  zielone,  szare),  ciemne  (orzechowo-brunatne,  ciemnobrązowe,
czarnobrązowe), normalnie osadzone, wpadnięte, wypukłe. Cechy szczególne to: opaska
na  oku,  okulary,  tik  nerwowy  oka,  bielmo  na  oku,  proteza  oka  (lewego  lub  prawego).
MoŜna  dokonać  podziału  wg  ich  wielkości  i  kształtu:  duŜe,  średnie,  małe,
wrzecionowate, migdałowe, półksięŜycowe, poziome, skośne (ku dołowi, górze).

10.

Brwi i powieki – brwi pod względem kształtu i obfitości włosów dzielimy na: proste,
łukowate, ukośne, cienkie, grube, zrośnięte. Powieki mogą być: przypuchnięte, obwisłe,
dolne powieki woskowate, brak rzęs.

11.

Nos – podział według wielkości, kształtu grzbietu, koloru, podstawy, znaków
szczególnych – wyróŜniono nosy: duŜe, średnie, małe, wklęsłe, proste, wypukłe (garbate)
o kolorze normalnym, czerwonym, sine, zadarte do góry, skrzywione, mające ubytki, ze
ś

ladami blizn. Określamy takŜe: zagłębienie nasady nosowej, profil nosa, zakończenie,

ukształtowanie otworów nosowych.

12.

Uszy – podział według wielkości, połoŜenia i znaków szczególnych: duŜe, średnie, małe,
odstające, typowe, przylegające, zniekształcone, z ubytkami, z widoczną wadą małŜowiny
usznej. Ucho zewnętrzne moŜe mieć kształt: trójkątny, prostokątny, owalny, okrągły.

13.

Usta – opis dotyczy warg, które podzielono na: grube, średnie, cienkie. Ze względu na
układ warg: wystająca warga górna, wystająca warga dolna, bruzda na wardze. Szpara
ustna moŜe być: wąska, średnia, szeroka, ułoŜona poziomo, ukośnie, kąciki ust mogą być
skierowane ku górze lub dołowi.

14.

Uzębienie – wystające z duŜymi brakami, sztuczne – wykonane z białego lub Ŝółtego
metalu, protezy w górnej szczęce lub dolnej.

15.

Broda – wysunięta do przodu, pionowa, cofnięta z bruzdą, z dołkiem. MoŜe mieć kształt:
trójkątny, prostokątny, spiczasty. MoŜe być pokryta zarostem lub gładko wygolona.

16.

Szyja – moŜe być długa, typowa, krótka, gruba, cienka, z wydatną krtanią, z „wolem”.
Mogą występować: brodawki, guzy, plamy, blizny.

17.

Kończyny górne – w stosunku do budowy ciała mogą być długie, cienkie, krótkie, grube.
Na kończynach mogą występować blizny, plamy, guzy, brodawki, Ŝylaki, tatuaŜe,
zniekształcenia, usztywnienia nogi, ubytki, protezy. Ze względu na symetrię moŜe
występować: pałąkowatość lub iksowatość nóg.

18.

Chód – moŜna określić jako energiczny lub powolny. Nietypowe sposoby poruszania się
to: powłóczenie nogami, utykanie, chodzenie za pomocą laski, kuli.

19.

Głos, mowa – rozróŜnia się głos: wysoki (piskliwy), niski (basowy, gruby), chrapliwy,
a ponadto wady wymowy: seplenienie, jąkanie się, zniekształcone brzmienie niektórych
liter, specyficzny akcent.

20.

Ubranie  –  podaje  się  rodzaj  i  wygląd:  nakrycie  głowy  (czapka,  kapelusz,  beret),  okrycia
górnego  (marynarka,  bluza,  sweter,  kamizelka,  krawat),  spodni,  butów,  rękawiczek.
Dokonano  podziału  ubrań  na:  eleganckie,  schludne,  niedbałe,  niechlujne.  Opisując
poszczególne części garderoby naleŜy podać rodzaj i kolor materiału.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

21.

Znaki szczególne – wrodzone lub nabyte odchylenia od normy występujące w budowie
ciała lub funkcjonowaniu poszczególnych części ciała takie jak: deformacja tułowia,
głowy, kończyn, wady wzroku itp.

22.

Umiejętności i nawyki – prowadzenie pojazdów mechanicznych, znajomość języków
obcych, umiejętność gry na instrumentach itp.

23.

Inne dane umoŜliwiające rozpoznanie osoby poszukiwanej – indywidualne cechy natury
anatomiczno-morfologicznej lub fizjologiczno-psychicznej pozwalające na rozpoznanie
osoby.

Metody sporządzania portretu pamięciowego
1.

Metoda graficzna (rysunkowa), polega na rysowaniu przez doświadczonego grafika
portretu osoby poszukiwanej na podstawie zeznań świadków.

Metoda fotomontaŜu, polega na pokazywaniu świadkowi duŜej liczby zdjęć osobników
tej samej płci, w określonej kategorii wieku, przedstawiających podobne typy
konstrukcyjne i antropologiczne.
Ś

wiadek wskazuje na zdjęciach elementy najbardziej podobne do tych, jakie jego

zdaniem, ma osoba poszukiwana. Ze wskazanych elementów ekspert montuje wstępną
wersję portretu, a następnie robi korektę według zeznań świadków.

Metoda  portretu  składanego  („Identi  –  Kit”)  –  jest  to  zbiór  poszczególnych  elementów
twarzy  ludzkiej  narysowanych  na  przezroczystych  foliach,  sklasyfikowanych  według
specjalnego systemu. Polega na tym, Ŝe świadek wybiera z duŜej liczby moŜliwych wersji
poszczególnych  elementów  twarzy,  te,  które  jego  zdaniem,  są  najbardziej  podobne  do
wyglądu osoby poszukiwanej. Wybrane elementy układane są na podświetlanej ramce.

Metoda plastyczna (rzeźbiarska), polega na tym, Ŝe po odtworzeniu wyglądu osoby
poszukiwanej za pomocą jednej z wyŜej wymienionych metod, moŜna portret rysunkowy
uplastycznić poprzez uzyskanie rzeźby głowy, zamontowanie protez ocznych i załoŜenie
peruki. Tej metody w zasadzie nie stosuje się, gdyŜ jest ona pracochłonna i kosztowna.

Metody komputerowe, to metody technicznie zbliŜone do metody „Identi – Kid”. Zamiast
obrazków wykonanych na przezroczystej folii, uŜywa się obrazów poszczególnych
elementów twarzy, zarejestrowanych w pamięci komputera, które wyświetla się i nakłada
na siebie na ekranie monitora. Bezpośrednio z pamięci komputera obraz moŜe być
przesłany na dowolną odległość.

Metody mieszane, to metody, które łączą w sobie elementy metod opisanych powyŜej.

Pracownik ochrony nie musi posiadać umiejętności sporządzania portretu pamięciowego,

od tego są profesjonaliści – kryminolodzy, graficy, musi jednak wykazać się
spostrzegawczością. Tak prowadzić obserwację, by ustalić cechy osoby obserwowanej,
pozwalające na ich zapamiętanie.

Cechy te zostały wymienione przy opisie sporządzania portretu pamięciowego.
Ma to ogromne znaczenie zarówno w ochronie mienia, jak i osób, poniewaŜ od

spostrzegawczości, umiejętności zapamiętywania, kojarzenia moŜe zaleŜeć ludzkie Ŝycie.
Pracownik ochrony nie bez powodu jest nazywany bodyguardem (straŜnikiem ciała).

PoniŜej przedstawiam przykładowe elementy portretu pamięciowego [2].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na czym polega sporządzenie portretu pamięciowego?

Kiedy i dlaczego sporządza się portret pamięciowy.

Jakie są etapy sporządzania portretu pamięciowego?

Jakie cechy muszą być określone w portrecie pamięciowym?

Jakie są zasady sporządzania portretu pamięciowego?

Jakie są metody sporządzania portretu pamięciowego?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na ekranie Twojego komputera masz ukazaną sylwetkę męŜczyzny robiącego zakupy

w supermarkecie (moŜe to być popularna reklamówka), sporządź w formie opisowej jego
portret pamięciowy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

obejrzeć materiał szkoleniowy, obserwować uwaŜnie przez 5 sekund,

następnie wpisać cechy takie, jak: sposób poruszania się, wykonywane czynności,

podać przybliŜony wiek, wzrost, budowę ciała,

podać znaki szczególne, jeśli je zauwaŜyłeś,

wypisać w punktach wszystkie wymienione cechy opisu,

obejrzeć jeszcze raz materiał i dokonać korekty,

uporządkować informacje,

dokonać prawidłowego opisu i ocenić swoją spostrzegawczość,

10)

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

papier formatu A4, przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Sporządź w formie opisowej portret twarzy znanego polityka, prezentera telewizyjnego

lub aktora na podstawie zdjęcia, które oglądałeś przez 5 sekund.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dokonać wyboru zdjęcia (powinna to być charakterystyczna twarz),

przeczytać dokładnie z poradnika, jakie elementy wchodzą w skład portretu
pamięciowego,

obejrzeć zdjęcie (nie dłuŜej niŜ 5 sekund),

wypisać wszystkie zapamiętane cechy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ponownie obejrzeć zdjęcie i wypisać pozostałe cechy,

uporządkować informacje,

dokonać opisu i ocenić swoje umiejętności.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wyraźne zdjęcie (polityka, prezentera, aktora),

−

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

stoper.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

sporządzić portret pamięciowy twarzy jakiejś osoby?

sporządzić portret pamięciowy sylwetki?

poprawnie opisać najwaŜniejsze cechy portretowanych osób?

obiektywnie ocenić swoje umiejętności?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.

Psychologia osobowości. Pojęcie i struktura osobowości

4.3.1. Materiał nauczania

Osobowość, to układ trwałych wartości charakterystyczny dla danej jednostki. Są to

zarówno  cechy  wrodzone  jak  i  nabyte  przez  jednostkę  i  to  właśnie  cechy  (właściwości)
wrodzone  warunkują  taki  a  nie  inny  sposób  poznawania  świata.  W  psychologii  określa  się
osobowość  jako  „metawzór  funkcjonowania  jednostki”,  a  więc  jest  to  najbardziej
wyspecjalizowania  organizacja  zapewniająca  jednostce  toŜsamość  i  zdolność  kierowania
sobą. Słowem osobowość to toŜsamość jednostki.

Składniki osobowości tworzą strukturę zwartą i wielowymiarową i nie moŜna ich

oddzielać, poniewaŜ jedne wpływają na drugie.

Składnikami osobowości są:

temperament,

zdolności i uzdolnienia,

uzdolnienia specjalne,

potrzeby,

zainteresowania,

postawy.

Temperament, to zespół najbardziej stałych właściwości psychicznych człowieka,

przejawiających się w jego reakcjach emocjonalnych i motoryce (motoryczny-ruchowy), jest
to dynamiczny składnik osobowości uzaleŜniony od czynników wewnętrznych, a więc od
procesów pobudzania i hamowania.

WyróŜniamy następujące rodzaje temperamentów:

–

sangwinik, to człowiek zrównowaŜony i ruchliwy, łatwo dostosowuje się do
zmieniających się warunków Ŝycia, jest pogodny, odporny na przeciwności losu. Cechuje
go bogata mimika i Ŝywa gestykulacja,

–

flegmatyk, to człowiek zrównowaŜony i powolny, cechuje go mała ruchliwość, a jego
reakcje są powolne, wykazuje niechęć do zmiany warunków Ŝycia. Flegmatyk potrafi
pracować wytrwale. Nie uzewnętrznia swoich uczuć,

–

choleryk, to człowiek niezrównowaŜony, odznaczający się duŜą energią Ŝyciową, ale
jednocześnie brakiem opanowania, gwałtownością i wybuchowością,

–

melancholik – cechuje go mała ruchliwość, jest człowiekiem biernym, źle znosi wszelkie
zmiany, które mogą być źródłem zaburzeń nerwowych.
Temperament często decyduje o przystosowaniu jednostki do środowiska i przejawia się

we wszystkich jej działaniach.

Rola temperamentu w działaniu jest bardzo waŜna, ujawnia się przede wszystkim

w warunkach trudnych – w sytuacjach zagroŜenia, konfliktu, róŜnego rodzaju przeszkód
stojących na drodze do realizacji jakiegoś celu.

Z reguły występują dwa odmienne typy reagowania. Pierwszy, określany jako nastawienie

zadaniowe, oznacza pojęcie wyzwania i usunięcie lub uniknięcie przeszkody, natomiast drugi
typ reakcji, określany jako obronny, polega na rezygnacji z osiągnięcia celu i pojawieniu się
zachowań takich jak płacz, agresja.

Inteligencja jest to zdolność do przystosowania się do nowych warunków za pomocą

myślenia. Przeciętny poziom inteligencji wyraŜa się liczbą 100.

Ludzie róŜnią się między sobą poziomem inteligencji, te róŜnice wynikają zarówno

z cech wrodzonych jak i róŜnych przyczyn środowiskowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nie wszyscy ludzie osiągają tzw. normę rozwoju umysłowego i jest to przyczyną

zakłócenia nabywania doświadczenia. Dlatego wpływ inteligencji na rozwój psychiczny
człowieka, w tym na rozwój osobowości jest bardzo waŜny.

Zdolnościami nazywamy takie właściwości psychiczne, które warunkują pomyślne

rezultaty  działania.  Rozwijają  się  one  pod  wpływem  określonych  wrodzonych  zadatków
fizjologiczno-anatomicznych.  Wrodzone  zadatki  wpływają  na  rozwój  zdolności,  ale  ich  nie
wyznaczają.  To  one  mają  wpływ  i  umoŜliwiają  rozwinięcie  róŜnorodnych  zdolności,  np.
dobry wzrok moŜe być podstawą osiągnięć sportowych w łucznictwie lub strzelectwie itd.

Jednak posiadanie jakiejś jednej specyficznej zdolności, np. spostrzegawczości nie

zapewnia jeszcze dobrych wyników w danej dziedzinie działalności, potrzebny jest określony
zespół zdolności, które tę działalność umoŜliwiają i usprawniają. Ten zespół umoŜliwiający
skuteczne działanie to uzdolnienia np. uzdolnienia matematyczne lub organizacyjne.

WyŜszy stopień uzdolnień, to talent, najbardziej korzystne połączenie uzdolnień,

umoŜliwiające twórcze wykonywanie jakiejś działalności.

Jednak ani zdolności, ani uzdolnienia i talenty nie rozwijają się samorzutnie, poniewaŜ

osiągnięcie sukcesu zaleŜy od pracy nad ich rozwojem.

Potrzeby są czynnikiem dynamizującym działanie człowieka. Potrzeba powstaje na

podłoŜu zaburzenia równowagi między organizmem a środowiskiem i wynika często z braku
czegoś, co sprawia, Ŝe organizm nie moŜe normalnie funkcjonować. Pobudzanie potrzeby ma
miejsce wówczas, kiedy między oczekiwaniem jednostki a zaistniałą sytuacją powstaje
rozbieŜność. Człowiek dąŜąc do zlikwidowania rozbieŜności, zaspokaja swoje potrzeby.

Potrzeby dzieli się na dwie grupy:

potrzeby pierwotne – biologiczne, to najbardziej elementarne potrzeby – pokarmu, wody,
tlenu, snu oraz potrzeba zachowania gatunku,

potrzeby wtórne – psychiczne, to potrzeby społeczne i kulturalne, np. bezpieczeństwa,
kontaktu emocjonalnego, uznania, sukcesu, poznawcza, sensu Ŝycia.

Zainteresowania powstają w ścisłym związku z potrzebami i zdolnościami i wymagają

zaangaŜowania emocjonalnego i poznawczego.

Zainteresowania to specyficzne nastawienie poznawcze i emocjonalne na przedmioty

i zjawiska rzeczywistości, które ujawnia się w działaniu.

Na powstanie zainteresowań wpływają warunki środowiskowe, w których człowiek Ŝyje.

rodowisko moŜe wpłynąć zarówno na rozbudzenie zainteresowań jak i na ich tłumienie.

Im głębsze i bogatsze są zainteresowania jednostki, tym bardziej wzbogaca się jej Ŝycie

psychiczne i rozwija osobowość.

Postawy to sposoby zachowania się jednostek wobec przedmiotów i osób. Szerszą

definicję, jednocześnie wyjaśniającą to pojęcie, jest definicja T. Mądrzyckiego, która mówi,
Ŝ

e „Postawę moŜna określić jako ukształtowaną w procesie zaspokajania potrzeb,

w określonych warunkach społecznych, względnie zgodną i trwałą organizację wiedzy,
przekonań, uczuć, motywów oraz pewnych form działań i reakcji postaw” [9].

System postaw kształtuje się w ciągu całego Ŝycia człowieka i nie jest on niezmienny,

poniewaŜ człowiek niejednokrotnie musi dostosować się do wymagań społecznych i zmieniać
swoją postawę, co moŜe być takŜe źródłem wewnętrznego konfliktu i prowadzić do zaburzeń
kontaktów jednostki z grupą.

Ogólne postawy warunkujące stosunek człowieka do innych ludzi, do pracy, do samego

siebie, powiązane w całość, tworzą zespół postaw określanych jako charakter.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Charakter człowieka kształtuje się od wczesnego dzieciństwa, a jednym z waŜniejszych

warunków rozwoju są określone działania wychowawcze.

Czynniki wpływające na kształtowanie się osobowości człowieka.
Osobowość rozwija się w trakcie Ŝycia jednostki. Człowiek od urodzenia nawiązuje

kontakty ze środowiskiem społecznym, co w decydujący sposób wpływa na kształtowanie się
osobowości – poznaje świat, rozwija swoje zdolności i zainteresowania, kształtuje potrzeby
i postawy.

Tymi czynnikami są:

aktywność, czyli zdolność do zaspokajania potrzeb wyznaczonych przez biologiczne
właściwości organizmu, jak i przez warunki społeczne,

role społeczne, czyli taki sposób zachowania, którego oczekuje od jednostki
społeczeństwo ze względu na miejsce, jakie zajmuje ona w grupie społecznej, poprzez
przyjęcie systemu reguł postępowania, np. rola ojca, nauczyciela, ucznia,

osoby znaczące, czyli autorytety, wzory do naśladowania,

podejmowanie wzorów poprzez:

–

empatię, wczuwanie się w stany psychiczne innych osób,

–

naśladowanie, zewnętrzne przejmowanie reguł postępowania,

–

modelowanie, przyjmowanie od osoby znaczącej (modelu) nie tylko określonych
form zachowania, ale równieŜ tendencje uczuciowo-motywacyjne,

–

identyfikację, upodobnienie się do osoby, z którą jednostka się utoŜsamia,

kultura, zarówno materialna, czyli to wszystko, co człowiek stworzył w ciągu wieków,
jak i duchowa, czyli wiedza, ideały, normy, zwyczaje,

oddziaływanie wychowawcze:

–

niezamierzone, przypadkowe, spontaniczne ukształtowane okazjonalnie poprzez
obserwacje róŜnych zachowań,

–

zamierzone, czyli proces celowych i zaplanowanych oddziaływań, ukierunkowanych
na efekt wychowawczy.

Obraz samego siebie

Na obraz samego siebie składa się całokształt wiedzy, wyobraŜeń, pojęć o własnej osobie,

a takŜe uczuciowy stosunek do samego siebie związany z samooceną. Jest to proces
długotrwały, poniewaŜ człowiek wchodząc w róŜne relacje społeczne, pełniąc coraz bardziej
zróŜnicowane role, analizując stosunek otoczenia do siebie, a takŜe swój stosunek do innych
ludzi poszerza i krystalizuje obraz samego siebie.

Na system wiedzy o sobie składają się:

własny wygląd i fizyczne właściwości,

umiejętności i zdolności,

potrzeby i postawy,

pozycja wśród ludzi,

to, co mnie naleŜy się od innych.
Na obraz samego siebie składa się „Ja realne”, czyli sądy o tym, jaki jestem oraz „Ja

idealne”, czyli sądy o tym, jakim chciałbym być.

wiadomość tego, jakim się naprawdę chciałoby być często odbiega znacznie od wiedzy

o tym, jakim się jest. Ta rozbieŜność moŜe być albo powodem niskiej samooceny, albo wiązać
się z dąŜeniem do zbliŜenia się do modelu „Ja idealnego”.

