JĘZYK, ŚLINIANKI, ZĘBY, GARDŁO

JĘZYK (lingula, glossa)

• Utworzony przez gruby fałd mięśniowy pokryty błoną śluzową

• Duża ruchomość

• Bardzo zmienny pod względem kształtu

• 2/3 długości stanowi corpus linguae, który przechodzi w koniec języka (apex linguae)
  Tylną 1/3 stanowi nasada języka (radix linguae)

• Powierzchnia górna – dłuższa (grzbiet języka)
  Powierzchnia dolna – krótsza

• Granica między nasadą a trzonem – sulcus terminalis

• Bezpośrednio przed bruzdą znajduje się 7-12 brodawek okolonych

• Górną powierzchnię na 2 symetryczne części dzieli podłużny rowek – bruzda pośrodkowa języka (droga odpływu śliny do gardła)

• Na nasadzie brak brodawek; obecny tam zespół mieszków – migdałek językowy

BRODAWKI JĘZYKOWE (papillae linguales)

Brodawki nitkowate (papillae filiformes)

• Najliczniejsze

• Występują na końcu języka, brzegach bocznych i grzbiecie

• Zmienne pod względem liczby, wielkości i kształtu

• Jedyne brodawki, które nie mają funkcji smakowej

Brodawki grzybowate (papillae fungiformes)

• Większe od poprzednich; mniej liczne

• Rozrzucone między nitkowatymi

• Ustawione zawsze pojedynczo, głównie na końcu i na brzegach (mniej licznie na grzbiecie)

• Żywa barwa czerwonawa

• Znajdują się tu poszczególne kubki smakowe

• Liczniejsze u dzieci

• Odmiana – brodawki soczewkowate (papillae lentiformes)

• Nerw smakowy dla brodawek grzybowatych – chorda tympani (włókna smakowe dochodzą drogą n. lingualis  V₃)

Brodawki okolone ( papillae vallatae)

• Ustawione w jednym szeregu, do przodu od bruzdy granicznej

• Najmniej liczne i największe

• Nieznacznie występują nad powierzchnię języka

• Główne narządy smaku (nie wykonują pracy mechanicznej)

• Kubki smakowe położone w błonie śluzowej (wydatniejsze odczuwanie smaku)

• Na dnie rowka otaczającego brodawkę uchodzą gruczoły surowicze (Ebnera)

• Wrażenia smakowe z tych brodawek przewodzi do mózgu n. glossopharyngeus

Brodawki liściaste (papillae foliatae)

• Fałdy błony śluzowej o kształcie listków

• Nieznacznie wznoszą się nad powierzchnię błony śluzowej

• Leżą na brzegach języka w tylnej części trzonu

• Kubki smakowe położone tak jak w okolonych

• Nerw smakowy – n. glossopharyngeus

MIĘŚNIE JĘZYKA

Zewnętrzne mięśnie języka

M. bródkowo-językowy (m. genioglossus)

• Przyczepy

  • Początkowy – górny guzek kolca bródkowego żuchwy

  • Końcowy

    • Dolne włókna – trzon kości gnykowej i nagłośnia

    • Pozostałe włókna – rozcięgno języka (aponeurosis linguae)

• Czynność

  • Wysuwa nasadę języka do przodu

  • Odciąga język od podniebienia i przyciska do dna jamy ustnej

M. gnykowo-językowy (m. hyoglossus)

• Przyczepy

  • Początkowy – górny brzeg trzonu i rogów większych kości gnykowej

  • Końcowy – części boczne rozcięgna języka

• Czynność

  • Pociąga grzbiet języka ku dołowi

  • Cofa wysunięty język do jamy ustnej

  • Obrót języka dokoła jego długiej osi (skurcz jednostronny)

M. rylcowo-językowy (m. styloglossus)

• Przyczepy

  • Początkowy – wyrostek rylcowaty i więzadło rylcowo-gnykowe lub rylcowo-żuchwowe

  • Końcowy

    • Pęczek boczny – koniec języka

    • Pęczek przyśrodkowy – wewnątrz trzonu języka

• Czynność

  • Pociąga język ku tyłowi i ku górze

  • Skurcz jednostronny – unosi język w swoją stronę i obraca go dokoła osi podłużnej