Wiedza na temat własnej osoby dostarcza poczucia własnej wartości, niezbędnego dla

zaakceptowania przez jednostkę samej siebie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Samowiedza to wiedza zdobywana przez człowieka w procesie samopoznania. Obejmuje

ona trzy składniki:
1)

sądy opisowe, dotyczące zdarzeń i faktów z własnej bibliografii, np. chodzę dość często
do kina, interesują się informatyką,

sądy wartościujące, dotyczące własnych czynności i przypisywanych sobie cech, np.
łatwo się wzruszam, chętnie pomagam innym,

sądy o standardach osobistych, tj. odnoszące się do Ŝyczeń, aspiracji i pragnień
związanych z jakimś idealnym lub poŜądanym stanem, np. powinienem być bardziej
opanowany.
Jednak istota człowieka nie sprowadza się tylko do odpowiedzi na pytania jakim jestem,

kim jestem i kim pragnę być, ale kreowania siebie, do samorealizacji.

Samorealizacja, to proces doskonalenia siebie oraz działania zmierzające do

przekształcenia  świata.  Jeśli  człowiek  jest  podmiotem  swoich  zachowań,  autorem  własnych
czynności,  to  jest  jednocześnie  sprawcą  takich  lub  innych  stanów  rzeczy,  a  to  sprzyja
umacnianiu  się  poczucia  toŜsamości.  Natomiast  wszelkie  sytuacje  przymusu  zewnętrznego,
zwalniają od odpowiedzialności, a im są one silniejsze, tym wyraźniej rysuje się tendencja do
przenoszenia  odpowiedzialności  za  własne  zachowania  na  innych  i  obarczenie  ich
odpowiedzialnością.  Uniformizmu  (łac.  uniformie’  jednokształtny)  i  anonimowość,  którym
towarzyszy brak odpowiedzialności, prowadzą do zachowań skrajnie aspołecznych.

W toku rozwoju człowieka, kształtuje się teŜ system przekonań, który wyznacza nasz

stosunek do świata i samego siebie, a więc kształtuje się nasz pogląd na świat.

Pogląd na świat jest zbiorem przekonań powiązanych ze sobą i wewnętrznie spójnych

i kształtuje się na podstawie doświadczeń jednostki. Wypływa on albo z wiary, albo z wiedzy.
W pierwszym przypadku przyjęcie przekonań i poglądów następuje na podłoŜu uznawania
prawd i autorytetów bez dowodów naukowych, w drugim – podstawą jest naukowe
uzasadnienie.

Wymienione składniki osobowości nie rozwijają się niezaleŜnie od siebie, rozwój

jednych jest warunkiem kształtowania się drugich, im bogatsze doświadczenie człowieka, tym
bardziej jednolicie funkcjonuje i dojrzewa system właściwości charakterystycznych i trwałych
dla danej jednostki, nazywamy osobowością.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co oznacza pojęcie „osobowość”?

Jakie są składniki osobowości?

Jakie są typy temperamentów?

Czy zdolności i uzdolniania są wrodzone i niezmienne, czy teŜ moŜna je kształtować?

Jaka jest definicja inteligencji?

Które z potrzeb psychicznych są najwaŜniejsze dla człowieka?

Jak rozwijają się zainteresowania?

Jak powstaje charakter?

Jakie są składowe części obrazu samego siebie?

10.

Co oznacza pojęcie „samorealizacja”?

11.

Jakie występują róŜnice między „Ja realnym” a „Ja idealnym”?

12.

Jak powstaje obraz świata?

13.

Jakie składniki obejmuje samowiedza?

14.

Jak kształtuje się pogląd na świat?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Jaki typ temperamentu powinien posiadać pracownik ochrony. Uzasadnij dlaczego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

wypisać cechy, jakie Twoim zdaniem powinien posiadać pracownik ochrony i uzasadnić
je,

wybrać typ temperamentu,

dokonać porównania i oceny,

uzasadnić swój wybór,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

–

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Wymień i uzasadnij najwaŜniejsze potrzeby psychiczne człowieka. UłóŜ je w zaleŜności

od Twojej hierarchii wartości.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

zdefiniować pojęcie „potrzeby”.

wyliczyć najwaŜniejsze potrzeby psychiczne człowieka,

ułoŜyć je w zaleŜności od hierarchii wartości,

uzasadnić układ w formie pisemnej,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

–

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować typy temperamentów?

wymienić i uzasadnić najwaŜniejsze potrzeby człowieka?

zdefiniować pojęcie „osobowości”?

określić od czego zaleŜą zdolności człowieka?

zdefiniować pojęcie „inteligencji”?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Podstawowe pojęcia etyczne

4.4.1. Materiał nauczania

Terminy „etyka” i „moralność” stopniowo upodobniły się ze względu na pochodzenie

tych wyrazów poniewaŜ z grec. ethikos oznacza moralność.

Moralność jest to system norm, ocen, wzorów postępowania, które uznaje się za słuszne,

a etyka opisuje te wszystkie zjawiska.

Na moralność składają się:

normy, czyli reguły i przepisy, wskazówki, zasady postępowania i mogą one występować
w formie:

–

kategorycznej  jako  nakazy  i  zakazy  formułowane  w  sposób  bezwzględny,  nie
dopuszczające  wyjątków  (Dekalog)  oraz  mieć  formę  zaleceń  sposobu  rozstrzygania
konfliktu.  W  tradycyjnej  moralności,  opierającej  się  na  autorytecie,  normy  mają
charakter bezwzględny,

–

hipotetycznej (przypuszczającej), gdzie norma jest akceptacją określonego celu, np.
jeśli chcesz cieszyć się szacunkiem ludzi, powinieneś Ŝyć uczciwie.

oceny, czyli wydawanie sądu, Ŝe jakiś czyn jest naganny lub godny pochwały.
Oceniamy więc sam czyn, a nie człowieka, co nie znaczy, Ŝe ocena czynu nie moŜe

rzutować na ocenę człowieka, który dokonał tego czynu.

Poddajemy ocenie:

–

motywy,

–

intencje,

–

skutki.
Ocena stwierdza występowanie lub niewystępowanie w sensie obiektywnym jakiejś

specyficznej cechy dobra.
3)

wzory

postępowania,

ideały

zawarte

jakimś systemie, wzory osobowe

charakterystyczne dla systemu społecznej moralności,

sankcje, czyli sposób reagowania grupy społecznej na przekraczanie norm bądź teŜ na ich
respektowanie. Sankcje moŜna podzielić na:

–

sankcje faktyczne (realne) to przekonanie, Ŝe osoba postępująca sprzecznie
z panującymi regułami będzie ukarana,

–

sankcje wyobraŜone, to sankcje o charakterze zmistyfikowanym, wyobraŜenie sobie,
Ŝ

e za postępowanie złe, naganne kara będzie w dalekiej przyszłości lub po śmierci.

Sankcje związane z przekraczaniem norm moralnych mogą występować w róŜnej postaci,

jako:

–

ocena negatywna,

–

pozbawienie jednostki jej uprawnień,

–

ignorowanie jednostki przez grupę,

–

wykluczenie jednostki przez grupę.
Do szczególnych sankcji naleŜy sankcja stosowana przez samą jednostkę, zwana

„wyrzutami sumienia”. Jest to negatywna samoocena jednostki, która pogwałciła reguły
społeczne. Jednostka występuje w tym przypadku jako oceniający i oceniany.

Moralność reguluje stosunki międzyludzkie, między jednostką a grupą, między jednostką

i grupą społeczną a instytucjami społecznymi, ocenia i reaguje sankcjami na nieprzestrzeganie
norm.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Faktycznie treści nakazów, zakazów i ocen ujawniają się wtedy, kiedy odnosimy je do

konkretnych warunków. To powoduje, Ŝe mamy do czynienia z relatywizmem moralnym.

Termin „relatywizm moralny” (relatywny – względny z łac. relativus’ względny) ma

negatywne  zabarwienie.  Kiedy  mówimy  o  relatywizmie  moralnym,  mamy  na  myśli  taki  stan
rzeczy,  w  którym  przeciwstawne  oceny,  wartościowania  czy  teŜ  sprzeczne  normy  są
jednakowo  niesłuszne,  a  więc  jest  to  sytuacja,  w  której  nikt  nie  moŜe  orzec,  iŜ  ma  rację,
postulując  jakieś  zachowania  czy  oceniając  czyjeś  postawy.  Szczególną  formą  tego  rodzaju
relatywizmu  jest  przyjęcie  zasady,  zgodnie  z  którą  w  sensie  moralnym  kaŜdy  ma  rację  „ze
swojego  punktu  widzenia”,  przykładem  moŜe  być  słynne  Sienkiewiczowskie  powiedzenie
„Jak  Kali  ukraść  krowę,  to  jest  dobrze, ale jak Kalemu ukraść krowę, to źle”. W ten sposób
ujawnia się zaleŜność moralności od innych pozamoralnych zjawisk społecznych.

WyróŜnia się trzy rodzaje relatywizmu moralnego:

historyczny, ukazuje zmienność moralności w czasie, co znajdowało odbicie w systemach
prawnych, np. w XVI w. w Polsce zabójstwo chłopa przez szlachcica było karane
grzywną, a zabójstwo szlachcica przez chłopa karą śmierci. Sankcje zaleŜały więc od
przynaleŜności stanowej,

relatywizm socjologiczny, róŜnorodność moralności w ramach określonych społeczeństw,
związanych z sytuacją, potrzebami i interesami określonych grup społecznych,
przykładem moŜe być tzw. moralność socjalistyczna;

relatywizm kulturowy, związany z róŜnorodnością moralności w aspekcie geograficznym
w związku z odmiennością kultur, np. kultura Afryki czy Polinezji.

Elementarne normy moralne

Kiedy mówimy o elementarnych normach społecznych mamy na myśli wspólne wartości

w róŜnych systemach moralnego wartościowania. Obserwacja zwyczajów, obyczajów
i moralności, lektura dzieł literackich powstałych w róŜnych okresach historycznych dostarcza
informacji, Ŝe pewne dylematy moralne, konflikty, czyny i postawy wywoływały podobne
negatywne lub pozytywne reakcje moralne.

Odwaga, altruizm, sprawiedliwość zawsze budzą pozytywne skojarzenia, podczas gdy

małostkowość, egoizm, tchórzostwo wywołują emocje negatywne.

Kolejnym wspólnym, uniwersalnym problemem jest stosunek człowieka do przyrody. Nie

jest rzeczą przypadkową, Ŝe mimo wielu róŜnic kulturowych, politycznych istnieje zgodność
poglądów  na  zagadnienia  ochrony  środowiska  naturalnego  człowieka.  Wszelkiego  rodzaju
klęski,  katastrofy  Ŝywiołowe  wywołują  odruchy  solidarności  i  przejawiają  się  nie  tylko
w deklaracjach,  lecz  w  realnej  pomocy.  A  więc  solidarność  ogólnoludzka  jest  jedną
z elementarnych zasad moralnych.

By norma moralna spełniała kryterium uniwersalności powinna być:

–

trwała (przetrwać dłuŜej niŜ formacja ekonomiczno-społeczna),

–

dotyczyć wszystkich ludzi.
Do takich elementarnych norm naleŜą np. dotrzymywanie przyjaźni, opieka rodziców nad

dziećmi, nie zabijać dla przyjemności narodu, lekarz powinien nieść pomoc kaŜdemu
niezaleŜnie od statusu majątkowego, sytuacji społecznej czy postawy moralnej.

Występowanie tych norm jest przejawem ciągłości w rozwoju systemów moralnych.
Elementarne normy moralne mogą mieć zastosowanie w sytuacji konfliktu wartości,

kiedy przekroczenie jakiejś normy staje się koniecznością, a więc nie w kaŜdej sytuacji naleŜy
rozstrzygnąć konflikt na rzecz elementarnych norm moralnych, np. konflikt racji.

Przyjęcie określonego systemu moralnego, wartościowań pociąga za sobą określone

modyfikacje postaw, działań i decyzji, które są przedmiotem ocen moralnych. Moralność jest
więc integralnym elementem faktycznych stosunków międzyludzkich.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moralność a prawo

Wszystkie społeczeństwa sprawują wobec swoich członków kontrolę za pomocą róŜnych

rodków oddziaływania. Nie ma takich społeczności, w których by nie funkcjonowały róŜnego

rodzaju i typu nakazy i zakazy, wzory postępowania, oceny, których ostateczną funkcją
byłoby sterowanie postępowaniem jednostek.

Jedną z najbardziej waŜnych form regulacji postępowania ludzi jest prawo, które takŜe

zawiera normy. Jednak pomiędzy prawem a moralnością zachodzą następujące róŜnice:
1)

moralność  jest  nieodłączną  cechą  wszystkich  ludzkich  społeczności,  nie  ma  takich
społeczeństw,  gdzie  nie  występowałaby  moralność,  prawo  zaś  powstało  na  określonym
etapie  kształtowania  się  państwowości  i  stoi  na  straŜy  ustanowionych przez siebie norm
prawnych.  Z  definicji  prawa  „jako  zbioru  norm  Ŝycia  społecznego,  których  realizację
zabezpiecza  państwo”  wynika,  Ŝe  prawo  jest  wtórne  w  stosunku  do  norm  moralnych.
Twierdzi się nawet, Ŝe „prawo to minimum moralności”,

prawo  ma  charakter  czysto  instytucjonalny,  jest  ono  ustanowione  i  proklamowane
w sposób  sformalizowany.  Respektowanie  prawa  jest  wymuszone  przez  organy  ścigania
wymiaru  sprawiedliwości  a  sankcje  za  przekroczenie  prawa  mają  równieŜ  charakter
instytucjonalny  i  wiąŜe  się  ze  stosowaniem  przymusu  państwowego.  Natomiast
przekroczenie norm moralnych pociąga za sobą jedynie sankcję opinii publicznej,

prawo ma charakter jednolity, moralność nie.
Ocena prawna z punktu widzenia moralności była róŜna w róŜnych epokach, ale zawsze

sprowadzała się do pytania czy prawo jest słuszne czy nie, sprawiedliwe, czy niesprawiedliwe.
O tym czy tak jest decydują pewne generalne reguły, są to:
1)

wymóg właściwego ogłoszenia prawa, poniewaŜ ludzie muszą wiedzieć co jest
dozwolone a co zabronione;

nie moŜe być w prawie norm sprzecznych,

obowiązywać  muszą  jednakowe  zasady,  reguły,  np.  cięŜar  dowodu  spoczywa  na
oskarŜycielu,  nikt  nie  moŜe  być  sędzią  w  swojej  sprawie,  rozdzielenie  funkcji
oskarŜenia, obrony, sądzenia itp.
Często  jednak  normy  moralne  przybierają  postać  zbliŜoną  do  norm  prawnych  a  nawet

niczym się nie róŜnią od norm moralnych, np. normy moralne zawarte w Dekalogu
sankcjonowane są czasem jako normy prawne.

Zarówno prawo jaki i moralność dotyczą ludzkich zaniechań, stąd zaleŜność prawa od

moralności, jest ona następująca:
1)

przekroczenie normy moralnej nie jest przekroczeniem normy prawnej, np. kiedy
człowiek bogaty przechodzi obojętnie obok swych bliskich, którzy są w cięŜkiej sytuacji
materialnej,

przekroczenie zasad moralnych jest jednocześnie przekroczeniem prawa, np.
przestępstwa kryminalne,

przekroczenie prawa, które nie wywołuje negatywnych ocen moralnych świadczy o tym,
Ŝ

e prawo bywa niesprawiedliwe, a co za tym idzie nieskuteczne, np. niektóre rodzaje

prowokacji policyjnej,

rozdzielenie sankcji moralnych i sankcji prawnych o czym świadczą klauzury generalne,
zwyczajowe, które w ściśle określonych przypadkach pozwalają na odstąpienie od
trzymania się litery prawa, np. sąd moŜe uchylić karalność czynu ze względu na znikomą
szkodliwość społeczną lub działanie w stanie wyŜszej konieczności (obrona konieczna).

Prawa człowieka jako prawa moralne

Prawa człowieka są wytworem moralnych, społecznych i politycznych uzgodnień, które

ludzie zawarli, by stworzyć warunki nieodzowne dla godnego Ŝycia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Prawa człowieka zapisane zostały w powszechnie znanych dokumentach jak Powszechna

Deklaracja  Praw  Człowieka  z  1948  r.,  w  preambule  Karty  Narodów  Zjednoczonych
i  w  prawach  UE,  które  zaaprobowały  międzynarodowe  zgromadzenia  i  stanowią  wytyczną
działania  światowych  organizacji  powołanych  do  Ŝycia  po  to,  by  zapobiegały  łamaniu  tych
praw.

W szczególności:

–

prawo do Ŝycia, wolności i bezpieczeństwa,

–

prawo zabraniające niewolnictwa,

–

prawo zabraniające tortur i poniŜania,

–

prawo równości wobec instytucji sprawiedliwości,

–

prawo do wolności myśli i sumienia i religii,

–

prawo do takich warunków, które pozwalają na pomyślność osobistą i rodziny, a na które
składają się poŜywienie, mieszkanie, opieka lekarska oraz nieodzowne świadczenia
społeczne,

–

macierzyństwo i dzieciństwo mają prawo do specjalnej troski i ochrony,

–

prawo do zapomogi w przypadku bezrobocia, choroby, kalectwa, wdowieństwa i starości,

–

prawo do pracy oraz godziwych jej warunków,

–

prawo do równej płacy za równą pracę,

–

prawo do wykształcenia,

–

prawo do czasu wolnego i płatnego urlopu,

–

prawo do swobodnego przemieszczania się w obrębie państw i pomiędzy nimi,

–

prawo do skutecznej obrony przed naruszeniem praw człowieka,

–

prawo godności.
Prawa te jako konieczne nie mogą być uzaleŜnione od jakichkolwiek czynników, takich

jak narodowość, czy rasa, płeć, wyznanie, poglądów politycznych, pochodzenie etniczne.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czy etyka i moralność znaczą to samo?

Co oznacza pojęcie „ocena moralna”?

Jak rozumiesz pojęcia „oceny moralnej” i „sankcji moralnej”?

Jakie są rodzaje sankcji moralnych?

Co oznacza termin „relatywizm moralny”?

Jakie są elementarne normy moralne?

Co było pierwsze moralność czy prawo?

Czy ocena prawna to takŜe ocena moralna?

Jakie są róŜnice między prawem a moralnością?

10.

Czym są „prawa człowieka” – zasadami prawa, czy zasadami moralnymi?

11.

Dlaczego powstały prawa człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

WskaŜ, które z praw człowieka są Twoim zdaniem najwaŜniejsze, uzasadnij dlaczego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie prawa człowieka,

wybrać te prawa, które Twoim zdaniem są najwaŜniejsze,

wyjaśnić sens wybranych praw,

uzasadnić wybór,

odpowiedzieć na pytanie: Czy wierzysz w to, Ŝe prawa człowieka są w Polsce
przestrzegane.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

Deklaracja Praw Człowieka,

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Podaj przykłady (najmniej 3) postępowania zgodnego z prawem ale negatywnie

ocenionego z punktu widzenia moralności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać dokładnie materiał nauczania,

odpowiedzieć na pytanie jaka jest róŜnica między prawem a moralnością,

odpowiedzieć na pytanie jakie relacje zachodzą między prawem a moralnością,

wyjaśnić znaczenie twierdzenia „sprzeczne z prawem”,

podać przykłady i uzasadnić je,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatki prasowe,

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Podaj 3 przykłady relatywizmu moralnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wyjaśnić pojęcie „relatywizm moralny”,

podać 3 przykłady,

uzasadnić pisemnie, na czym polega relatywizm moralny w wybranych przykładach.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

odtwarzacz,

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

odróŜnić prawo od moralności?

wymienić elementarne normy moralne?

odpowiedzieć na pytanie jakie są wyznaczniki moralności?

wyjaśnić pojęcia „norma moralna”, „sankcje”?

odróŜnić sankcje moralne od sankcji prawnych?

wyjaśnić pojęcie „relatywizmu moralnego”?

zinterpretować prawa człowieka?

uzasadnić konieczność przestrzegania prawa człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Podstawowe zasady etyczne w pracy dotyczącej ochrony

osób i mienia

4.5.1. Materiał nauczania

Prawie we wszystkich zawodach obowiązują zasady etyki zawodowej. KaŜda z nich łączy

w  sobie  elementy  etyki  ogólnej,  akceptowanej  powszechnie,  ze  specyficznymi  elementami
określonego  zawodu.  Tak  więc  zasady  etyki  pracownika  ochrony  muszą  być  oparte  na
normach  moralnych  obowiązujących  społeczeństwo,  a  szczegółowe  zasady  wynikające  ze
specyfiki tego zawodu nie mogą być z nimi sprzeczne.

Etyka zawodowa pracownika ochrony, to po prostu przełoŜenie na konkretne reguły

postępowania, reguł moralnych, dotyczących zachowania w określonych sytuacjach w czasie
wykonywania obowiązków zawodowych.

Etyki zawodowe są konieczne i mają ogromne znaczenie w wielu zawodach, np. lekarza,

ołnierza, policjanta, gdyŜ są związane z tym, co stanowi dla człowieka najwyŜsze dobro –

ycie, zdrowie, godność. Specyfika zawodu pracownika ochrony, którego zadaniem jest

ochrona tych wartości, nakazuje, by ludzie, którzy równieŜ mają do czynienia z bronią, mogą
stosować środki przymusu bezpośredniego, znali zasady, którymi powinni się kierować.

Znajomość zasad etyki zobowiązujących pracownika ochrony ułatwi rozwiązywanie

wielu  sytuacji  konfliktowych,  które  są  w  tym  zawodzie  nieuniknione.  Etyka  zawodowa  jest
teŜ  w jakimś  sensie  równieŜ  uzupełnieniem  norm  prawnych,  poniewaŜ  tam,  gdzie  występują
luki  w prawie  czy  przepisach  słuŜbowych,  zalecone  jest  odwoływanie  się  do  doświadczenia,
podejmowania decyzji zgodnie z sumieniem i własnym rozumieniem dobra i zła.

O ile etyka ogólna wskazuje, jak Ŝyć godnie, by nie utracić człowieczeństwa, to celem

etyki zawodowej pracownika ochrony jest takŜe zachowanie godności człowieka, ale
w konkretnych sytuacjach wynikających z pracy.

Podstawowymi zasadami są niewątpliwie przepisy prawne i słuŜbowe, one wyznaczają

zakres obowiązków zawodowych, jednak istnieją jeszcze czynniki, które wymagają oceny
i podjęcia decyzji przez samego pracownika ochrony.

Tymi czynnikami są:

–

normy moralne ogólnospołeczne, obyczajowe i zwyczajowe,

–

wola przełoŜonego i pracodawcy wyraŜona w poleceniach i sugestiach,

–

rodzaj przedmiotu ochrony,

–

warunki lokalne,

–

stopień zagroŜenia przestępczego,

–

rodowiskowe układy międzyludzkie,

–

stopień solidarności i zaufania między pracownikami.
Dlatego pracownik ochrony powinien charakteryzować się następującymi cechami,

–

wraŜliwością,

–

odpowiednim poziomem kultury,

–

zdolnością do refleksji moralnej,

–

uczciwością,

–

obiektywizmem,

–

solidarnością zawodową,

–

profesjonalizmem,

–

poszanowaniem lokalnych zwyczajów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tych cech nie da się wyegzekwować za pomocą przepisów prawa czy poleceń

słuŜbowych, są to bowiem kategorie moralne i naleŜą do etyki zawodowej i to ona jest
wyznacznikiem sposobu wykonywania czynności zawodowych.

Bardzo waŜną kategorią moralną jest zdolność do samooceny, a specyfika tego zawodu

wymaga właśnie, by przyszły pracownik potrafił ocenić siebie, dokonując oceny cech swojej
osobowości, takich jak:

–

odporność na pokusy nielegalnego czy niezgodnego z zasadami uczciwości osiągania

korzyści materialnych,

–

odwaga,

–

zdolność do poświęceń,

–

zdolność do podejmowania szybkich decyzji,

–

odporność na stres w sytuacjach konfliktowych,

–

zdolność do podejmowania ryzyka,

–

opanowanie,

–

odpowiedzialność.
Właściwa ocena osobowości jest bardzo waŜna, poniewaŜ pracownik ochrony naraŜony

jest  na  róŜnorodne  sytuacje  zagroŜenia,  obcowanie  z  osobami  powodującymi  zagroŜenia  dla
chronionych  wartości  i  to  moŜe  spowodować,  np.  nadmierną  nie  ukrywaną  podejrzliwość,
wobec kaŜdego obywatela, co w rezultacie podrywa wzajemne zaufanie między pracownikiem
ochrony  a  obywatelem,  czy  przejmowanie  elementów  subkultury  jakiegoś  środowiska  –
brutalność, wulgaryzmy językowe, Ŝargon środowiskowy.

Jest to złe pojmowanie zasady obowiązującej w policji i słuŜbach ochrony: wczuwanie

się w rolę przeciwnika – przestępcy, zamachowca, złodzieja.

Znajomość zwyczajów, języka tych środowisk jest oczywiście konieczna, ale w sensie

instrumentalnym (pomoc w pracy), by móc skutecznie przeciwdziałać, ale nie naleŜy
rozumieć tej zasady dosłownie i stosować na co dzień w Ŝyciu prywatnym i słuŜbowym.

O sposobie wykonywania zawodu pracownika ochrony decyduje więc postawa moralna,

jego wraŜliwość, uczciwość, umiejętność zastosowania zasad moralnych w kaŜdej sytuacji
konfliktowej.

Obok technicznej sprawności zawodowej postawa moralna jest równieŜ waŜna.

Podstawowe zasady etyczne obowiązujące pracownika ochrony
1)

wszelka praca związana z ochroną osób i mienia ma być zgodna z obowiązującym
prawem;

w toku tej pracy naleŜy przestrzegać praw człowieka i bezwzględnie zachowywać ludzką
godność;

w kaŜdym przypadku lojalność osoby chronionej pozostanie przy interesach chronionych;

w razie konieczności wyrządzenia komuś dolegliwości (np. sprawcy w trakcie jego
zatrzymania), dolegliwość ta zawsze będzie ograniczona do niezbędnego minimum;

w toku wykonywania słuŜby ochronnej, bezwzględnie zachowana będzie bezstronność
i dąŜenie do prawdy;

pracownik ochrony dba o swoje kwalifikacje – wiedzę i umiejętności – gdyŜ brak
profesjonalizmu jest moralnie naganny;

wolno poświęcić dobro mniejszej wagi dla ratowania dobra wyŜszej wartości tylko
wówczas, gdy zamierzony efekt byłby niemoŜliwy do osiągnięcia w inny sposób.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poszanowanie godności człowieka a uprawnienia do uŜycia środków przymusu
bezpośredniego

KaŜdy pracownik ochrony ma prawo stosowania środków przymusu, które z natury

rzeczy są sprzeczne z prawami i wolnościami obywatelskimi.

Sprzeczne z prawem wykorzystywania tych środków nie tylko narusza konstytucyjne

prawa obywatelskie, ale takŜe pociąga za sobą odpowiedzialność karną pracownika ochrony.

rodki przymus bezpośredniego, są to środki, których pracownicy ochrony uŜywają, by

wymusić zachowanie zgodne z prawem osoby, wobec której są stosowane. Są one
następujące:

–

siła fizyczna w postaci chwytów obezwładniających oraz innych technik obrony,

–

kajdanki,

–

wielofunkcyjne pałki ochronne,

–

psy obronne,

–

paralizatory elektryczne,

–

broń gazowa i ręczne miotacze gazu.

Uprawnienia pracowników ochrony

Pracownik ma prawo:

ustalenia uprawnień osób do przebywania na obszarach i obiektach chronionych,
legitymowania ich, sprawdzania przepustek,

wezwania nieuprawnionych osób do opuszczenia obiektu lub obszaru,

ujęcia osób stwarzających bezpośrednie zagroŜenie Ŝycia i zdrowia, a takŜe chronionego
mienia i ujętą osobę przekazać Policji,

stosowania środków przymusu bezpośredniego,

uŜycia broni palnej.
Ś

rodki przymusu bezpośredniego i broń palna, mogą być stosowane tylko podczas

konwojowania wartości pienięŜnych i innych przedmiotów wartościowych i niebezpiecznych
(np. materiały wybuchowe lub toksyczne), w przypadku gwałtowanego zamachu na
konwojowane wartości lub osoby je ochraniające.

Stosowanie środków przymusu bezpośredniego zawsze godzi w godność człowieka,

jednak w sytuacjach ekstremalnych, kiedy występuje niebezpieczeństwo utraty zdrowia
a nawet Ŝycia, kiedy pracownik ochrony naraŜa się sam oraz innych, sprawa godności
człowieka wydaje się być sprawą drugorzędną.

Uprawnienia do stosowania wymienionych środków są ściśle określone w przepisach

prawa, a etyka zawodowa wyznacza równieŜ granice ich stosowania, to generalna zasada
zapoŜyczona z etyki Ŝołnierskiej „Nic ponad bojową konieczność”.

Jednak w uzasadnionych przypadkach przymus fizyczny, choć narusza godność

człowieka, jest konieczny, prawnie i moralnie dopuszczalny. Zaniechanie w określonych
sytuacjach stosowania przymusu bezpośredniego moŜe być potraktowane jako zaniedbanie
obowiązków słuŜbowych.

Podjęcie decyzji o zastosowaniu tych środków nie powinno budzić wątpliwości

moralnych

pracownika

ochrony,

poniewaŜ

działania

zostały

sprowokowane

niebezpiecznym zachowaniem obywatel.

Inną kwestią jest granica, której przekroczyć nie wolno stosując przymus fizyczny.

Przepisy prawa nie określają dokładnie tej granicy, w kaŜdym konkretnym przypadku decyzja
zaleŜy od indywidualnej decyzji pracownika ochrony, jego doświadczenia, umiejętności
przewidywania i oceny sytuacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moralnie naganne jest świadome przekraczanie tej granicy, gdyŜ naduŜywanie przymusu

będzie traktowane jako naruszenie godności osobistej człowieka i będzie podlegać karze.
Natomiast nigdy nie będzie naruszenia tego kardynalnego prawa, jeŜeli nawet najostrzejszy
ś

rodek przymusu bezpośredniego będzie uŜyty w słusznej i uzasadnionej sytuacji i bez

przekroczenia koniecznej granicy.

Ten moralny nakaz poszanowania godności człowieka w kontekście działań pracownika

ochrony  odnosi  się  do  wszystkich,  takŜe  do  przestępców  dokonujących  zamachów  na
chronione  dobro,  ale  jeśli  tak  jest,  to  nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  w  stosunku  do  uczciwych
obywateli prawo to musi być przestrzegane szczególnie restrykcyjnie. Chodzi tu o najczęściej
wykonywaną przez pracownika ochrony czynność legitymowania. I choć wydawałoby się, Ŝe
jest  to  czynność  błaha,  która  nie  powoduje  Ŝadnych  dolegliwości,  nigdy  nie  sprawia
przyjemności  legitymowanemu,  uwaŜa  on,  Ŝe  została  naruszona  jego  anonimowość,  a  takŜe
czuje  się  jak  podejrzany  (przecieŜ  nie  legitymuje  się  bez  powodu),  stąd  brak  akceptacji.
Ludzie mają wówczas uczucie, Ŝe jego godność i uczciwość zostałyby zakwestionowane. Na
tym  tle  często  dochodzi  do  konfliktów  i  tylko  od  pracownika  ochrony,  jego  postawy,  taktu
moŜe  zostać  załagodzony.  ToteŜ,  by  nie  wywoływać  niepotrzebnych  zadraŜnień,  sposób
legitymowania powinien być przeprowadzony stanowczo ale uprzejmie.

Zasady stosowania środków przymusu bezpośredniego

Zasady te to dyrektywy wynikające z przepisów prawa i wymagane jest ich bezwzględne

przestrzeganie.

Są one następujące:

Zasada zagroŜenia. Pracownik ochrony powinien wezwać osobę do zachowania zgodnego
z prawem oraz uprzedzić ją, Ŝe w razie niepodporządkowania się wezwaniu zostaną uŜyte
wobec niej środki przymusu bezpośredniego. Odstąpienie od powyŜszego wezwania jest
moŜliwe  tylko  wówczas,  gdy  zwłoka  groziłaby  niebezpieczeństwem  dla  Ŝycia  lub
zdrowia  pracownika  ochrony,  innej  osoby  lub  chronionego  mienia.  Środki  przymusu
bezpośredniego  mogą  być  stosowane  wyłącznie  wobec  osób  uniemoŜliwiających
wykonanie przez pracownika ochrony zadań określonych w ustawie.

Zasada proporcjonalności. Pracownik ochrony moŜe stosować środki przymusu
bezpośredniego, odpowiadające potrzebom wynikającym z istniejącej sytuacji,
a jednocześnie niezbędne go osiągnięcia podporządkowania się wezwaniu do określonego
zachowania. Środki przymusu bezpośredniego powinny być stosowane w taki sposób, by
moŜliwie najmniej naruszały dobra osobiste osoby (godność) w do której zostały podjęte.

Zasada ochrony niektórych kategorii osób. Środków przymusu bezpośredniego, takich jak
pałki  obronne  wielofunkcyjne,  psy  obronne,  paralizatory  elektryczne,  broń  gazowa
i ręczna,  miotacze  gazu  nie  stosuje  się  wobec  kobiet  w  widocznej  ciąŜy,  osób
w podeszłym  wieku  oraz  widocznej  niesprawności.  Ponadto  kobiecie  cięŜarnej,  wobec
której  uŜyto  środka  przymusu  bezpośredniego  (np.  siłę  fizyczną),  pracownik  ochrony
musi niezwłocznie zapewnić badanie stanu zdrowia przez lekarza.

Zasada niezbędności. Pracownik ochrony odstępuje natychmiast od stosowania środków
przymusu bezpośredniego, gdy osoba wobec której uŜyto tego środka podporządkowała
się poleceniom.

Zasada udzielania pomocy osobom poszkodowanym. Osobie, u której na skutek uŜycia
ś

rodka przymusu bezpośredniego nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia, pracownik

ochrony jest obowiązany natychmiast udzielić pierwszej pomocy przedmedycznej,
a w razie potrzeby lub na jej prośbę – podjąć niezwłocznie działanie w celu zapewnienia
pomocy lekarskiej. Obowiązek niezwłocznego wezwania lekarza występuje wówczas,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

gdy nastąpiła śmierć lub podejrzenie śmierci wobec osoby, w stosunku do której
zastosowano środek przymusu bezpośredniego.

Zasada ewidencjonowania przypadku uŜycia środka. KaŜdy przypadek zastosowania
ś

rodka przymusu bezpośredniego oraz jego okoliczności dokumentuje się w ewidencji

prowadzonej przez wewnętrzną słuŜbę ochrony. Wpis do ewidencji powinien zawierać:

–

dane personalne osoby, w stosunku do której zastosowane środek przymusu,

–

datę, godzinę i miejsce zastosowania środka przymusu bezpośredniego,

–

przyczynę, rodzaj i skutek zastosowania środka przymusu bezpośredniego,

–

numer licencji, imię i nazwisko pracownika ochrony,

–

informacje o udzieleniu pierwszej pomocy przedmedycznej i jej zakres.

Zasada powiadomienia o zastosowaniu środka przymusu bezpośredniego. Obowiązek
powiadomienia występuje wówczas, gdy:

–

nastąpiło pogorszenie zdrowia osoby,

–

nastąpiła śmierć osoby,

–

nastąpiła szkoda w mieniu.

Pracownik ochrony powinien wówczas powiadomić o zdarzeniu bezpośredniego

przełoŜonego  oraz  najbliŜszą  jednostkę  Policji,  zabezpieczyć,  w  miarę  moŜliwości,  ślady  na
miejscu  zdarzenia  i  nie  dopuścić  na  to  miejsce  osób  postronnych  do  czasu  przybycia  Policji
oraz ustalić, w miarę moŜliwości,  toŜsamość świadków zdarzenia.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co oznacza termin „etyka zawodowa”?

Dlaczego etyki zawodowe są konieczne?

Czy znajomość zasad zawodowych pomaga w rozwiązywaniu konkretnych sytuacji?

Czy etyka to takŜe normy prawne?

Co wyznacza zakres obowiązków zawodowych pracowników ochrony?

Jakimi cechami winien wyróŜniać się pracownik ochrony?

Co oznacza termin „samoocena”?

Jak dokonać samooceny?

Czy znajomość zwyczajów środowiska pracy pomaga w wypełnianiu obowiązków?

10.

Jakie są podstawowe zasady etyczne pracownika ochrony?

11.

Co oznacza pojęcie „poszanowanie godności człowieka”?

12.

Jakie są środki przymusu bezpośredniego?

13.

Jakie prawa ma pracownik ochrony?

14.

W jakich okolicznościach naleŜy stosować środki przymusu bezpośredniego?

15.

Kiedy najczęściej dochodzi do konfliktów?

16.

Jakie są zasady uŜycia środków przymusu bezpośredniego?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W materiale szkoleniowym przedstawiono następującą sytuację. W supermarkecie

klientka  otworzyła  opakowanie  drogiego  kremu, rozejrzała się i odstawiła pudełko na półkę.
Zachodzi  podejrzenie  kradzieŜy.  Pracownik  ochrony  nie  czekając  na  podejście  klientki  do
kasy,  prowadzi  ją  na  zaplecze.  Okazało  się  ze  kradzieŜy  nie  było.  Dokonaj  analizy
przedstawionej sytuacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:
Odpowiedzieć na szereg pytań:

Co wzbudziło podejrzenia pracownika ochrony?

Jak zachował się pracownik ochrony?

Czy zachowanie pracownika ochronny było profesjonalne?

Czy doszło do naruszenia godności osobistej?

Jak zachował się pracownik ochrony, gdy okazało się, Ŝe podejrzenie było
nieuzasadnione?

Kiedy juŜ dokonasz dokładnej analizy sytuacji, wyciągnij wnioski i przedstaw je

w formie opisowej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Przedstaw dwie sytuacje, które miały miejsce w pracy, a w których doszło do naruszenia

godności osobistej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przedstawić sytuacje w formie krótkiego opisu,

dokonać analizy opisanych sytuacji,

wymienić w punktach jakie zachowania wskazują na naruszenie prawa do godności,

dokonać oceny zachowań pracownika (pracowników) ochrony,

przedstawić do oceny wykonane ćwiczenie w formie pisemnej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Dokonaj interpretacji drugiej zasady stosowania środków przymusu bezpośredniego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie tekst tej zasady,

odpowiedzieć na pytanie, co oznacza stwierdzenie „określone zachowanie”,

wyjaśnić sformułowanie „środki przymusu bezpośredniego powinny być stosowane
w taki sposób, by moŜliwie najmniej naruszały dobra osobiste osoby”,

odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tę zasadę nazwano „zasadą proporcjonalności”.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

dokonać właściwej oceny sytuacji konfliktowej?

zastosować zasady etyki zawodowej w praktyce?

dokonać samooceny?

zinterpretować zasady uŜywania środków przymusu bezpośredniego?

zastosować w róŜnych okolicznościach środki przymusu
bezpośredniego?

określić na czym polega profesjonalne zachowanie?

wskazać podstawowe zasady etyczne pracownika ochrony?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Analiza waŜniejszych procesów społecznych

4.6.1. Materiał nauczania

Socjologia jest nauką, która wyjaśnia najwaŜniejsze procesy społeczne. Według

J. Szczepańskiego, przedmiotem zainteresowań socjologii są „zjawiska i procesy tworzenia
róŜnych form Ŝycia zbiorowego, struktury róŜnych form zbiorowości ludzkich, zjawiska
i procesy zachodzące w tych zbiorowościach

”.

Tak więc przedmiotem zainteresowań socjologii jest całokształt warunków w jakich Ŝyje

i rozwija się współczesne społeczeństwo.

Podstawowymi warunkami rozwoju społecznego są:

podstawy ekonomiczne, praca,

kultura,

styczności i więzi społeczne,

stosunki społeczne,

zbiorowości społeczne,

zmiana, rozwój, postęp społeczny.

Podstawy ekonomiczne. Praca

Produkcja dóbr materialnych czyli praca stanowi stałą i niezbędną podstawę Ŝycia

społecznego. Praca jednostki jest więc procesem społecznym, który ma wpływ na motywy,
przebieg, intensywność i wyniki pracy społeczeństwa.