Wewnętrzne mięśnie języka

M. podłużny górny (m. longitudinalis superior)

• Przyczepy

  • Rozpoczyna się i kończy na rozcięgnie języka

• Czynność

  • Skraca i poszerza język

  • Unosi jego koniec

M. podłużny dolny (m. longitudinalis inferior)

• Przedłużenie m. podłużnego górnego na powierzchnię dolną języka

• Czynność

  • Skraca język

  • Opuszcza koniec wysuniętego języka

M. poprzeczny języka (m. transversus linguae)

• Nieparzysty

• Prawie zupełnie przykryty m. podłużnym górnym

• Czynność

  • Zwęża język

  • Włókna górne – wpuklenie grzbietu języka
    włókna dolne – uwypuklenie poprzeczne

M. pionowy języka (m. verticalis linguae)

• Najsilniej rozwinięty na końcu i na brzegach języka

• Czynność

  • Spłaszcza język, poszerza go i nieco wydłuża

UNACZYNIENIE JĘZYKA

• Tętnice pochodzą z a. lingualis  a. carotis externa

• A. profunda lingualis ( a.lingualis) wysyła gałązki do mięśni i błony śluzowej trzonu języka

• Prawa i lewa a. profunda lingualis łączą się małym zespoleniem (możliwe podwiązanie i operacja jednej strony)

• Martwica nie grozi, ponieważ a. sublingualis zespala się z drugostronną

• Nasada języka unaczyniona przez gałązki grzbietowe a. lingualis

• Dodatkowo dochodzą drobne gałązki z a. facialis i a. pharyngea ascendens

UNERWIENIE JĘZYKA

• Ruchowo – n. hypoglossus

• Czuciowo

  • N. lingualis ( V₃)

  • N. glossopharyngeus

  • N. laryngeus superior ( n. vagus)

• Wrażenia smakowe

  • Chorda tympani (z brodawek grzybowatych)

  • N. glossopharyngeus (z brodawek okolonych i liściastych)

DROGA SMAKOWA

Receptory

• Zakończenia czuciowe odbierające bodźce smakowe leżą głównie w kubkach smakowych

Neuron pierwszy

• Do kubków smakowych dochodzą wypustki obwodowe komórek leżące w zwojach n. facialis (zwój kolanka), n. glossopharyngeus (zwój dolny) oraz n. vagus (zwój dolny)
  Wypustki dośrodkowe podążają do górnej części tractus solitarius, kończąc się w jego jądrze

Neuron drugi

• Komórki nucleus solitarius oraz włókna z nich wychodzące (kierują się do przeciwległego wzgórza)

Neuron trzeci

• Komórki jądra łukowatego dodatkowego (nucleus arcuatus accessorius) oraz wychodzące z niego aksony wzgórzowo-korowe (kończą się prawdopodobnie
  w dolnej części zakrętu zaśrodkowego i w wieczku czołowo-ciemieniowym)

ŚLINIANKA PRZYUSZNA (glandula parotidea)

• Największa ze ślinianek

• Jedyny wielki gruczoł ślinowy wyłącznie surowiczy

Położenie

• Boczna strona twarzy

• Do przodu od małżowiny usznej i w dole zażuchwowym

• Wyróżniamy część powierzchowną i głęboką

Zawartość komory ślinianki przyusznej

• A. carotis externa

• Żyła zażuchwowa

• N. facialis

• Węzły i naczynia chłonne

Przewód ślinianki przyusznej

• Łączy gruczoł z jamą ustną

• Ujście przewodu leży na brodawce przyuszniczej (papilla parotidea)

Unaczynienie

• Gałązki t. skroniowej powierzchownej

Unerwienie

• Gałązki n. uszno-skroniowego (V₃)

ŚLINIANKA PODŻUCHWOWA (glandula submandibularis)

• Wypełnia tylną część wgłębienia między żuchwą a obu brzuścami m. digastricus

• Mniejsza od przyusznej

• Daje się wyczuć z zewnątrz przez skórę

• Gruczoł cewkowo-pęcherzykowy

• Wydziela przeważnie ślinę surowiczą

Przewód ślinianki podżuchwowej

• Występuje z powierzchni przyśrodkowej tylnej połowy gruczołu

• Uchodzi na brodawce błony śluzowej, zwanej mięskiem podjęzykowym (leży na dnie jamy ustnej)

Unaczynienie

• Gałązki a. facialis i a. lingualis

Unerwienie

• Czuciowe z n. lingualis

• Współczulne wydzielnicze – ze splotu otaczającego a. facialis

• Przywspółczulne wydzielnicze – chorda tympani

ŚLINIANKA PODJĘZYKOWA (glandula sublingualis)

• Położona na dnie jamy ustnej

• Przylega bezpośrednio do trzonu żuchwy po obu stronach jej spojenia

• Najmniejsza ze ślinianek

• Składa się z małych, oddzielnych gruczołów – ślinianek podjęzykowych mniejszych