Proces pracy zawiera trzy podstawowe elementy:

–

celową działalność człowieka,

–

przedmiot, który człowiek przekształca w procesie pracy,

–

narzędzia, którymi posługuje się w toku pracy.
Z definicji pracy wynikają podstawowe załoŜenia socjologii pracy, które są następujące:

–

praca jest czynnością społeczną,

–

praca zaspokaja potrzeby biologiczne, ekonomiczne i kulturalne,

–

rodki realizacji celów pracy i metody są wyznaczone przez strukturę i kulturę grupy, do

której naleŜy jednostka,

–

konieczność współpracy wielu jednostek i grup rozproszonych w czasie i przestrzeni
(planowa współpraca, koordynacja wysiłku i kierownictwo).
To właśnie dzięki działalności człowieka zawdzięczmy wszystko, czym obecnie

dysponujemy i będziemy w przyszłości dysponować. Są to wartości nieprzemijające,
a wynikają stąd, Ŝe:
1)

praca umoŜliwia ekspansję i rozwój ludzkości,

stała się podłoŜem kultury i podstawą wytwarzania nieograniczonej ilości dóbr słuŜących
zaspokajaniu potrzeb człowieka,

bazą statyczności, kontaktów międzyludzkich,

bazą porozumienia, czego bezpośrednim skutkiem jest wykształcenie i rozwój mowy
ludzi,

podstawą kooperacji i organizacji, a więc tworzenia się więzi społecznych,

przesłanką konfliktów i podziałów społecznych, a tym samym zdarzeń historycznych,

z uwagi na konflikty społeczne, praca jest źródłem istnienia władzy,

jest źródłem rozwoju nauki i wiedzy ludzkiej.

J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii. Warszawa 1965, s. 9.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Produkując, ludzie oddziaływają nie tylko na przyrodę, lecz takŜe wzajemnie na siebie

poprzez  współdziałanie,  wchodząc  w  określone  związki  i  stosunki.  W  ten  sposób  praca
z konieczności jest wykonywana w zespołach, co prowadzi do zjawiska podziału pracy, który
polega  na  tym,  Ŝe  następuje  podział  czynności  pracy  zgodnie  z  wymaganiami  procesu
technologicznego, do stosunków między ludźmi pracującymi; organizowania pracy, podziału
wytworzonych dóbr itp.

Stosunki produkcji stanowią więc nie tylko ekonomiczną, ale i społeczną podstawę Ŝycia

ludzi. Są one złoŜone i skomplikowane,  to w ten właśnie sposób powstaje złoŜona struktura
zaleŜności między ludźmi. Poprzez wzajemne oddziaływanie w toku pracy powstają więc inne
formy  Ŝycia  zbiorowego,  stosunków  pozaprodukcyjnych,  które  są  unormowanymi
wzajemnymi  układami  oddziaływań.  Na  ich  podstawie  rozwijają  się  róŜne  instytucje
regulujące Ŝycie społeczne i zaspokajające inne potrzeby, słowem umoŜliwiają rozwój innych
dziedzin Ŝycia społecznego.

Kultura

Kultura to całokształt materialnego i duchowego dorobku ludzkości. W tym znaczeniu do

kultury naleŜy kaŜdy przedmiot wytworzony przez człowieka, kaŜda myśl, jaka zrodziła się
w jego umyśle.

Z definicji wynika, Ŝe kulturę moŜna podzielić na:

–

kulturę materialną, którą czasem nazywana jest cywilizacją, a więc zbiór wytworów
zaspokajających materialne potrzeby, takie jak przedmioty codziennego uŜytku, narzędzia
pracy itp.,

–

kulturę duchową, dąŜenie do ideałów (dobro, piękno), zespoły idei, obyczajów, instytucji
(kino, teatr, biblioteka) i przedmiotów (obrazy, rzeźby).
Tak więc do kultury zaliczymy to wszystko, co zostało wytworzone przez człowieka

i oddziałuje na rozwój społeczeństwa, tworzy osobowość człowieka, ustanawia wartości,
tworzy modele instytucji i systemów społecznych i przekazuje je następnym pokoleniom.

MoŜemy więc wyróŜnić pewne dziedziny kultury, które odpowiadają potrzebom

indywidualnym i zbiorowym, są to:

–

gospodarka i wszystkie z nią związane formy działania,

–

instytucje regulujące Ŝycie zbiorowe (prawo, państwo, obyczaje),

–

wiedza i nauka,

–

ideologie,

–

sztuka,

–

religia.
Mają one wpływ na Ŝycie jednostek i społeczeństw, który dokonuje się róŜnymi drogami:

przez socjalizację (uspołecznienie) i kształtowanie osobowości jednostki,

przez tworzenie i ustanawianie wartości,

przez wzory działania i wzory postępowania,

przez stwarzanie modeli i instytucji społecznych.
Socjalizacja i kształtowanie osobowości to przystosowanie się do Ŝycia w zbiorowości,

polegające na uczeniu człowieka i wprowadzeniu go do kultury, umoŜliwiające mu
porozumienie i inteligentne działanie i przez ten właśnie proces kultura kształtuje nowych
członków społeczeństwa.

Kultura ustanawia system wartości oraz kryteria określające te wartości, które są waŜnym

wyznacznikiem postępowania jednostek, a dąŜenie do nich wpływa w zasadniczy sposób na
stosunki między nimi. Wartości są regulatorem ludzkich dąŜeń i postępowania, pozwalają na
ocenę postępowania innych ludzi i słuŜą jako podstawa oceny społecznej, przydatności

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

członków grup, a więc wyznaczają zasady hierarchii i określają zasady współŜycia
zbiorowego.

Wartości są motywem zbiorowym i kształtują się z reguły bardzo długo między innymi są

to: tolerancja, dobro, prawda, sprawiedliwość, wolność, honor itp.

System wartości wyznacza wybór środków zaspokajania potrzeb, interesów, wyznacza

preferencje  w  dąŜeniach.  Natomiast  o  tym,  jak  jednostka  zachowuje  się  w  określonych
sytuacjach,  jak  je  rozwiązuje,  by  nie  popaść  w  konflikt,  jak  rozwiązuje  konflikty,  decydują
ustalone wzory postępowania. Są to pewne schematy stosowane w określonych sytuacjach i to
one  umoŜliwiają  porozumienie,  czynią  zrozumiałymi  zachowania  innych  oraz  pozwalają
oddziaływać skutecznie na innych ludzi. Niektóre z nich zostały sformalizowane, np. przepisy
regulujące ruch drogowy, regulaminy wojskowe, sposób zwracania się do władz itp. Ustalone
wzory umoŜliwiają wzajemne przystosowanie.

Wpływ kultury na Ŝycie społeczne odbywa się przez ustalenie modeli zachowań,

instytucji, przedmiotów, dzieł sztuki itp.

Model, to pewien poŜądany schemat, z którym związane są pewne wartości i które naleŜy

naśladować i powtarzać, są to np. style w sztuce, czy modele decydujące o organizacji
instytucji. Stanowią one podstawę porównań i ocen.

Kultura poprzez swoje wzory, normy tworzy ramy, w których odbywa się proces

wzajemnego oddziaływania ludzi.

Kultura, tak jak kaŜde zjawisko społeczne rozwija się, podlega zmianom. Dokonują one

na skutek kontaktów z kulturą innych społeczeństw. Zjawisko to nosi nazwę dyfuzji kultury.

Tego typu kontakty, jak współpraca, wymiana kulturowa, wpływają korzystnie na zmiany

w kulturze społeczeństw, poniewaŜ skracają historyczną drogę naturalnego rozwoju, jaką dane
społeczeństwo musiałoby przejść, by wytworzyć dany element kultury oraz pozwalają na
wzbogacenie własnej kultury.

W procesie dyfuzji kultury łatwiej jednak przenikają elementy kultury materialnej niŜ

niematerialne,  trudniej  adaptowane  są  zwłaszcza  wartości  światopoglądowe  czy  normy
moralne  z  nich  wynikające.  Elementy  kultury  materialnej  nie  zagraŜają  bowiem  danemu
systemowi kultury, do którego przenikają. Natomiast zmiana systemu kulturowego wywołuje
określoną  dezintegrację  społeczną,  dezintegrację  osobowości,  poniewaŜ  dokonuje  się  za
pomocą postaw ludzi.

Kultura masowa – pop-kultura (kultura popularna) to przeciwieństwo kultury wysokiej.

Kultura masowa o której tak często mówimy z niechęcią a nawet z pogardą nie jest
zjawiskiem wyłącznie współczesnym. Narodziła się jako wtórny produkt rewolucji
przemysłowej wraz z industrializmem i urbanizacją.

Najogólniej rzecz biorąc, kulturę masową moŜna określić jako „kompleks norm i wzorów

zachowania o bardzo rozległym zakresie zastosowania”

Typowe wytwory kultury masowej to: filmy, reklamy, piosenki, komiksy, gry

komputerowe itp.

Tak więc pojęcie kultury masowej odnosi się do zjawisk przekazywania wielkim masom

odbiorców identycznych lub analogicznych treści.

By powstała kultura masowa niezbędnym było powstanie społeczeństwa masowego oraz

ekspansji środków masowego przekazu. To właśnie one zapewniają najszerszy zasięg
jednolitym, sformalizowanym treściom i wytwarzają socjologiczne warunki recepcji
(przyjmowania).

Sztukę masową nie tworzy się lecz produkuje (sztuka jest towarem) musi ona być tania,

rozchodzić się szeroko, zaspokajać snobizm.

A. Kłoskowska, Kultura masowa, PWN, Warszawa 1980, s. 95.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Taka sztuka jest pozbawiona cech indywidualności, poniewaŜ produkuje się ją według

recept, brak jej równieŜ oryginalności i spontaniczności.

Równie waŜną cechą kultury masowej jest eliminowanie zagadnień kontrowersyjnych,

unikanie tych tematów, które mogłyby zrazić odbiorcę oraz poszukiwanie najbardziej
uniwersalnych treści, poniewaŜ najwaŜniejszą rzeczą jest dotarcie do milionowych
zbiorowości.

NajwaŜniejszą jej funkcją jest funkcja rozrywkowa, a co za tym idzie ograniczenie innych

funkcji, np. zadań oświatowych i informacyjnych. Zakres informacji w radiu i telewizji kurczy
się, a wydarzenia polityczne przedstawia się jako sensację.

Wątki kultury masowej podporządkowane są zasadzie zainteresowania ludzkimi

sprawami  i  odgrywają  istotną  rolę  w  dziedzinie  przekazywania  modeli,  ustalania  wspólnych
wartości  moralnych,  wzmagania  interakcji  społecznej.  Dlatego  opierają  się  na  załoŜeniu,  Ŝe
forma  przekazu  musi  być  zrozumiała,  bo  odbiorcą  są  przewaŜnie  ludzie  o  elementarnym
wykształceniu.  Dlatego  forma  przekazów  słownych  charakteryzuje  się  prostotą  składni,
słownictwo  jest  ubogie,  unika  się  pojęć  abstrakcyjnych,  terminów  naukowych,  rzadko
uŜywanych zwrotów.

Najbardziej uniwersalnym narzędziem komunikowania społecznego kultury masowej stał

się  obraz  (to  dlatego  czasem  na  jej  określenie  mówi  się  kultura  obrazkowa).  To  on  stanowi
stały  składnik  reklamy,  jest  środkiem  przekazywania  wszelkiego  rodzaju  informacji.  Jego
szczególną  cechą  jest  to,  Ŝe  nie  stanowi  juŜ  odbicia  ludzkiej  myśli,  nie  zmusza  do
intelektualnego  wysiłku.  Bo  teŜ  nie  o  to  chodzi.  Działalność  producentów  masowej  kultury
podporządkowana jest prawom rynku, a więc nastawiona na zysk.

Organizatorzy i manipulatorzy ustalają kryteria formalne i treściowe, twierdząc, Ŝe

w rzeczywistości jest odwrotnie, to nie gust „człowieka z ulicy” decyduje o formie i treści ich
wytworów, a właśnie wyspecjalizowana grupa menaŜerów, która w ten sposób kształtuje gust
i smak społeczeństwa masowego.

By oddać sprawiedliwość, trzeba przyznać, Ŝe twórcy kultury masowej nie rezygnują

z włączenia  do  szerokiego  rozpowszechniania  treści  kultury  wysokiej,  np.  opracowanie
klasyki literatury w formie komiksów, czy tanie serie kieszonkowe lub wykorzystanie muzyki
klasycznej  do  celów  komercyjnych  (przykładem  moŜe  być  „Grupa  Mozarta”).  Są  one
wprowadzone  do  obiegu  w  taki  sam  sposób  jak  produkty  kultury  masowej,  poprzez
analogiczne  formy  reklamy.  W  ten  sposób  zaciera  się  granica  między  „dobrą”  literaturą,
muzyką a „złą” masową i to jest najbardziej charakterystyczna cecha współczesnej kultury.

Tak więc charakterystyczne cechy kultury masowej są następujące:

sformalizowanie (jednakowe treści);

urzeczowienie dróg przekazu (brak bezpośrednich relacji między twórcą a odbiorcą
kultury);

sposobem komunikowania (środki masowego przekazu);

konkurencyjność (nastawienie na zysk);

dostarczanie rozrywki;

konsumpcyjny stosunek do zdobyczy kultury;

demokratyzacja kultury;

uniwersalizacja zasięgu wytworów kultury.
Natomiast socjologiczne aspekty tej kultury to:

–

stworzenie społeczeństwa masowego,

–

utrata autonomii,

–

manipulowanie ludźmi,

–

rozrywka,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

substytut (zastępstwo) realnych przeŜyć społecznych, powiązań i kontaktów
międzyludzkich,

–

odpowiedź na ucieczkę od trudnej rzeczywistości.
JednakŜe są i pozytywne cechy, zwłaszcza tych dziedzin kultury masowej, które

poświęcone są zaspokajaniu zainteresowań sprawami codziennego Ŝycia. W ten sposób
kultura masowa staje się:

–

ródłem nauki moralnej,

–

wiedzy o Ŝyciu,

–

reguluje zasady stosunków międzyludzkich,

–

wyjaśnia elementarne fakty współŜycia społecznego,

–

kształtuje modele stosunków rodzinnych i towarzyskich,

–

jest czynnikiem ogólnej więzi społecznej,

–

ródłem przeŜyć emocjonalnych.

Są to tylko niektóre z aspektów i funkcji socjologicznych kultury masowej, poniewaŜ nie

są one łatwe do zdefiniowania i sformułowania jako niepodwaŜalne twierdzenia, gdyŜ kultura
masowa wywołuje skrajne opinie, ma swoich zwolenników i przeciwników.

Styczność i więzi społeczne

Więzią społeczną nazywamy całość stosunków i zaleŜności zachodzących między ludźmi

w zbiorowościach. Odbywają się one w przestrzeni i czasie bezpośrednio lub pośrednio. Jest
to pierwszy warunek powstawania więzi społecznych. DostrzeŜenie jakichś cech u spotkanych
ludzi rodzi zainteresowanie, które moŜe być wzajemne lub jednostronne. Zainteresowanie jest
pierwszym elementem łączności psychicznej, drugim porozumienie, które polega na
uświadomieniu przyczyn zainteresowania, na uznaniu tego zainteresowania za dopuszczalne
i sensowne, poŜyteczne.

Łączność psychiczna moŜe przekształcić się w styczność społeczną, co oznacza

spotykanie się i wzajemne oddziaływanie, poprzez wymianę wartości. Jest to więc pewien
układ, w którym zaangaŜowane są przynajmniej dwie osoby, jakaś wartość, która staje się
podstawą styczności i jakieś wzajemne oddziaływania.

Styczności mogą być:

–

przelotne,

–

trwałe,

–

prywatne,

–

publiczne,

–

osobiste,

–

rzeczowe,

–

bezpośrednie,

–

pośrednie.
Są on waŜnym czynnikiem Ŝycia społecznego. Brak styczności bezpośrednich osobistych,

trwałych jest wyrazem izolacji społecznej, czyli osamotnienia. Jest to zjawisko ujemne,
charakterystyczne dla współczesnych społeczeństw masowych.

Wzajemne oddziaływanie to systematyczne i trwałe działania, skierowane na

wywoływanie odpowiedniej reakcji spotykających się osób, jest to układ działań co najmniej
dwóch osobników, lub dwóch zbiorowości, lub jednostek i zbiorowości. Na wzajemnych
oddziaływaniach polega Ŝycie społeczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Natomiast działania społeczne to te działania, które zmierzają do zmian postaw, dąŜeń

jednostek czy zbiorowości, za pomocą czynności, środków i metod przy pomocy których
osoba lub grupa osób zmierza zmodyfikować te zmiany.

Czyny te zmierzają do takiego zmodyfikowania postaw, Ŝeby doprowadziły do

zaspokajania określonych potrzeb i interesów. Od doboru metod i środków działania zaleŜy
skuteczność działania, które moŜe być:

–

negatywne, przejawiające się w postaci środków represji wobec zachowań niepoŜądanych
(apozycja)

–

pozytywne, poprzez nakłanianie, by wywołać zachowania poŜądane (akomodacja).
Wzajemne oddziaływania prowadzą do powstawania trwałych stosunków społecznych

czyli  stanu  wzajemnej  zaleŜności.  To  system  unormowanych  wzajemnych  oddziaływań
między  dwoma  partnerami  na  gruncie  określonej  platformy.  To  element,  który  skupia  ludzi
w zbiorowości,  to  właśnie  trwałe  i  unormowane  stosunki  stanowią  istotny  skład  grup
społecznych i zbiorowości społecznych.

Instytucje społeczne

Trwałość stosunków społecznych, od których zaleŜy byt zbiorowości, powoduje

wytwarzanie swoistego systemu kontrolnego, czyli róŜnego rodzaju instytucji.

Instytucje, to zespoły urządzeń, w których pewni ludzkie, wybrani członkowie grup,

otrzymują uprawnienia do wykonywania czynności określonych publicznie i impersonalnych
(między osobami) dla zaspokojenia istniejących potrzeb i regulowania zachowań innych
członków grupy. Stąd funkcje instytucji w Ŝyciu społecznym, takie jak:
1)

stworzenie członkom zaspokajania ich róŜnego rodzaju potrzeb,

regulowanie działań członków w ramach stosunków społecznych, tzn. zapewniają
wykonywanie czynności poŜądanych i dokonują represji zachowań niepoŜądanych,

zapewniają ciągłość Ŝycia społecznego przez utrzymanie i kontynuację czynności
publicznych impersonalnych,

dokonują integracji dąŜności, działań i stosunków jednostek i zapewniają wewnętrzną
spójność zbiorowości.
Wszystkie instytucje moŜemy podzielić na:

–

nieformalne (np. gangi),

–

formalne (instytucje Ŝycia społecznego).
Ze względu na zadania jakie mają do spełnienia dzielimy instytucje na:

ekonomiczne (np. zakłady przemysłowe, usługowe, banki, giełda itp.),

polityczne (rząd, parlament, policja, partie polityczne),

wychowawcze i kulturalne (rodzina, szkoła, instytucje naukowe i artystyczne),

socjalne (dobrowolne zrzeszenia, społeczności lokalne),

religijne.
Instytucje społeczne tworzą spójny system i to ciągłość tego systemu decyduje o trwaniu

i sile zbiorowości jako całości. Są one takŜe elementem składowym systemu kontroli
społecznej.

System kontroli społecznej opiera się na następujących podstawach:

–

powszechnym w danej grupie uznaniu kultury i jej kryteriów wartości,

–

wpojeniu przez wychowanie wzorów postępowania, działań i reagowania na nie w sposób
uznany w grupie za dopuszczalny,

–

mechanizmach wewnętrznych osobowości człowieka,

–

systemie instytucji formalnych i nieformalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Elementy tego systemu to:

–

zwyczaj, ustalony sposób zachowania w pewnych sytuacjach, który nie spotyka się
z negatywnymi reakcjami grupy, ustalają się w drodze tradycji, np. zwyczaje związane
z obchodami świąt kościelnych,

–

obyczaj, ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąŜe pewne oceny moralne
i którego naruszenie wywołuje sankcje negatywne. Związane są z systemem wartości
uznawanych przez grupę, poniewaŜ nierespektowanie ich podwaŜa wewnętrzną spójność
grupy,

–

sankcje formalne i nieformalne. Sankcje formalne, to reakcje instytucji formalnych czyli
(sądów, prokuratury), nieformalne, to zdziwienie, zgorszenie, potępienie.

Rozwarstwienie społeczne i nierówności społeczne

Rozwarstwienie społeczne wynika z pozycji róŜnych grup i udziału w podziale dochodu

społecznego. Tak więc warstwy społeczne to zbiory ludzi, którzy uznają siebie i są uznawane
przez innych za społecznie wyŜsze lub niŜsze ze względu na zajmowane pozycje społeczne.
W kaŜdej zbiorowości istnieją warstwy wyŜsze i niŜsze, a podstawą tego oddzielenia jest
kryterium posiadania, poziomu kulturowego, stylu Ŝycia.

Warstwy społeczne to grupy połączone pewną więzią wewnętrzną, poczuciem

przynaleŜności, mają w róŜny sposób zarysowaną zasadę odrębności, która znajduje wyraz
w przybieraniu postaw wyŜszości lub niŜszości we wzajemnych oddziaływaniach między
członkami warstw.

Współcześnie, kiedy rozpadły się klasy społeczne, gdyŜ własność środków produkcji stała

się  dostępna  wszystkim  (poprzez  posiadanie  akcji)  własność  prywatna  przekształcona
w kapitał  akcyjny  (podział  na  klasy  był  wynikiem  posiadania  środków  produkcji)  moŜemy
mówić nie o klasach a o warstwach społecznych i niwelowaniu róŜnic społecznych. RóŜnice
te  niweluje  równieŜ  postęp  techniczny  w  produkcji,  co  prowadzi  do  zróŜnicowania  ludności
robotniczej  na  róŜne  kategorie  wyspecjalizowanych  i  wykwalifikowanych  pracowników.
RównieŜ  powstanie  klasy  tzw.  średniej  (pracownicy  umysłowi  o  róŜnym  poziomie
wykształcenia i kwalifikacji) i jej dominacja sprzyjało zniwelowaniu klas i powstanie warstw
społecznych.  Jeszcze  innym  czynnikiem  jest  duŜa  ruchliwość  społeczna  rozumiana  jako
awans  społeczny.  Całe  pokolenia  przechodzą  do  innych  grup  społeczno-zawodowych  niŜ  te,
do  których  naleŜeli  ich  rodzice,  ale  i  degradacja  społeczna,  np.  w  Polsce  po  transformacji
ustroju bezrobocie, które stworzyło rzeszę bezdomnych i które pociągnęło za sobą róŜnorodne
niekorzystne skutki społeczne.

Jednak postęp w dziedzinie określania nienaruszalnych i niezbywalnych praw człowieka

oraz  w  zakresie  gwarancji  i  realizacji  tych  praw  spowodował  zniesienie  ekstremalnych
przejawów  nierówności  społecznych.  Te  strukturalne  rozwiązania  nie  tylko  wykluczają
absolutną  biedę  (np.  zasiłki  dla  bezrobotnych),  ale  i  wiele  innych  form  uprzywilejowania
i upośledzenia społecznego.

Innym waŜnym czynnikiem jest szereg uregulowań prawnych, przyznających

pracownikom np. prawa do strajku, umowy zbiorowe, które pozwalają ograniczyć konflikty
nie tylko w sferze gospodarczej ale i politycznej.

Te przeobraŜenia społeczno-gospodarcze oraz rozwiązania ustrojowe doprowadziły do

dekompozycji dawnej struktury klasowej na rzecz wzrostu znaczenia w strukturze
społeczeństwa grup społeczno-zawodowych i warstw społecznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są najwaŜniejsze warunki rozwoju społecznego?

Czym jest praca dla człowieka?

Jaka jest definicja kultury?

Jaki wpływ na Ŝycie człowieka ma kultura?

Na czym polega socjalizacja?

Jaki system wartości składa się na kulturę?

Jaki jest wpływ kultury na Ŝycie społeczne?

Co oznacza pojęcie „dyfuzja kultury”?

Jakie są charakterystyczne cechy kultury masowej?

10.

Dlaczego moŜliwe było powstanie kultury masowej?

11.

Co oznacza pojęcie „więzi społeczne”?

12.

Jakie są więzi społeczne?

13.

Na czym polega wzajemne oddziaływanie?

14.

Co to są działania społeczne?

15.

Jaką rolę w Ŝyciu społeczeństw pełnią instytucje społeczne?

16.

Na czym polega rozwarstwienie społeczne?

17.

Dlaczego obecnie mówimy o warstwach społecznych a nie o klasach społecznych?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, dlaczego praca jest czynnością społeczną?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać dokładnie materiał nauczania,

odpowiedzieć na następujące pytania:
a)

Na czym polega proces pracy?

Jakie wartości są związane z pracą?

Dlaczego praca jest społeczną podstawą Ŝycia ludzkiego?

Jakie formy Ŝycia zbiorowego powstają w toku pracy?

zebrać informacje,

odpowiedzieć pisemnie na pytanie postawione w ćwiczeniu, odwołując się równieŜ do
własnych doświadczeń,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Odpowiedz na pytanie: Czy Twoim zdaniem, kultura masowa ma zły wpływ na

społeczeństwo, czy jednak jej powstanie to dobrodziejstwo?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania,

wymienić typowe produkty kultury masowej,

scharakteryzować je,

podać argumenty, które bronią tej formy Ŝycia społecznego,

podać przykłady,

odpowiedzieć w formie pisemnej na postawione pytanie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

zestaw komputerowy z dostępem do Internetu,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić najwaŜniejsze warunki rozwoju społecznego?

zdefiniować pojęcie kultury?

rozróŜnić kulturę wysoką od kultury masowej?

scharakteryzować kulturę masową?

wyjaśnić jaka jest rola pracy w Ŝyciu człowieka?

wyjaśnić pojęcie „więzi społeczne”?

wymienić rodzaje więzi społecznych?

określić, na czym polega rozwarstwienie społeczne?

określić rolę instytucji społecznych?

10)

wyjaśnić na czym polega kontrola społeczna?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Zbiorowości społeczne. Grupy

4.7.1. Materiał nauczania

Zbiorowości społeczne to termin, który określa wszystkie skupienia ludzi, w których

wytworzyła się i utrzymuje, nawet na bardzo krótki okres, pewna więź społeczna.

Wśród zbiorowości wyróŜniamy:

–

grupy społeczne,

–

warstwy społeczne,

–

tłum,

–

publiczność.

Grupy społeczne

Grupa społeczna, to co najmniej dwie osoby które mają bezpośredni kontakt, poczucie

wspólnego celu, normy, zaleŜą od siebie i tworzą spójną strukturę.

Ludzie tworzą grupy, poniewaŜ mają potrzebę stowarzyszania się, przynaleŜności i więzi

emocjonalnej (afiliacji), brania i dawania, wsparcia (akceptacja, troska, pomoc) i ambicje
realizowania trudnych przedsięwzięć, którym sami nie potrafimy sprostać.

KaŜdą grupę charakteryzują typowe elementy:

–

wielkość,

–

role (zestaw oczekiwanych zachowań, zachowania stereotypowe),

–

status, prestiŜ przypisywany pewnej pozycji, jaką pokładamy w innych ludziach,

–

spójność, czyli stała więź łącząca członków grupy i utrudnianie dostępu do niej innym,

–

interpretacja (ścisłe powiązanie polegające na wspólnym działaniu związanym z celami
grupy),

–

zadania, czyli cele grupy ukierunkowane na osiągnięcie konkretnego celu,

–

zmiany okresowe, przeobraŜenia, jakim podlega grupa wraz z upływem czasu,

–

normy, opisują jak określone standardy intelektualne i standardy zachowań znajdują
zastosowanie w grupie,

–

argon (specyficzny język tworzony przez grupy), powoduje on, Ŝe grupa jest

hermetyczna i ludzie z zewnątrz nie mogą się do niej przyłączyć.
Uczestnictwo w grupie pozwala jednostce zaspokoić wiele potrzeb.
Przyczynami przyłączenia się do grupy jest:

–

atrakcyjność,

–

podobieństwa np. zbieŜność przekonań, postaw,

–

bliskość geograficzna, związana z tym Ŝe kontaktujemy się np. z osobami z jednej
dzielnicy.
Proces wyboru grupy przez jednostkę, przyłączenia się do niej, zaangaŜowanie nazywamy

socjalizacją.

Grupy dzielimy na:

–

formalne,

–

nieformalne.
Grupy formalne to te, które rozwinęły instytucje formalne, formalny system kontroli

i organizacji. NaleŜą do nich rodzina, grupy celowe takie jak: grupy polityczne, kulturalne,
sportowe, polityczne itp.

Charakterystyczne cechy grupy:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

członkowie, ich cechy i funkcje w grupie,

–

ciągłość grupy,

–

zadania grupy,

–

rodki słuŜące realizacji zadań grupy,

–

mechanizmy prospołeczne wytwarzane dla realizacji zadań,

–

czynniki utrzymujące spójność wewnętrzną grupy,

–

instytucje i system kontroli społecznej,

–

wzory wzajemnych działań,

–

wzory zachowań,

–

normy regulujące skutki między członkami,

–

instytucje i środki regulowania styczności i stosunki z innymi grupami.
Struktura grupy to organizacja wewnętrzna w grupie z podziałem ról, zadań

i zróŜnicowanym statusem.

Podział ról, to wykonywanie oczekiwanych czynności przez poszczególnych członków

grupy i przestrzeganiu ustalonych wzorów zachowań. Z rolami związane są określone prawa
i obowiązki, a całość tych praw i obowiązków określa pozycję jednostki w grupie w stosunku
do innych jej członków. Układ pozycji członków grupy tworzy mikrostrukturę (najmniejszych
elementów składowych) grupy.

Pozycja społeczna, czyli status społeczny, to stopień uznania, jakim cieczy się wykonanie

danej roli w grupie.

Zadania grupy stanowią sens jej istnienia w oczach innych grup i zbiorowości. Zadania te

traktowane są czasem jako szczególna misja. Realizacja zadań nazywana jest wolą zbiorową
grupy. Jest to suma dąŜeń członków grupy do zrealizowania zadania zbiorowego. Wola ta
moŜe przejawiać się w działaniach zinstytucjalizowanych, przekazywanych poszczególnym
instytucjom lub przejawia się w działaniach poszczególnych członków grupy. W tej zbiorowej
woli przejawia się solidarność i odpowiedzialność grupy.

I tak grupami formalnymi są – rodzina, grupy celowe tworzone do realizowania

określonych celów (grupa architektów), ekonomiczne (grupy pracownicze), polityczne (partie
polityczne), kulturalne (zrzeszenie aktorów ZASP), naukowe (Towarzystwo Przyjaciół Nauk),
instytuty naukowe, sportowe (PZPN), dobroczynne (Wielko Orkiestra Świątecznej Pomocy)
itp.

Grupy nieformalne, powstają spontanicznie, są spersonalizowane tzn. uzaleŜnione od

cech osobowych jej członków, a ośrodkami tych grup są przywódcy.

Specyficzną grupą społeczną są grupy młodzieŜowe, które nazywamy „subkulturą

młodzieŜową”.

„Subkultura – to względnie spójna grupa społeczne pozostająca na marginesie

dominujących  tendencji  w  Ŝyciu  społecznym,  wyraŜająca  swą  odrębność  poprzez  negowanie
lub  nie  w  pełni  akceptowanie  utrwalonych  w  danym  społeczeństwie  wzorów  kultury
i demonstrowanie  własnego  stylu  bycia,  którego  widocznym  przejawem  moŜe  być  ubiór,
fryzura,  tatuaŜ,  słownictwo,  preferencje  muzyczne  lub  inne  przedmioty  wskazujące  na
przynaleŜność do grupy”

PrzynaleŜność do tej specyficznej grupy jest wyrazem buntu przeciwko autorytetom,

a normy i wartości grupy przeciwstawiane są normom i wartościom powszechnie
akceptowanym oraz snobizm, bo jest to modne.

Zarówno definicję subkultury, jak i cechy poszczególnych grup podaję za K. Dymek Balcerek. Ucieczki

w subkultury młodzieŜowe. Wyd. Politechnika Radomska, Radom 1999.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje subkultur

Techno – grupę tę łączy zamiłowanie do muzyki techno, niechęć do wszystkiego, co

naturalne. Ubierają się w winylowe stroje ozdobione błyskotkami, noszą kolczyki w róŜnych
miejscach,  uwielbiają  party  nazwane  Mayday  (imprezy  dla  kilku  tysięcy  osób,  odbywają  się
w starych  halach  fabrycznych).  UŜywają  narkotyków,  nie  są  agresywni  wobec  ludzi,  ale  dla
rozładowania  napięcia  niszczą  samochody.  Bywalcy  techno  cierpią  na  psychozy,  urojenia,
bezsenność, mają zaburzenia emocjonalne.

Graunge (coś brudnego, brzydkiego). Patronem gaunge’owców był James Marrison z The

Doors, obecnie idolem jest wokalista Pearl Jamu, Eddzie Vedder. Charakteryzują się tym, Ŝe
noszą długie włosy, nie myją się, nic ich nie interesuje, Ŝyją z dnia na dzień, a do szkoły
chodzą bo muszą. Lubią imprezy, gdzie duŜo pije się, filozofują, nie znoszą obowiązków. To
samotnicy. WyróŜniają się wyglądem, który przypomina bezdomnych – kilka warstw ubrań,
obszerne dŜinsy, buty glanopodone, na głowie wełniana czapka. To, Ŝe niczego nie oczekują
od losu sprawia, Ŝe nie są agresywni.

Skate’owcy pojawili się wraz ze sprzedaŜą deskorolek. Strój skate’owca składa się

z dresowej bluzy z kapturem, luźnego, długiego T-schirtu z emblematami firm produkujących
deski, luźnych spodni z obniŜonym kroczem, specjalnie przystosowanych trampek oraz czapki
noszonej daszkiem do tyłu. Noszą biŜuterię i okulary o opływowym kształcie.

Poza deską nic ich nie interesuje. Starają się wzorować na zachodnim stylu Ŝycia,

słuchają techno, rap i punk rocka. Piją w małych ilościach piwo, wódkę, palą haszysz coraz
częściej biorą amfetaminę. Na ogół nie są agresywni, ale nie lubią kresowców.

Rolkowy – rollerzy – rolkarze, jeŜdŜą na łyŜworolkach, wywodzą się ze skat’ów.

Popisują się odwagą i brawurą jeŜdŜąc między samochodami.

Ich ubiór to wzorowane na amerykańskim wojsku spodnie z licznymi kieszeniami, noszą

plecaki, a w nich buty na zmianę. Włosy krótkie, na głowie chustka – bandanka. Noszą
rękawiczki z obciętymi palcami.

Oni równieŜ starają się wzorować na zachodnim stylu Ŝycia.
Stosują uŜywki, ale są to przewaŜnie energizery. Nie wykazują agresji.
Dresowcy – dresiarze, ubierają się w markowe dresy Adidasa, Reeboka, Nike lub

w „podróbki” powyŜszych firm.

Dopełnieniem stroju jest obuwie sportowe. Czapka z daszkiem, określona jako „Jaksa”.

Chętnie noszą biŜuterię – grube łańcuchy, sygnety, złote zegarki. Czasem tworzą
młodzieŜowe gangi.

Wewnątrz grupy są zorganizowani, nie uznają słabszych jednostek. Na czoło grupy

z reguły wysuwają się jednostki agresywne, brutalne, ich słownictwo jest wulgarne. Lubią się
bić, uŜywając noŜy, kijów baseballowych.

Wolny czas spędzają w pubach, dyskotekach, parkach. Kradną.
Nie wyznają Ŝadnej filozofii, prócz jednej – wszystko im się naleŜy bez ograniczeń.
Sharpowcy czyli Skinheadzi, jest to bardzo agresywna grupa.
Dbają o higienę, duŜo ćwiczą.
Nie lubią spoufalać się z „hołotą”.
Uczą się tylko tego, czego chcą, głównie filozofii i historii.
Noszą charakterystyczne poplamione spodnie bardzo obcisłe i glany z białymi

sznurówkami. Ulubione akcesoria to kije baseballowe i kastety. Golą głowy.

Nie zaŜywają narkotyków, a nawet są im przeciwni.
Są bardzo agresywni.
Raperzy – ubierają się w za duŜe spodnie dŜinsowe, jaskrawe szelki, obszerne bluzy,

noszą czapki baseballowe daszkiem do tyłu, sportowe buty do kostek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rave (z ang. pędzić, szaleć) ubierają się w spodnie ogrodniczki, czapki w stylu

komandosów. Preferują muzykę techno. Ich filozofia Ŝyciowa, to taniec do upadłego.

Yuppie – młodzi miejscy profesjonaliści. Kompetentni, sprawni, eleganccy. Atrybutem

ich stroju są czarne aktówki.

Szalikowcy, to subkultura fanów piłkarskich. Struktura tej subkultury jest podobna dla

kibiców róŜnych druŜyn. Na samym dole znajdują się zwykli szalikowcy, nad nimi zaś stoją
hoolsi (chuligani). By zostać hoolsem trzeba zaliczyć odpowiednią liczbę wyjazdów na
mecze.

Nie mają one Ŝadnej ideologii. Walczą z kibicami wrogich druŜyn.
NajwaŜniejsze dla nich jest bycie w grupie, a aktywność ma charakter zbiorowy. Łączy

ich wspólny styl, ryt zachowania, skandowanie, strój, język. Emocje wyładowują po meczu
w postaci agresji. Są uzbrojeni w kastety, noŜe, brzytwy, łańcuchy.

Szalikowcy tworzą bojówki, która daje im poczucie wartości i sens Ŝycia. W grupie czują

się potrzebni i bezpieczni.

Nienawiść jest dla nich czymś niezbędnym. Muszą mieć wrogów i Ŝyją po to, by walczyć.

Agresywna grupa broni ich przed resztą świata.

Sataniści – wyznawcy szatana propagujący kult zła i grzechu jako sposobu przetrwania.

Grupa ta ma wyjątkową symbolikę, obrzędowość i obyczajowość.

W załoŜeniach ruchu satanistycznego eksponowane są trzy podstawowe wartości:

słowo – jako przekaz informacji mającej na celu sugestywne przekazywanie określonych
treści ideologicznych ruchu;

zasada pobłaŜliwości – która jest zabiegiem socjotechnicznym polegającym na zacieraniu
granicy między dobrem a złem, prawdą a kłamstwem,

muzyka i melodia – jako przekaz emocji i treści.
Ruch satanistyczny ma swoje rekwizyty są to czerwone wino, zwierzęca krew; symbole –

odwrócony krzyŜ, czaszki, szkielet; znaki przynaleŜności; rytualne przysięgi; obrzędy –
czarne msze odprawiane w cmentarnych kaplicach.

Jest to grupa kryminogenna, która przeradza się w zorganizowaną przestępczość

i charakteryzuje się szeregiem dewiacji przejawiających się w orgiach seksualnych,
narkomanii, znęcaniu się w trakcie składania ofiar.
Zbiorowości oparte na podobieństwie zachowań

Zbiorowości to szereg luźnych tworów społecznych, które niekiedy rozwijają zdolności

do działań, nie posiadają one zinstytucjonalizowanej więzi wewnętrznej, wyróŜniają się
jedynie podobieństwem zachowań ich członków. Są to:

–

tłum,

–

publiczność.
Tłum jest przelotnym zgromadzeniem większej ilości ludzi na jakiejś przestrzeni,

reagujących spontanicznie na te same podniety (bodźce) w podobny lub identyczny sposób.
Łączy ich więź psychiczna złoŜona z podobnych emocji i poglądów.

Tłum nie ma ustalonych norm organizacyjnych ani zespołu norm moralnych. W tłumie

dochodzą do głosu silne prymitywne niczym niehamowane popędy.

Rodzaje tłumów:

–

agresywny,

–

uciekający,

–

nabywający,

–

ekspansywny (demonstrujący).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tłum agresywny to tłum polujący na jednego człowieka, by go zlinczować, terroryzujący

– znany z pogromów i innych aktów terroru, skierowany przeciw pewnej kategorii osób czy
grup, jest to takŜe tłum walczący, który występuje w czasie zaburzeń, strajków.

Tłum uciekający występuje w czasie paniki ogarniającej zbiegowisko czy publiczność

niezorganizowaną, kiedy to duŜa ilość osób rzuca się na oślep, kierując się jedynie strachem
i instynktem samozachowawczym.

Tłum nabywający to te zbiorowości, które szturmują sklepy, szturmują banki w czasie

kryzysu, rabują magazyny w okresach głodu.

Tłum ekspresywny, to taki, który daje wyraz swoim poglądom, zbiera się po to, by

wyrazić swój protest lub aprobatę, uwielbienie lub potępienie jakiegoś polityka, aktora itp.

Dla zjawiska jakim jest tłum charakterystyczne są następujące cechy psychiczne:

–

dezindywidualizacji, częściowego zaniku indywidualnych cech osobowości, stąd
skłonność do naśladownictwa,

–

zanik refleksyjności (tłum nie myśli),

–

poczucie solidarności, co powoduje osłabienie poczucia waŜności norm etycznych
i prawnych,

–

zmniejszenie poczucia odpowiedzialności za podejmowane czyny.
Uczestnicy tłumu działają tak, jak ludzie znajdujący się pod wpływem sugestii, dlatego

właśnie uŜywa się terminu „psychoza tłumu”.