• Gruczoł cewkowo-pęcherzykowy

• Wydziela głównie śluz

Przewody ślinianki podjęzykowej

• Gruczoły podjęzykowe mniejsze uchodzą krótkimi przewodami podjęzykowymi mniejszymi wzdłuż wolnego brzegu fałdu podjęzykowego

• Gruczoł główny wysyła jeden przewód podjęzykowy większy, który uchodzi na mięsku podjęzykowym

Unaczynienie

• Gałęzie a. sublingualis (a. lingualis)

Unerwienie

• Pochodzą z n. językowego (włókna czuciowe i przywspółczulne wydzielnicze)

• Nerwy współczulne pochodzą ze splotu otaczającego a. lingualis

OGÓLNA BUDOWA ZĘBÓW

• Ząb wystaję nad dziąsła tylko górnym odcinkiem – korona zęba (corona dentis)

• Koronę pokrywa najtwardszy składnik zęba – szkliwo (enamelum)

• Najdłuższa część każdego zęba kryje się w zębodole
  Jest to korzeń zęba (radix dentis)
  Koniec korzenia to wierzchołek lub szczyt zęba (apex radicis dentis)
  Korzeń może być pojedynczy lub mieć 2-3 odgałęzienia

• W przejściu korony w korzeń znajduje się zwężenie – szyjka zęba (cervix dentis)
  wystaje nad zębodół i jest objęta dziąsłem

• Korzeń i szyjkę pokrywa cienka warstwa kostniwa / cementu

• Podstawę dla szkliwa i kostniwa stanowi jednolita gruba warstwa istoty twardej. Stanowi ona największą część zęba, nadaje mu kształt i nosi nazwę zębiny (dentinum)

• Wewnątrz zęba znajduje się jama – komora zęba (cavitas pulparis)
  Jej zwężona część w obrębie korzenia to kanał korzenia
  Kanał korzenia otwiera się na wierzchołku każdego korzenia otworem szczytowym

• Całą jamę zęba wypełnia wiotka tkanka łączna silnie unaczyniona i unerwiona – miazga zęba (pulpa dentis)

• Korzeń umocowuje w zębodole łącznotkankowa błona, która go obejmuje – ozębna (periodontium)

RODZAJE ZĘBÓW

• Ze względu na kształt i budowę wyróżniamy 4 główne rodzaje zębów

  • Zęby sieczne / siekacze (dentes incisivi)

  • Kły (dentes canini)

  • Zęby przedtrzonowe / przedtrzonowce (dentes premorales)

  • Zęby trzonowe / trzonowce (dentes morales)

• W uzębieniu mlecznym brak jest zębów przedtrzonowych

• Uzębienie stałe każdej połowy szczęki składa się z

  • 2 siekaczy

  • 1 kła

  • 2 zębów przedtrzonowych

  • 3 zębów trzonowych

• Uzębienie mleczne każdej połowy szczęki składa się z

  • 2 siekaczy

  • 1 kła

  • 2 zębów trzonowych (mlecznych)

ZĘBY SIECZNE (dentes incisivi)

• Służą głównie do odgryzania kęsów

• Powierzchnia zew. i wew. zwęża się w kierunku korzenia

• Powierzchnia zewnętrzna prawie czworokątna

• Powierzchnia wewnętrzna bardziej trójkątna (w zębach górnych silnie wklęsła
  w kierunku podłużnym)
  Przy szyjce kończy się tępym wzniesieniem – guzkiem zębowym (tuberculum dentis)

• Powierzchnie styczne (przyśrodkowa i boczna) są mniej więcej trójkątne

• Każdy siekacz ma tylko jeden korzeń (nieco bocznie odchylony)

• Komora zęba ma większe wymiary w kierunku poprzecznym niż w strzałkowym

• Siekacz górny przyśrodkowy większy od bocznego
  dolne mniejsze od górnych
  Siekacz dolny boczny większy od przyśrodkowego

KŁY (dentes canini)

• Najsilniej rozwinięte zęby jednokorzeniowe

• Zamiast krawędzi siecznej posiadają wierzchołek żucia

• Na powierzchni językowej korony znajduje się guzek zębowy

• Komora górnych i dolnych kłów wybiega ku wierzchołkowi w jeden zaostrzony uchyłek

• Kieł górny – najdłuższy ząb całego uzębienia

ZĘBY PRZEDTRZONOWE (dentes premorales)

• Służą do przecierania pokarmów

• Pod względem kształtu i czynności stanowią postać przejściową do zębów trzonowych