Ta sugestia działa silniej lub słabiej zaleŜnie od treści podniet wywołujących reakcję, ale

takŜe od konkretnej sytuacji i cech indywidualnych jej członków.

Warunki sprzyjające działaniu tej sugestii są następujące:

–

istniejące uprzednio trwałe podstawy i przekonania (łatwo jest zbuntować np. ciągle
niezadowolonych),

–

przekonania i skłonności zgodne z hasłami skłaniającymi tłum do działania,

–

młody wiek i brak doświadczeń społecznych,

–

niski poziom inteligencji,

–

brak silnej woli,

–

brak zdecydowanych poglądów.
Wpływ tłumu na jednostkę jest przelotny, a więź łącząca tłum ulega zanikowi pod

wpływem innych emocji. ToteŜ metody zwalczania tłumu opierają się na wykorzystaniu
mechanizmów psychicznych takich samych jak mechanizmy skupiające tłum, na technice
pobudzania i manifestowania.

Publiczność natomiast to zupełnie inna forma Ŝycia zbiorowego.
WyróŜnia się dwa rodzaje publiczności.

publiczność zebraną,

publiczność niezebraną.
Publiczność zebrana moŜe występować w kilku postaciach, jako:

–

publiczność zebrana przypadkowo, czyli zbiegowisko,

–

publiczność intencjonalna, np. kinowa, teatralna, to publiczność , która ma podobne
oczekiwania lub zainteresowania.
Cechami charakterystycznymi publiczności jest podobna reakcja ludzi, podobieństwo ich

postaw i gotowość do działania, a więc występują podobne zjawiska jak w tłumie, dlatego
niektóre rodzaje publiczności mogą przekształcić się w tłum manifestujący lub terroryzujący.

Publiczność niezebraną stanowią natomiast np. widzowie tych samych programów

telewizyjnych, czytelnicy tych samych magazynów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Publiczność niezebrana jest wielką ilością ludzi o identycznych poglądach,

zainteresowaniach, ludzi Ŝyjących „koło siebie”, a mimo to zachowujących się podobnie. Te
zachowania odnoszą się oczywiście tylko do niektórych spraw, np. mody, poglądów
społecznych i politycznych religii.

Nie występują tu zjawiska charakterystyczne dla tłumu, czy publiczności zebranej.

Natomiast  reakcje  publiczności  niezebranej  stają  się  podłoŜem  wytwarzania  się  podobnych
poglądów,  gotowości  do  przyjmowania  pewnych  treści  informacyjnych  w  sposób
bezkrytyczny,  co  moŜe  być  zaląŜkiem  przyjmowania  ideologii  i  tworzenia  ruchów
społecznych.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co oznacza termin „zbiorowości społeczne”?

Jaka jest definicja grupy społecznej?

Jakie cechy charakteryzują grupy społeczne?

Co daje jednostce przynaleŜność do grupy?

Co jest przyczyną przyłączenia się do grup?

Jakie są rodzaje grup społecznych?

Jak powstają grupy nieformalne?

Co oznacza termin „subkultura młodzieŜowa”?

Dlaczego powstają grupy nieformalne?

10.

Jakie są cechy grup nieformalnych?

11.

Jaka jest róŜnica między tłumem a publicznością?

12.

Czym charakteryzuje się tłum?

13.

Czego wynikiem jest powstanie subkultur młodzieŜowych?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wymień róŜnice występujące między grupą społeczną a tłumem.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

wypisać charakterystyczne cechy grup społecznych,

wypisać cechy, którymi charakteryzuje się tłum,

podać róŜnice,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Zostałeś oddelegowany do ochrony stadionu w czasie waŜnego meczu. Na kogo

i dlaczego zwrócisz szczególną uwagę?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

wypisać:

–

jakie reakcje publiczności przyciągnęły uwagę,

–

na kogo zwróciłeś szczególną i dlaczego,

wyjaśnić dlaczego te zachowania wzbudziły Twój niepokój,

opisać swoje spostrzeŜenia i własne reakcje,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy i uzupełnić go o uwagi i spostrzeŜenia kolegów.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Dokonaj analizy grupy, do której naleŜysz (moŜe to być Twoja grupa).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

ustalić podział ról w grupie,

przedstawić zadania,

prawa i obowiązki,

ustalić i określić swoją pozycję w grupie,

określić i uzasadnić czy jest to grupa formalna czy nieformalna,

przedstawić opracowane ćwiczenie w formie pisemnej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

odróŜnić grupy społeczne od tłumu?

scharakteryzować grupy społeczne?

scharakteryzować subkultury młodzieŜowe?

podać przyczyny przyłączania się ludzi do grup?

podać cechy grup nieformalnych?

rozróŜnić pojęcia „tłum” i „publiczność”?

scharakteryzować strukturę grup społecznych?

odróŜnić grupy formalne od nieformalnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Komunikacja interpersonalna

4.8.1. Materiał nauczania

Komunikacja interpersonalna to po prostu porozumienie się ludzi, jej istotą jest

obcowanie z ludźmi

Celem komunikacji interpersonalnej (międzyosobowej) jest:

−

poznanie siebie,

−

poznanie świata zewnętrznego,

−

nawiązywanie i podtrzymywanie bliskich związków,

−

przekonywanie i wpływ na innych,

−

przyjemność i zabawa,

−

pomaganie innym.
Nie jest to łatwy proces, poniewaŜ trzeba posiadać odpowiednie umiejętności

komunikacyjne, są to:

−

umiejętność przesyłania czytelnych komunikatów,

−

słuchania,

−

zbierania potrzebnych informacji, by zrozumieć przekazy między ludźmi.
Komunikacja między ludźmi przebiega na dwóch poziomach:

werbalnym,

niewerbalnym.
Komunikacja werbalna, to posługiwanie się mową (łac. verba – słowo).
Przebiega ona w następujący sposób:

ródło

→

wiadomość

→

kodowanie

→

kanały

→

odbiorca

→

odkodowanie

ródłem jest jednostka, która chce przekazać komuś swoją myśl, poniewaŜ wszelka

komunikacja zaczyna się od powstania w czyjejś głowie pewnej idei i zaleŜna jest od emocji,
wartości,  uprzedzeń,  doświadczeń  oraz  wiedzy,  np.  działanie  w  stanie  emocjonalnego  stresu
powoduje,  Ŝe  brak  nam  słów,  mówimy  chaotycznie  i  bezładnie,  co  oczywiście utrudnia nam
komunikację. Ogranicza ją teŜ zbyt mały zakres wiedzy.

Jeśli juŜ wiemy, co chcemy przekazać, musimy sformułować przekaz (wiadomość) za

pomocą kodu, którym operuje zarówno nadawca jak i odbiorca (czyli mówienie tym samym
językiem), by nie doszło do zabawnych, a czasem przykrych sytuacji.

Kanał komunikacji, to sposób przekazywania – listownie, telefonicznie, co wyklucza

komunikację niewerbalną, choć niezupełnie, poniewaŜ nowe technologie (przekaz satelitarny)
pozwalają na jednoczesną komunikację werbalną i niewerbalną, moŜemy więc nie tylko
mówić, ale i patrzeć na drugą osobę.

Odbiorca, to cel przekazu i by porozumienie było moŜliwe, musi on przełoŜyć usłyszane

słowa na idee, czyli dokonać ich odkodowania.
Odkodowanie , to zrozumienie tego, co przekazuje nadawca, moŜe to być:

−

towarzyska pogawędka,

−

relacjonowanie faktów,

−

wypowiadanie opinii,

−

pytania.
Komunikacja niewerbalna to wszystkie zachowania towarzyszące wypowiedzi, a więc

mimika, motoryka ciała, ton głosu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poprzez te niewerbalne sygnały ujawniają się emocje i pozycje dominacji lub zaleŜności

wobec partnera. Zachodzi ono w określonym kontekście. To samo zachowanie moŜe być
róŜnie interpretowane zaleŜnie od sytuacji.

Funkcje zachowań niewerbalnych są następujące:

−

informatyczna,  dostarczają  specyficznych  rodzajów  informacji,  których  zwykle  nie
moŜna  przekazać  ani  odebrać  z  przekazów  werbalnych,  np.  trzymanie  głowy  w  obu
rękach oznacza straszliwy ból głowy,

−

definiowania i wspierania przekazów werbalnych, np. wskazywanie komuś drogi, nie
tylko słownie, ale pokazanie jednocześnie kierunku ręką,

−

wyraŜania emocji i postaw, np. złość, gniew, intonacja głosu, dotyk,

−

definiowanie relacji, tzn. kodowaniu i dekodowaniu przekazów, np. kontakt wzrokowy,
gesty dostarczają informacji na temat stopnia intymności pomiędzy ludźmi,

−

kształtowania  i  kierowania  wraŜeniami,  która  polega  na  tym,  Ŝe  kiedy  ludzie  po  raz
pierwszy  spotykają  się  lub  rozmawiają,  szybko  usiłują  zdefiniować,  określić
i konstruować wzajemną społeczną i osobowościową charakterystykę.
Kiedy  przekazy  werbalne  i  niewerbalne  są  wzajemnie  zgodne,  wzmacniają  się

i komunikat staje się bardziej czytelny.

Bardzo waŜną rolę w komunikacji odgrywa sztuka słuchania.
NaleŜy stwierdzić, Ŝe większość ludzi nie potrafi słuchać, a przecieŜ istnieją wymierne

korzyści wynikające z uwaŜnego słuchania, są to:

−

słuchanie łagodzi nieporozumienia,

−

słuchanie umoŜliwia współpracę,

−

słuchanie pomaga przy podejmowaniu decyzji,

−

słuchanie podbudowuje pewność siebie.
Istnieją cztery sposoby, by nie słuchać nadawcy:

niesłuchanie,  oznacza  brak  zgody  na  to,  by  ktoś  do  nas  przemawiał,  w  ten  sposób
budujemy  zaporę  dla  wszystkich  nadawanych  przekazów  i  radykalnie  przerywamy
komunikację;

słuchanie ignorujące, to udawanie, Ŝe się słucha, podczas gdy nasze myśli krąŜą wokół
innych spraw;

słuchanie selektywne (wybiórcze), słuchamy tylko tych treści, które chcielibyśmy słyszeć.
Często jest więc tak, Ŝe dwie osoby słuchające tej samej wypowiedzi mogą usłyszeć co
innego, poniewaŜ przyjmują tylko te treści, które są dla nich wygodne,

słuchanie  przez  pryzmat  własnego  ja,  polega  na  tym,  Ŝe  przykładamy  własną  miarę  do
wszystkiego,  co  mówi  druga  osoba,  „bierzemy  do  siebie”,  poniewaŜ  nie  potrafimy
spojrzeć na świat inaczej, jak przez pryzmat własnych doświadczeń. Nie dopuszczamy do
siebie Ŝadnych stwierdzeń niezgodnych z naszymi poglądami.
Słuchanie jest więc procesem, który składa się z kilku elementów:

słyszenie, to automatyczny, fizjologiczny proces odbierania bodźców dźwiękowych,

uwaŜanie, to zjawisko psychologiczne polegające na tym, Ŝe koncentrujemy naszą
ś

wiadomą uwagę na tym, czego słuchamy;

zrozumienie, przypisanie określonym słowom znaczeń, ściśle odpowiadającym
znaczeniom zamierzonym przez nadawcę przekazu;

zapamiętywanie, jak duŜo zapamiętaliśmy z tego, co usłyszeliśmy.
Słuchanie jest więc procesem, ale takŜe i sztuką, dlatego naleŜy jej się uczyć.
Istnieją cztery sposoby słuchania:

słuchanie dla przyjemności, to słuchanie muzyki, transmisji sportowych itp. które
dostarczają na róŜnego rodzaju wraŜeń, ale i korzyści intelektualnych;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uwaŜne, wnikliwe słuchanie (słuchanie aktywne), wymaga ono pewnej dozy wysiłku.
Jego celem jest analiza, interpretacja, zrozumienie i zapamiętanie przekazywanych treści.

słuchanie krytyczne, jest niezbędne wówczas, gdy podejrzewamy, Ŝe mamy do czynienia
z tendencyjnym i jednostronnym źródłem informacji. WaŜnym elementem jest
obiektywna ocena tego, co słyszymy,

słuchanie empatyczne, to taki sposób słuchania, który pozwala na wczucie się w sytuację
mówiącego. Empatia wymaga obok znajomości własnych emocji, umiejętności trafnego
odczytywania sygnałów niewerbalnych, takich jak ton głosu, gesty, wyraz twarzy. Zdarza
się, Ŝe słowa nie zgadzają się z informacjami, a na prawdziwe emocje wskazuje nie to, co
mówi dana osoba, ale w jaki sposób mówi.
Empatia jest moŜliwa równieŜ dzięki naszej wyobraźni, poniewaŜ samymi zmysłami

nigdy nie bylibyśmy w stanie w pełni odebrać tego, co czuje druga osoba. Dzięki wyobraźni
moŜna doświadczyć przeŜyć podobnych do tych, które są udziałem obserwowanej osoby.

Osoby o dobrze rozwiniętej umiejętności rozumienia innych, są wyczulone na sygnały

emocjonalne i umieją uwaŜnie słuchać.

W związku z tym, Ŝe w przebiegu komunikacji występuje wiele zakłóceń blokujących

odbiór, moŜe się zdarzyć, Ŝe nie usłyszymy wszystkiego dokładnie, waŜne jest więc
stwierdzenie nadawcy, czy to co zostało powiedziane, zostało równieŜ zrozumiane. Aby się
o tym przekonać, naleŜy poprosić o informacje zwrotne.

Są dwa rodzaje informacji zwrotnych:

ukierunkowujące, są one przekazywane w trakcie komunikacji. To komentarze w trakcie
trwania wykładu;

informacje  podsumowujące,  przekazywane  po  wypełnieniu  jakiegoś  zadania.  Są  to
równieŜ  przekazy  zwrotne,  czyli  uwagi  ze  strony  słuchaczy  wypowiadane  w  trakcie
rozmowy  i  które  dowodzą  zrozumienie  przekazu  lub  zawierają  prośbę  o  rozwinięcie
stawianych twierdzeń.
Wskazówki jak poprawnie formułować i nadawać komunikaty zwrotne, które poprawiają

styl słuchania [8].
1.

Mów w sposób jasny i konkretny.

Poprzyj swój komentarz faktami.

Rozdziel problem od osoby.

Spróbuj złagodzić wymowę negatywnych informacji.

Umieść negatywną uwagę pomiędzy pochlebnymi stwierdzeniami.

Postaraj się tak przedstawić sytuację, aby zarysowane problemy wydawały się dotyczyć
obu stron.

Wybierz odpowiedni czas.

Formułuj przekaz we właściwy sposób.
Bądź uprzejmy i pełen szacunku. Zaprezentuj swój profesjonalizm.
Zasadą dobrej komunikacji jest przyciąganie uwagi, by to co mówimy dotarło do ludzi,

a jej najwaŜniejszą cechą jest troska o wywołanie u siebie i innych postawy asertywnej. Bycie
asertywnym oznacza:

–

mówienie wprost o tym, czego chcemy, co czujemy, bądź czego potrzebujemy, ale nie
kosztem innych,

–

racjonalne i dojrzałe zachowanie,

–

zdolność negocjacji i wypracowanie kompromisów,

–

dąŜenie do tego, by nas usłyszano, nawet jeśli to oznacza powtórzenie wiadomości,

–

wiadomość tego, Ŝe jest się godnym szacunku oraz świadczące o tym postępowanie,

–

przekazanie innym, Ŝe posiadasz swój cel.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Bariery w komunikacji interpersonalnej

Proces komunikowania jest procesem złoŜonym, a występujące w nim trudności to

bariery. Termin ten oznacza, Ŝe efektywne komunikowanie interpersonalne moŜe tracić część
swojej skuteczności i znaczenia, kiedy pojawiają się niekorzystne czynniki lub kiedy
komunikujący się myślą lub zachowują się w sposób niepoŜądany. Z reguły powstają na
skutek działań osób komunikujących się. Są to:

–

polaryzacja,

–

etykietowanie,

–

pomieszanie faktów i wniosków,

–

przesadna pewność siebie,

–

statyczna opinia i ocena,

–

klasyfikowanie i nieodróŜnianie.
Polaryzacja to skłonność do patrzenia na świat i opisywania go w kategoriach

przeciwieństw: dobry – zły, uczciwy – nieuczciwy, inteligentny – głupi, szlachetny –
nieszlachetny. Są to postawy skrajne, oscylują od jednego bieguna do drugiego. Pośrodku nie
ma nic. Jest to bardzo uproszczony obraz świata.

Etykietowanie, to skłonność do postrzegania ludzi, zdarzeń zgodnie z tym, jak się o nich

mówi i ocenia, a nie według tego jakimi są naprawdę. Ludzie, którzy w ten sposób postrzegają
ś

wiat, są podatni na sugestie, manipulowanie, oddziaływanie autorytetów. Tę słabość

wykorzystują specjaliści od reklamy.

Pomieszanie faktów i wniosków, to skłonność do formułowania opinii i wniosków na

podstawie własnych wyobraŜeń, domysłów, a nie w oparciu o prawdziwe fakty.

Przesadna pewność siebie, to zakładanie, Ŝe wiemy wszystko, jesteśmy nieomylni i tym

samym zamykamy się na świat i nie jesteśmy przygotowani na coraz to nowe informacje.

Statyczna opinia i ocena, to nic innego jak brak dostosowania do dynamicznych

przeobraŜeń, które dokonują się w otaczającym nas świecie, wiara w rzeczywistość, która juŜ
nie istnieje.

Klasyfikowanie i nieodróŜnialnie, czyli stereotypy, stałe i niezmienne obrazy myślowe

pewnych  grup,  w  których  kaŜdą  jednostkę  przynaleŜną  do  grupy  traktuje  się  bez
uwzględniania jej indywidualnych cech. Są to uproszenia, które przewaŜnie nie odpowiadają
prawdzie.  Klasyfikowanie  polega  więc  na  przypisywaniu  określonych cech i wartościowaniu
oraz  na  wykorzystywaniu  pewnych  etykiet  i  określeń  jako  właściwych  i  trafionych  (np.
Amerykanie  są  naiwni  jak  dzieci)  w  określeniu  do  kaŜdej  jednostki  przynaleŜnej  do  danej
grupy.

Konflikty interpersonalne

Konflikty są naturalną częścią wzajemnych kontaktów i nie wszystkie mają charakter

destrukcyjny. Osoba umiejąca się skutecznie komunikować potrafi:

–

przewidzieć konflikt,

–

przygotować się do niego,

–

zaradzić mu.
Konflikt interpersonalny rozgrywa się pomiędzy bliskimi osobami: męŜem i Ŝoną,

przyjaciółmi, rodzeństwem, rodzicami i dziećmi (konflikt pokoleń) i przysparza najwięcej
problemów, poniewaŜ występują związki uczuciowe. Takie konflikty mają negatywne
i pozytywne aspekty.

Negatywne aspekty to negatywne nastawienie stron konfliktu, wyzwolenie negatywnych

emocji, do utraty energii, która mogłaby być wykorzystana do innych korzystnych działań, do
izolowania się, ukrywania swoich uczuć, przeŜyć.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pozytywne aspekty konfliktu to przede wszystkim konieczność przeanalizowania

problemów i wypracowania rozwiązania, następuje wówczas uaktywnienie naszej inwencji
twórczej. Konflikt między grupami działa mobilizująco, jest takŜe okazją do oszacowania
swojej siły, zakresu władzy i moŜliwości.

Strategie rozwiązywania konfliktu

Konflikt oczywiście jest łatwiej wywołać niŜ go rozwiązać. Jest on stałym elementem

rzeczywistości. Jest teŜ pewną wartością, poniewaŜ zapobiega sytuacji, bezmyślnej akceptacji,
ugodowości a takŜe stymuluje tworzenie nowych regulacji oraz przyzwolenia na zmiany.

Strategie postępowania są następujące:

unikanie, poniewaŜ dla wielu osób są one czymś gorszącym i dlatego robią wszystko, by
go uniknąć. Konflikt jednak istnieje i niewiele pomoŜe ignorowanie go, problem sam się
nie rozwiąŜe. Techniki stosowane w celu uniknięcia konfliktu to:

–

odmowa uczestniczenia w konflikcie lub zaprzeczenie jego istnienia,

–

wycofanie się,

–

minimalizowanie (bagatelizowanie problemu),

–

rozładowanie (potraktowanie z humorem),

–

załagodzenie (próba niedopuszczenia do jego rozwoju),

przeczekanie, to taktyka wymijająca, pozwalająca przeczekać, aŜ opadną emocje, co
umoŜliwia minimalne porozumienie,

konfrontacja, konflikt jest walką, której skutkiem będzie zwycięstwo jednej strony
i przegranie drugiej, czasem tracą obie strony lub obie zwycięŜają a konflikt pozostaje.

Skuteczność postępowania w sytuacji konfliktowej

Przedstaw swoje stanowisko w sposób otwarty i uczciwy.

Reaguj na przekazy przeciwnika w sposób otwarty.

Czuj się odpowiedzialny za własne sądy i emocje.

Nazwij rzeczywiste powody, które są przyczyną trudności.

Prezentuj empatyczne zrozumienie.

Uzewnętrznij uczucie.

Unikaj oceniania i zachowań drugiej strony.

WyraŜaj swoje uczucia spontanicznie.

Bądź gotowy na zmianę stanowiska.

10.

Znajdź wspólną platformę porozumienia.

11.

Potraktuj to doświadczenie w kategoriach pozytywnych.

12.

Przedstaw wobec drugiej osoby i istniejącego między wami związku pozytywne uczucia.

13.

Pamiętaj o zasadzie równości.

14.

Bądź aktywnym uczestnikiem jako mówca i jako słuchacz.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co oznacza pojęcie komunikacja interpersonalna?

Na jakich poziomach przebiega komunikacja między ludźmi?

Jak przebiega komunikacja werbalna?

Porady podaję za: W. Głodowski, Komunikowanie interpersonalne. Wyd. Hausa Communication, Warszawa

2001, s. 246.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na czym polega komunikacja werbalna?

Na czym polega informacja zwrotna?

Dlaczego słuchanie jest sztuką?

Jakie są przyczyny tego, Ŝe nie umiemy słuchać?

Jakie są metody słuchania?

Co oznacza pojęcie asertywność?

10.

Jakie bariery występują w komunikacji interpersonalnej?

11.

Na czym polega konflikt interpersonalny?

12.

Jakie są negatywne aspekty konfliktów interpersonalnych?

13.

Jakie są strategie rozwiązywania konfliktów?

14.

Co oznacza pojęcie „empatia”?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz, w jaki sposób przekaŜesz komunikaty werbalne i niewerbalne, by wyrazić

następujące emocje: strach, gniew, niechęć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyjaśnić jak przebiega komunikacja werbalna,

wyjaśnić na czym polega komunikacja niewerbalna,

obok wymienionych w ćwiczeniu stanów emocjonalnych wypisać zwroty lub zdania,
które je ilustrują,

określić sposób ich wypowiedzenia (intonację głosu),

opisać za pomocą jakich gestów lub motoryki ciała je wyrazić,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

odtwarzacz,

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

WskaŜ, jakie zastosowanie mają pojęcia „informacja zwrotna”, „empatia” w przytoczonej

niŜej sytuacji.

Jesteś pracownikiem ochrony w niewielkim markecie. Starsza Pani zwraca się do Ciebie

o  pomoc,  jest  bardzo  zdenerwowana.  UwaŜa,  Ŝe  nie  wypełniasz  naleŜycie  swoich
obowiązków,  poniewaŜ  szafka,  do  której  schowała  torbę  z  zakupami  jest  otwarta  i  torba
zniknęła,  a  ona  przecieŜ  posiada  od  niej  klucz.  Okazało  się  jednak,  Ŝe  Starsza  Pani
zapomniała, iŜ to w poprzednim sklepie, w identycznej szafce, zostawiła swoje zakupy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

wyjaśnić pojęcie „empatii”,

wyjaśnić, na czym polega informacja zwrotna,

opisać, w jaki sposób zachowa się, by uspokoić Starszą Panią,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ułoŜyć listę pytań, które powinien zadać,

uporządkować uzyskane informacje,

odpowiedzieć na pytanie postawione w ćwiczeniu,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie „komunikacja interpersonalna”?

rozróŜnić komunikację werbalną od niewerbalnej?

odpowiedzieć na pytanie, dlaczego słuchanie jest sztuką?

wymienić bariery w komunikacji interpersonalnej?

zdefiniować pojęcie konfliktu?

wyliczyć negatywne aspekty konfliktu?

podać strategie rozwiązywania konfliktów?

rozróŜnić zachowania asertywne od empatii?

stwierdzić na czym polega umiejętność komunikowania się?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Sytuacje trudne

4.9.1. Materiał nauczania

Człowiek nie jest w stanie zaspokoić wszystkich swoich potrzeb. Utrudniają mu to róŜne

przeszkody,  zarówno  wewnętrzne,  jak  i  te,  które  tkwią  w  nim  samym.  Pokonanie  przeszkód
zaleŜy  od  tego,  jak  silna  będzie  motywacja.  Zdarza  się  jednak,  Ŝe  nie  wszystkie  przeszkody
moŜna przezwycięŜyć. Niektóre wady organiczne uniemoŜliwiają ich wykonanie, np. jąkanie
ograniczy  wykonywanie  pewnych  zawodów,  chociaŜ  zdarza  się,  Ŝe  silna  motywacja  moŜe
spowodować  osiągnięcie  celu  (takim  klasycznym  przykładem  jest  Demostenes,  który  dzięki
uporczywym  ćwiczeniom  przezwycięŜył  wadę  wymowy  i  został  słynnym  mówcą).  Czasem
jest  łatwiej  pokonać  przeszkody  zewnętrzne,  czasem  wewnętrzne,  jednak  wszystkie
przeszkody,  zarówno  te,  które  pokonujemy,  jak  i  te,  których  pokonanie  przerasta  nasze
moŜliwości, zakłócają naturalny tok działania.

Sytuacje, w których zostaje naruszona równowaga między potrzebami, działaniami

i warunkami działania, nazywamy sytuacjami trudnymi.

RozróŜniamy sytuacje:

−

obiektywne, czyli takie, które przekraczają znacznie stopniem trudności warunki
normalne dla działania,

−

subiektywne,  występujące  wtedy,  gdy  mimo  naturalnych  warunków  człowiek  nie  moŜe
zaspokoić swoich potrzeb
W psychologii wyróŜnia się pięć typów sytuacji trudnych, są to:

deprymacje,  czyli  sytuacje,  w  których  człowiek  jest  pozbawiony  podstawowych
elementów  do  funkcjonowania  np.  pozbawienie  tlenu,  wody,  pokarmu,  snu  lub
niezbędnych  potrzeb  społecznych  i  psychicznych  takich,  jak  osamotnienie,
pokrzywdzenie, ale takŜe zanik wartości i związana z nim utrata sensu Ŝycia;

przeciąŜenia,  to  sytuacje,  w  których  trudności  wykonywania  zadania  są  na  granicy
wytrzymałości  fizycznych,  umysłowych,  czy  wytrzymałości  nerwowej  człowieka.
Działanie  przebiegające  na  przez  dłuŜszy  czas  w  sytuacji  przeciąŜenia  prowadzi  do
zmęczenia, zniechęcenia i wyczerpania;

utrudnienia, to wszystkie sytuacje, w których moŜliwość wykonania zadania zostaje
zmniejszona wskutek braku przedmiotów lub informacji potrzebnych do działania, są to,
np. brak odpowiednich narzędzi lub przerwanie łączności. Specyficznym rodzajem
przeszkód są przeciwdziałania, czyli czynne próby uniemoŜliwienia danej czynności;

zagroŜenia, zachodzące wówczas, kiedy istnieje prawdopodobieństwo utraty czegoś, co
jest cenne dla jednostki, np. zdrowia, Ŝycia, pozycji społecznej, czy dobrej opinii;

sytuacje konfliktowe, zachodzące wówczas, gdy z dwóch celów działania człowiek musi
wybrać  jeden,  a  ten  wybór  uniemoŜliwia  realizację  drugiego  celu.  Konfliktowi
towarzyszy  napięcie  emocjonalne,  rosnące  wraz  z  długością  okresu  wahania  co  do
wyboru. Ten konflikt dotyczy jednostki i jest konfliktem motywacyjnym.
Opisywane sytuacje trudne, oczywiście zakłócają czynności człowieka.
Ludzie  zachowują  się  róŜnie  w  sytuacjach  trudnych.  Jedni,  konsekwentnie  realizują  cel,

inni rezygnują z dalszego działania.

Jednocześnie nie kaŜdą sytuację trudną człowiek jest w stanie przezwycięŜyć, poniewaŜ

deprymacje, przeciąŜenia czy zagroŜenia mogą wynikać z warunków zewnętrznych,
niezaleŜnych od jednostki.

Sytuacje trudne, w których na drodze do obranego celu spotykamy przeszkody,

nazywamy frustracjami.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Frustracje, to reakcja organizmu na przeszkodę, zespół przykrych emocji, powstałych

w wyniku niemoŜności osiągnięcia celu. Te przeszkody to np. zdarzenia, okoliczności, czy
ludzie, którzy uniemoŜliwiają osiągnięcie celu.

Prawidłowym działaniem powinna być albo próba ominięcia przeszkody, albo rezygnacja

z  osiągnięcia  celu  lub  znalezienie  celu  zastępczego,  jednak  zdarza  się,  Ŝe  zamiast  działania
zmierzającego  do  osiągnięcia  celu  pojawiają  się  reakcje  rozładowujące  napięcie  nerwowe,
mechanizmy  obronne,  które  jednak  nie  zmniejszają  sytuacji  frustracyjnej.  Są  to  reakcje
obronne typu:

−

agresji,

−

fiksacji,

−

regresji,

−

ucieczki.
Agresja moŜe przejawiać się fizycznie lub werbalnie, to wrogość, gniew, agresja słowna.
Fiksacja jest reakcją na cofanie się w działaniu do bardziej pierwotnych form zachowania

(są to często zachowania przypominające reakcje z okresu dzieciństwa).

Ucieczka, nie tylko w sensie fizycznym, ale takŜe i w sensie psychologicznym (ucieczka

do źródła lęku)

Mechanizmy obronne niejednokrotnie mają charakter nieświadomy i właśnie na tym

polega ich rola obronna.

Opisane reakcje na sytuacje frustracyjne nie powodują zaspokojenia potrzeb i w efekcie

wpływają  dezorganizująco  na  zachowanie  się  człowieka.  Jednak  oczywistym  jest,  Ŝe  nie
moŜemy  uniknąć  wszystkich  sytuacji  frustrujących,  natomiast  powinniśmy  uczyć  się
umiejętności pokonywania trudności tak, by sytuacja trudna nie stawała się przeszkodą nie do
pokonania.

Stres (z ang. nacisk, napór), to zaburzenia procesów regulacji organizmu na skutek

przeciąŜenia  systemu  nerwowego  pod  wpływem  sytuacji  trudnej.  A  więc  jest  to  odpowiedź
organizmu na szkodliwe bodźce oraz reakcja na fizyczne lub psychiczne wymagania stawiane
jednostce.  Stres  powoduje  napięcia  fizjologiczne,  które  mogą  być  korzystne  dla  organizmu.
albo niekorzystne i przyczynić się do choroby.

Sytuacje wywołujące stres mogą być róŜnorodne, moŜna do nich zaliczyć te rodzaje

sytuacji trudnych, które wiąŜą się z zagroŜeniem bezpieczeństwa jednostki, mogą to być
równieŜ utrudnienia i nieporozumienia.

Stres mogą wywołać zarówno bodźce bardzo silne, jak i bodźce słabe, jednostajne

i długotrwałe np. lęk o Ŝycie, długotrwała choroba, złe oceny itp.

W stanie stresu występuje wzrost pobudzenia emocjonalnego o charakterze negatywnym.

Działanie, które ma doprowadzić do przezwycięŜenia stresu jest jednak mniej sprawne
i występuje wówczas zakłócenie oceny sytuacji.

Zdarzają się jednak i takie sytuacje, gdy stres mobilizuje jednostkę do działania, wówczas

przebiega ono sprawniej i lepiej niŜ w normalnej sytuacji.

Tak więc procesy motywujące mogą doprowadzić do próby przezwycięŜenia stresu, ale

w przypadkach skrajnych, moŜe nastąpić całkowity zanik tendencji motywacyjnych. Zjawisko
to występuje wówczas, kiedy sytuacja stresowa jest sytuacją ekstremalną i nie ma Ŝadnej
nadziei na jej przezwycięŜenie.

Według J. Reykowskiego stres występuje w trzech fazach [10]:

faza mobilizacji, w której pod wpływem negatywnych bodźców (stresorów, czynników
wywoływanych przez stres) następuje ogólna mobilizacja procesów fizycznych, czyli
sprawniejsze i bardziej oryginalne myślenie, polepszenie pamięci;

faza rozstrojowa, w której wskutek przedłuŜającego się stanu stresu dochodzi do
pogorszenia poziomu czynności umysłowych, zachowań, schematycznego działania;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

faza destrukcyjna, w której Ŝadna czynność nie jest wykonana poprawnie, a człowiek nie
potrafi  dokonać  realnej  oceny  sytuacji,  faza  ta  wiąŜe  się  z  gwałtownym  obniŜeniem
procesów motywacyjnych.
Specyficzne dla stresu zmiany występują w dwóch formach:

działania słuŜące dla zwalczania stresu, występujące w fazie mobilizacyjnej,

działania o charakterze obronnym w fazie rozstrojenia i destrukcji.
Najbardziej charakterystyczne objawy stresu to np. objawy fizyczne takie jak-

przyspieszony  puls,  palpitacje  serca,  podwyŜszone  ciśnienie  krwi,  zaburzenia  snu,  reakcje
psychologiczne,  lęk,  irytacja,  złość,  przewraŜliwienie,  płacz,  agresja,  depresja,  nerwowość,
problemy  z  koncentracją;  zmiany  w  zachowaniu,  nerwowy  śmiech,  naduŜywanie  alkoholu,
niekontrolowana agresja, konfliktowość.

Obrona przed stresem wiąŜe się z rezygnacją z celów, które człowiek stawiał sobie przed

zaistnieniem  sytuacji  stresowej,  wówczas  zmianie  ulegają  procesy  motywacyjne  i  do  głosu
dochodzą  mechanizmy  obronne,  które  pozwalają  na  nadanie  innego  znaczenia  sytuacji
stresowej, są one szkodliwe dla jednostki.

Prawidłowe reakcje na stres to te, które zmierzają do jego przezwycięŜenia. ToteŜ w toku

procesu wychowania naleŜy wpływać na zwiększenie odporności na stres i wyuczenie takiego
działania, które pozwoli na przezwycięŜenie stanu stresu.

Strategia antystresowa polega na:

uświadomieniu problemu poprzez:

−

zauwaŜenie symptomów reakcji stresowej,

–

określenie źródeł stresu.

przeciwdziałaniu poprzez wypracowanie obrony przed stresami:

–

wpływanie na stresory,

–

dystansowanie się od stresorów,

–

uodpornienie od stresorów.

kontroli stresu, tzw. hartowaniu organizmu poprzez zdrowy tryb Ŝycia:

–

racjonalne odŜywianie,

–

zwalczanie uŜywek,

–

uprawianie sportów,

–

zainteresowania i pielęgnowanie jakiegoś hobby,

–

relaks,

–

modyfikacja tzw. monologu wewnętrznego – pozytywne myślenie,

–

asertywność.

Właściwie źródłem stresu moŜe być wszystko, co nas otacza, kaŜdy fragment

rzeczywistości i zaleŜy to od indywidualności człowieka (kaŜdy z nas posiada katalog
stresorów).

Mogą to być stresory związane z:

–

yciem prywatnym, np. samopoczucie, samorealizacja, wiara, sumienie, itp.,

–

yciem rodzinnym (np. potrzeby emocjonalne, wartości kulturowe, tradycja, wychowanie,

–

yciem zawodowym, np. warunki pracy, rodzaj pracy, relacje interpersonalne, rozwój

zawodowy,

–

rodowiskiem zewnętrznym, np. klimat, hałas, pośpiech, natłok informacyjny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie sytuacje określamy sytuacjami trudnymi?

Jakie są rodzaje sytuacji trudnych?

Czego wynikiem są sytuacje trudne?

Ile i jakie typy wyróŜnia się sytuacji trudnych?

Jakie róŜnice występują między frustracją a stresem?

Które z sytuacji trudnych są łatwiejsze do przezwycięŜenia – deprywacje czy
utrudnienia?

Co oznacza pojęcie „sytuacja konfliktowa”?

Jakie reakcje obronne występują przy frustracjach?

Jakie sytuacje wywołują stres?

10.

Co oznacza pojęcie „stresory”?

11.

Jakie są skutki stresu?

12.

Jakie są objawy stresu?

13.

Na czym polega strategia antystresowa?

14.

Jaką funkcję pełnią mechanizmy obronne?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Będziesz pracownikiem ochrony, Twoja praca jest związana z róŜnymi sytuacjami

stresowymi, wymień najmniej trzy takie sytuacje, obok wypisz jakie mechanizmy obronne
powinny być uruchomione, by je przezwycięŜyć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

podać przykłady sytuacji stresowych,

krótko je scharakteryzować,

wymienić mechanizmy obronne,

sporządzić tabelę i uzupełnić ją,

opisać w formie opowiadania jedną z przytoczonych sytuacji,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

Uwaga! MoŜesz przeprowadzić wywiad z doświadczonym pracownikiem ochrony.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika,

−

prosty system do nagrywania.

Ćwiczenie 2

Otrzymałeś stypendium i masz do wyboru studia za granicą lub studia w kraju. Co

wybierzesz?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odpowiedzieć na następujące pytania:

–

Jak rozwiąŜesz ten konflikt?

–

Jakie motywy skłoniły Cię do dokonania wyboru jednej z moŜliwości?

–

Jakie emocje wywołał ten konflikt?

–

Czy wybór był trudny i dlaczego?

przedstawić swoje rozwaŜania w formie pisemnej?

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

podać przykłady sytuacji trudnych?

wyliczyć typy sytuacji trudnych?

określić róŜnice między frustracją a stresem?

zdefiniować pojęcie stresu?

podać przykłady sytuacji stresowych?

wymienić mechanizmy obronne?

wymienić reakcje obronne?

scharakteryzować strategię antystresową?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Konflikty. Negocjacje. Dyskusja

4.10.1. Materiał nauczania

Konflikt, to inaczej antagonizm, sprzeczność interesów i poglądów oraz potrzeb

i motywów  (z  łac.  conflictus  –  zderzenie).  Jego  źródłem  jest  przewaŜnie  brak  umiejętności
wzajemnego komunikowania się stron.
By powstał konflikt muszą być „sprzyjające” warunki, są to:
1)

nieprzystosowaność celów,

wystrzeganie moŜliwości zakłócenia lub zablokowania działań podmiotu.
Nieprzystosowaność celów oznacza, Ŝe występuje sprzeczność interesów, ktoś musi

wygrać, a ktoś przegrać, poniewaŜ obydwie strony nie mogą uzyskać tego, czego pragną.
Jedna ma poczucie przewagi nad drugą.

Natomiast spostrzeganie moŜliwości zakłócenia to nic innego jak przeszkadzanie

w działaniu, uniemoŜliwienie osiągnięcia zwycięstwa bez względu na to, czy działający ma
rację.

Konflikty są nieuchronne, poniewaŜ niemoŜliwe jest, by jednostki podejmując interakcję

myślały w ten sam sposób. Poza tym jeśli konflikt nie zostanie w porę rozpoznany
i rozstrzygnięty, pozostaje w ukryciu, doprowadzi do zakłóceń w funkcjonowaniu grupy.

ródłami konfliktu oprócz wymienionych na wstępie nieprzystosowaności celów oraz

spostrzeganie moŜliwości zakłóceń działań są równieŜ:

−

ograniczone zasoby, np. jakaś instytucja posiada pewną kwotę do dyspozycji i musi
wybrać, komu ją przydzielić i ile,

−

niezgodność charakterów, rasa religia, pochodzenie,

−

donoszenie (pojawiające się w grupach formalnych, takich jak zespoły pracownicze),

−

dyskryminacja,

−

rozdzielność między władzą a autorytetem ( władza nie zawsze cieszy się autorytetem),

−

brak uzgodnień w zakresie statusu (chodzi o ponoszenie odpowiedzialności)
Te przykłady dotyczą konfliktów wewnątrzgrupowych, ale mogą się takŜe rozgrywać na

płaszczyźnie  relacji  międzygrupowych,  np.  typowym  przykładem  konfliktu  spowodowanego
„donoszeniem”  jest  obecna  wojna  w  Iraku.  Nie  ulega  więc  wątpliwości,  Ŝe  konsekwencje
konfliktów są negatywne.

Konflikt sprzyja równieŜ pojawieniu się w relacjach między ludźmi negatywnych emocji,

które nie sprzyjają ich rozwiązaniu.

Fazy konfliktu.

Konflikt utajony, zachodzi wtedy, kiedy pojawiają się warunki sprzyjające sporom, ale
nie zostały jeszcze rozpoznane.

Spostrzegany konflikt, pojawia się wówczas, gdy jedna ze stron dostrzega potencjalne
ź

ródło zatargu.

Konflikt odczuwalny, który polega na tym, Ŝe wzrasta napięcie między stronami, lecz nie
dochodzi jeszcze do otwartej walki.

Konflikt manifestowany, kiedy strony angaŜują się w działania, toczą ze sobą walkę.

Konflikt zakończony, to czas kiedy następuje napięcie we wzajemnych stosunkach.
Rozpoczynający się konflikt wykazuje z reguły tendencje do narastania i intensywności

(eskalacji). Eskalacja konfliktu dokonuje się na trzech poziomach. Początkowo jest to jakaś
drobna kwestia, a narastając zatacza coraz większe kręgi i drobny początkowo problem urasta
do ogromnych rozmiarów, bo zaczyna dotyczyć coraz powaŜniejszych spraw.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W pierwszym etapie konflikt zazwyczaj dotyczy dwóch osób, które później gromadzą

wokół siebie zwolenników, co prowadzi do wyłonienia się przeciwnych obozów. W ten
sposób eskalacja dotyczy:

−

liczby i ogólności,

−

spornych kwestii,

−

liczby zaangaŜowanych osób.
Szczególnym rodzajem konfliktów są dylematy społeczne, np. wybór między korzyścią

indywidualną,  a  dobrem  grupy,  czy  dobrem  społecznym;  doraźnym  interesem  jednostki,
a długodystansowym  dobrem  grupy,  który  polega  na  tym,  Ŝe  współpraca  zaowocuje  dopiero
w dalszej  perspektywie  i  to  juŜ  wymaga  wyrzeczeń  ze  strony  jednostki.  Rywalizacja
przyniesie  zyski,  ale  będzie  krótkotrwała  i  w  ostatecznym  rozrachunku  skończy się stratami.
Słowem  dylematy  społeczne  to  niezgodność  między  tym,  co  jest  najlepsze  dla  jednostki,
a tym, co jest najlepsze dla grupy.

Jeśli juŜ doszło do konfliktu naleŜy podjąć działania, które pomogą go rozwiązać

w sposób korzystny dla obu stron.

By nie dopuścić do eskalacji konfliktu naleŜy go rozpoznać i storpedować w fazie

wstępnej. Czasem jest to niemoŜliwe, wówczas naleŜy, opierając się na źródle problemu
zmienić:

−

kwestię stanowiącą przedmiot sporu,

−

osoby,

−

relację,

−

strukturę organizacyjną i kontekst.
Ta strategia polega na tym, Ŝe dokonuje się przewartościowania problemu, usunięciu

z grupy „konfliktowych jednostek” lub włączeniu do niej innych ludzi, prowadzenie
negocjacji oraz zaangaŜowanie osób trzecich.

W sytuacjach konfliktowych poŜądany jest specjalny i skuteczny sposób komunikacji

między ludźmi. Takim sposobem jest model DESC opracowany przez Bower i Bowera
w 1976 r.

Składa się on z czterech kroków:

opisu, nazwaniu problemu i opisu zachowań, bez odgadywania cudzych myśli i intencji;

ekspresji, czyli przedstawienia swoich uczuć jako reakcji na zachowanie przeciwnika, bez
jego atakowania,

konkretyzacja, konkretne i bezpośrednie oznajmienie własnych oczekiwań w stosunku do
przeciwnika,

konsekwencje,  czyli  przedstawienie  przewidywanych  skutków  konfliktu  oraz  skutków
jego rozwiązania.
Ten  schemat  postępowania,  według  którego  moŜna  się  komunikować  w  sytuacji

konfliktowej jest bardzo przydatny i przynosi pozytywne efekty.

Negocjacje.
Dobrym sposobem na rozwiązanie konfliktów, zmianę relacji wewnątrz grupy są

negocjacje.

Negocjacje (rokowania, pertraktacje) polegają na uzgodnieniu stanowiska storn biorących

udział w konflikcie (lub określonej sprawie)

Negocjacje nie są walką, to poszukiwanie wspólnej płaszczyzny porozumienia,

a podstawowym warunkiem jest wzajemne zaufanie stron.
Podstawowe reguły negocjacyjne, obowiązujące obie strony są następujące:
1.

oddzielenie  ludzi  od  problemów.  Chodzi  o  to,  Ŝe  nie  moŜna  kierować  się  sympatią  czy
antypatią  do  ludzi,  którzy  przedstawiają  problem,  poniewaŜ  to  problem  jest  waŜny,  nie
ludzie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

skoncentrowanie  na  interesach,  a  nie  na  stanowiskach,  NaleŜy  zadawać  takie  pytania,
które  pomagają  zrozumieć  jakie  interesy  stoją  za  propozycjami,  stanowiskami,  ofertami
strony  przeciwnej.  Przedstawić  własne  prawdziwe  motywacje  i  róŜne  warianty
rozwiązania problemu,

znaleźć moŜliwości przynoszące korzyści obu stronom. Jest to moŜliwe dzięki
identyfikowaniu wspólnych interesów obu stron oraz łączeniu róŜnych interesów,

stosowanie  obiektywnych  kryteriów.  Dyskutowane  kwestie  negocjacji  powinny
koncentrować  się  wokół  wspólnego  poszukiwania  sprawiedliwych  i  racjonalnych
kryteriów.

Etapy skutecznych negocjacji.
1.

Ustalenie  sposobu postępowania, które polega na: ustaleniu tematyki rozmów, porządku
spotkania  (w  jakiej  kolejności  będą  omawiane  poszczególne  problemy),  sposoby
prowadzenia  i  zapisywania  ustaleń,  czasu  trwania  spotkania  oraz  zasad  dotyczących
komunikowania się.

Nazwanie interesów – swoich, drugiej osoby, wspólnych oraz sprzecznych. Nazwanie
interesów własnych i partnera słuŜy określeniu motywów postępowania.

Zdefiniowanie  problemów.  Problem  powinien  być  zdefiniowany  jednym  zdaniem,
wyraŜonym  w  formie  pytania.  NaleŜy  równieŜ  określić  granice  negocjowanych
problemów.

Poszukiwanie  rozwiązań,  które  polega  na  tym,  Ŝe  najpierw  formułuje  się  pomysły
rozwiązań,  następnie  je  się  analizuje  i  na  końcu  weryfikuje.  Negocjacje  kończy  się
podjęciem decyzji- wyborem rozwiązania, które zachowuje interesy obu stron.

Dyskusja

Dyskusja polega na wymianie informacji i konfrontacji opinii, których celem jest

wyjaśnienie  lub  rozwiązanie  problemu.  Polega  ona  na  wybieraniu  rozwiązania  i  drogi
postępowania  wobec  róŜnych  poglądów  i  odmiennych  celów.  To  sztuka  wyraŜania  swojego
zdania, argumentacji i stosunku do przekonań innych ludzi.

Dyskusja moŜe przebiegać tylko wówczas, kiedy uczestnicy dysponują dostateczną

wiedzą z zakresu przedmiotu dyskusji i kiedy róŜnią się poglądami. To konfrontacja róŜnych
opinii, postaw.

UmoŜliwia ona doskonalenie poprawności myślenia i ścisłości wyraŜania własnych

sądów.

Prawidłowy przebieg dyskusji zaleŜny jest od:

−

umiejętności formułowania problematyki dyskusji,

−

stopnia przygotowania uczestników,

−

sprawności przebiegu i atmosfery,

−

umiejętności jej prowadzenia oraz podsumowania i wyciągania wniosków.

Kierowanie przebiegiem dyskusji
1.

Wprowadzenie, ustalenie przedmiotu dyskusji.

Wzbudzenie dyskusji.

Utrzymanie kierunku dyskusji, która polega na kontrolowaniu i usuwaniu wątków nie
związanych z tematem dyskusji oraz czuwaniem nad tym, by wypowiedzi uczestników nie
przeradzały się w monolog.

Nadzór nad formalną stroną dyskusji, by dyskusja nie przerodziła się w niekontrolowaną
wyminę zdań, myśli czy wręcz kłótni.

Zebranie rezultatów dyskusji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje dyskusji
1.

Dyskusja związana z wykładem, która ma na celu wyjaśnienie wątpliwości słuchaczy co
do tez i sformułowań zawartych w wykładzie oraz uzyskanie informacji zwrotnej
dotyczącej zrozumienia przekazywanych treści. Składa się ona z czterech części:

−

przeprowadzenia wykładu i pytań stawianych przez wykładowcę;

−

wprowadzenie do dyskusji. Pytania uzupełniające słuchaczy i udzielania na nie
odpowiedzi przez wykładowcę;

−

dyskusja plenarna. Ustalenie odpowiedzi na postawione pytania;

−

podsumowanie dyskusji i ocena przebiegu dyskusji.

Dyskusja okrągłego  stołu (forum ekspertów) polega na swobodnej wymianie poglądów.
Jej  charakterystyczną  cechą  jest  nieformalność  i  swoboda  wszystkich  dyskutantów.  Jej
głównym załoŜeniem jest szczera, bezpośrednia wymiana poglądów na jakiś temat, a jej
efektem  powinno  być  zbliŜenie  stanowisk  róŜnych  grup  interesów  biorących  udział
w dyskusji  i  osiągnięcie  kompromisu  zwanego  konsensusem.  Tego  typu  dyskusja
organizowana  jest  wówczas,  gdy  mamy  do  czynienia  z  daleko  idącą  róŜnorodnością
i rozbieŜnością poglądów uczestników dyskusji.

„Burza mózgów” jest to technika grupowego samodzielnego i twórczego myślenia. Istota
„burzy

mózgów”

polega

znalezieniu

jak

największej

ilości

róŜnych

niekonwencjonalnych pomysłów rozwiązania jednego i tylko jednego problemu. Pomysł
zgłoszony przez jedną osobę ma pobudzić twórcze myślenie innych. Warunkiem jest
pełna swoboda formy zgłaszania pomysłów i propozycji rozwiązań.

Dyskusja  panelowa.  „Panel”  oznacza  zespół  dyskutantów,  specjalistów  albo  wybraną
grupę  przedstawicieli  większego  audytorium,  którzy  zabierają  głos  w  jego  imieniu.
Metoda  ta  charakteryzuje  się  tym,  Ŝe  przy  stole  dyskusyjnym  zasiadają  uczestnicy
dyskusji oraz prowadzący w roli przewodniczącego, jest takŜe audytorium, które nie tylko
się  przysłuchuje,  ale  bierze  takŜe  udział  w  dyskusji  (tego  typu  dyskusje  bardzo  często
prowadzone są w telewizji).

Dyskusję panelową organizuje się w taki sposób, Ŝe kaŜdy z ekspertów (panelistów)

przedstawia swój punkt widzenia na problem, który jest przedmiotem dyskusji.

Dyskusja  konferencyjna.  Ten  rodzaj  dyskusji  stosuje  się,  gdy  problem  jest  bardzo
skomplikowany  o  szerokim  zasięgu  tematycznym,  nie  rokujący  nadziei  na  rozwiązanie
drogą zwykłej dyskusji zespołowej. Dlatego dzieli się uczestników na grupy i przydziela
kaŜdej  z  nich  jeden  temat  do  opracowania.  Sprawozdania  z  pacy  poszczególnych  grup
składają się na przegląd całości zagadnienia i wariantów rozwiązania problemu.

Dyskusja Plakatowa – Metaplan. Jest to ciekawa forma dyskusji, wymaga jednak
starannego przygotowania, przede wszystkim materiałów takich, jak – tablice, do których
przytwierdzone będą kartki; arkusza szarego papieru, kilkudziesięciu kartek w trzech
kolorach o róŜnych kształtach, kompletu pisaków, szpilek i pinesek.

Do arkusza papieru przypiętego na tablicy przyczepia się temat dyskusji, zapisany

duŜymi literami w „chmurce” i mniejsze kartki, z uwagami wszystkich dyskusji (uwagi,
myśli powinny być zapisane w formie równowaŜników zdań). W ten sposób powstanie
plakat z naklejonymi kartkami w trzech kolorach i róŜnych kształtach. Po zakończeniu
dyskusji kartki zostaną uporządkowane i przyklejone do papieru. Powstaje plakat.

Na koniec są formułowane wnioski, które powinny być odpowiedzią na postawione

pytanie lub problem

Plakatów moŜe być kilka, stworzą one szeroki obraz problemów i propozycji do

rozwiązania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Warunkiem efektywności kaŜdego z tych rodzajów dyskusji jest jasne określenie

celów, umiejętne sformułowanie problemów, właściwy przebieg dyskusji, umiejętny
sposób jej prowadzenia oraz podsumowanie z wyciągnięciem wniosków.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest konflikt?

Co jest źródłem konfliktów?

Jakie są rodzaje konfliktów?

Jakie są fazy konfliktu?

Co oznacza po jęcie „eskalacja”?

Na czym polegają dylematy społeczne?

Jakie są sposoby rozwiązywania konfliktów?

Na czym polega sposób komunikacji między ludźmi zwany DESC?

Co to są negocjacje?

10.

Jakie są podstawowe reguły negocjacji?

11.

Jakie są etapy negocjacji?

12.

Jakie są reguły dyskusji?

13.

Od czego zaleŜy prawidłowy przebieg dyskusji?

14.

Jakie są rodzaje dyskusji?

15.

Jakie są najwaŜniejsze cechy dyskusji?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, dlaczego czasem dochodzi do konfliktu między nauczycielami a uczniami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

wyjaśnić na czym polega istota konfliktu,

podać przykłady sytuacji konfliktowych,

opisać je,

wyjaśnić na czym polega sprzeczność interesów w tym konflikcie,

odpowiedzieć pisemnie na postawione w ćwiczeniu pytanie i wyciągnąć wnioski,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

–

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

RozwiąŜ potencjalny konflikt, do którego doszło w Twojej klasie, stosując model DESC.

Sposób wykonania ćwiczenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać uwaŜnie materiał nauczania,

odpowiedzieć na pytanie, na czym polega stosowanie metody DESC,

wymyślić przyczynę konfliktu między jednostką a grupę,

scharakteryzować konflikt,

scharakteryzować poszczególne kroki rozwiązywania tego konfliktu,

wyciągnąć wnioski,

zaprezentować ćwiczenie na forum grupy,

poddać pod dyskusję sposób rozwiązywania konfliktu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, przybory do pisania,

−

literatura zgodnie z punktem 6 poradnika.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

zdefiniować pojęcie konfliktu?

wymienić źródła konfliktów?

wymienić rodzaje konfliktów?

podać sposoby rozwiązywania konfliktów?

zdefiniować pojęcie negocjacji?

wymienić reguły obowiązujące podczas dyskusji?

wymienić rodzaje dyskusji?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko
jedna jest prawidłowa

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie masz 35 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

–

instrukcja,

–

zestaw zadań testowych,

–

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Psychologia jest nauką o

rozwoju świadomości człowieka.

osobowości człowieka.

powstawaniu procesów psychicznych.

istocie psychiki człowieka.

Najprostszymi procesami psychicznymi są

spostrzeganie.

wraŜenia.

pamięć.

myślenie.

Złudzenia naleŜą do procesów
a)

spostrzegania.

wraŜeń.

skojarzeń.

spostrzegań polisensorycznych.

Procesy emocjonalne to

emocje i uczucia.

tylko uczucia.

przeŜycia.

przeŜycia i uczucia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osobowością nazywamy

cechy charakteru.

toŜsamość jednostki.

wybitną indywidualność.

właściwości wrodzone.

Która z cech charakteryzuje sangwinika

powolność.

pracowitość.

ruchliwość i pogoda ducha.

bierność.

Zdolność to

wrodzone zadatki fizjologiczno-anatomiczne.

talent.

twórcze wykorzystywanie moŜliwości fizjologiczno-anatomicznych zadatków.

rozwijanie wrodzonych cech fizjologiczno-anatomicznych.

Empatią nazywamy

szczególny stosunek do drugiego człowieka polegający na wczuwaniu się w jego
stany psychiczne.

naśladowanie wzorów.

identyfikacja z drugą osobą.

sposób bycia.

Charakter to

zespół postaw warunkujących stosunek człowieka do ludzi.

zespół postaw warunkujących stosunek człowieka do ludzi i pracy.

zespół postaw warunkujących stosunek człowieka do ludzi, pracy i samego siebie.

zespół postaw kształtowanych w procesie wychowania.

10.

Sankcja to

kara.

sposób reagowania na przekraczanie norm moralnych.

negatywna ocena postępowania.

kara i nagroda.

11.

Czy prawdą jest, Ŝe

normy moralne i normy prawne znaczą to samo.

normy moralne są pochodną norm prawnych.

normy prawne są zaleŜne od norm moralnych.

wykluczają się.

12.

Etyka zawodowa jest

zbiorem zasad moralnych obowiązujących ludzi określonych zawodów.

zbiorem reguł moralnych dotyczących postępowania określonych grup zawodowych.

zbiorem reguł postępowania określonych grup zawodowych.

przełoŜeniem reguł moralnych na konkretne reguły postępowania określonych grup
zawodowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Co wyznacza zakres obowiązków zawodowych pracownika ochrony

przepisy prawne.

przepisy prawne i słuŜbowe.

wola przełoŜonego i pracodawcy.

warunki ustalone przez przełoŜonych i pracodawców.

14.

Kultura masowa jest wynikiem

narodzin społeczeństwa masowego.

ekspansji środków masowego przekazu.

demokratyzacji społeczeństwa.

narodzin społeczeństwa masowego i jego demokratyzacji.

15.

Mówimy o warstwach społecznych a nie o klasach społecznych, poniewaŜ

nastąpił niebywały postęp społeczny.

zmieniło się kryterium posiadania.

zmienił się sposób myślenia ludzi.

nastąpiła zmiana terminologii.

16.

Grupa społeczna to

zbiorowość społeczna.

warstwa społeczna.

nieformalna zbiorowość społeczna.

formalna zbiorowość społeczna.

17.

Komunikacja interpersonalna to

porozumiewanie się ludzi.

umiejętność przesyłania czytelnych komunikatów.

nawiązywanie i podtrzymywanie bliskich związków.

rozmowa.

18.

Stereotypy to

utarty, szablonowy sposób myślenia.

konserwatyzm.

uproszczony sposób rozumowania.

uproszczony sposób wartościowania.

19. Tłum jest

publicznością.

przelotnym zgromadzeniem ludzi,

zbiegowiskiem.

demonstrującą grupą ludzi.

20. Dylematy społeczne to

konflikt racji.

konflikt sprzeczności interesów.

antagonizm między grupami społecznymi.

wybór między korzyścią indywidualną a doborem grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Nawiązywanie kontaktów społecznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Dymek-Balcerek K.: Ucieczki subkulturowe z grupy. Politechnika Radomska, Radom
1999

Dębiński Z., Miziołek Z.: Portret pamięciowy – podstawy rysopisu człowieka.
Wyd. Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego KGP, Warszawa 1992

Głogowski W.: Komunikowanie interpersonalne. Hausa Comunication, Warszawa 2001

Hamer H.: Psychologia społeczna. Delfin, Warszawa 2005

Kłoskowska A.: Kultura masowa. PWN, Warszawa 1990

Kultura Masowa, wybór i przekład Cz. Miłosza. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002

Leigh A.: Komunikacja doskonała. REBIS, Warszawa 1999

Olster C.K.: Grupy. Zysk i spółka, Poznań 2002

Pilecka Wł, Rutkowska G. Wrona L. (red.): Podstawy psychologii. WNAP, Kraków 2004

10.

Przetacznik-Gierowska H., Makieło-JarŜa G.: Podstawy psychologii ogólnej. WSiP,
Wrszawa 1989

11.

Trzeciak W.: Socjologia pracy. Politechnika Radomska, Radom 2000

12.

Turowski J.: Socjologia. T.N. KUL, Lublin 1994

13.

Włodarski Z., Matczak A.: Wprowadzenie do psychologii. WSiP, Warszawa 1987

14.

Vardy P., Grosch P.: Etyka. Zyski i spółka, Poznań 1995