• Na koronie występuje wyraźna powierzchnia żucia

• Są to zęby dwuguzkowe (jeden z guzków leży po stronie policzkowej korony, a drugi po stronie językowej)

• Na powierzchni żucia znajduje się podłużna bruzd przebiegająca równolegle do łuku zębowego

• Kształt korony podobny do pryzmatu czworościennego

• W zębach przedtrzonowych górnych korzeń bywa często dwudzielny, na dolnych jest zawsze pojedynczy

ZĘBY TRZONOWE (dentes molares)

• Ze wszystkich zębów mają najsilniej rozwiniętą koronę

• Korona zębów górnych – kształt zbliżony do rombu
  Korona zębów dolnych – kształt wydłużonego prostokąta

• Zęby wieloguzkowe (na powierzchni żucia co najmniej 3 guzki)

• Guzki są różnie rozłożone na zębach górnych i dolnych (guzki jednej strony wchodzą w zagłębienia między guzkami drugiej strony)
  Umożliwia to rozcieranie i mielenie kęsów

• Mają prawie stale 2 lub więcej korzeni
  Liczba korzeni większa na zębach górnych (w przeciwieństwie do guzków)

• Pierwszy ząb trzonowy jest największy, ostatni najmniejszy (zwykle silnie zredukowany i wyżyna się z opóźnieniem lub wcale – ząb mądrości)

Zęby trzonowe górne

• Korona w kształcie rombu

• Na powierzchni żucia najczęściej 4 guzki (większa liczba zdarza się jako odmiana, zwłaszcza na zębach mądrości)

• Zmienny układ guzków i przedzielających je bruzd

• 3 korzenie – 2 policzkowe i 1 językowy

Zęby trzonowe dolne

• Korona w kształcie podłużnego prostokąta

• Posiadają 5 lub 4 guzki

• Na zębach czteroguzkowych bruzdy międzyguzkowe mają kształt krzyża

• Mają 2 korzenie

• Komora zęba obszerna, leży głównie w szyjce

• Mniej zmienne niż górne

UNACZYNIENIE ZĘBÓW

T. zębodołowa górna (i tt. zębodołowe górne przednie) t. podoczodołowa  t. szczękowa t. szyjna zew.

T. zębodołowa dolna t. podoczodołowa t. szczękowa  t. szyjna zew.

UNERWIENIE ZĘBÓW

Nerwy zębów górnych pochodzą od V₂, a dolnych od V₃
Bezpośrednio do zębów górnych dochodzą gałęzie zębodołowe górne (tylne, środkowe, przednie)
N. zębodołowy dolny zaopatruje żeby żuchwy

GARDŁO (pharynx)

Położenie i podział

• Narząd nieparzysty i symetryczny, leży do przodu od kręgosłupa szyjnego

• Ku górze przyczepia się do podstawy czaszki. Przyczep ten ogranicza sklepienie gardła (fornix pharyngis)

• Ku dołowi gardło przechodzi w przełyk (na wysokości chrząstki pierścieniowatej)

• Tylna ściana gardła stanowi zamkniętą powierzchnię bez otworów

• Ściana przednia przebita jest trzema otworami (jest niezupełna, utworzona przez przegrodę nozdrzy tylnych, podniebienie miękkie, nasadę języka i ścianę tylną krtani)

  • Otwór górny (nozdrza tylne)
    Prowadzi do jamy nosowej

  • Otwór środkowy
    Prowadzi do jamy ustnej

  • Otwór dolny
    Prowadzi do krtani

• Bocznie gardło graniczy obustronnie z t. szyjną wspólną, t. szyjną wew. , ż. szyjną wew. , rogiem większym kości gnykowej i płytką chrząstki tarczowatej

• Gardło dzielimy na 3 części / piętra

  • Pars nasalis pharyngis

  • Pars oralis pharyngis

  • Pars laryngea pharyngis

• Granicę części nosowej i ustnej stanowi podniebienie miękkie
  Część środkowa i dolna nie są od siebie oddzielone

BUDOWA ŚCIANY GARDŁA

Składa się z 4 warstw, idąc od wewnątrz są to

• Błona śluzowa

• Błona włóknista

• Błona mięśniowa

• Błona zewnętrzna

BŁONA ŚLUZOWA GARDŁA

Część nosowa gardła

• W ścianach bocznych części nosowej widoczne jest ujście gardłowe trąbki słuchowej (ostium pharyngeum tubae auditivae)

• Ujście gardłowe trąbki od strony przedniej, górnej i tylnej objęte jest podkowiastą wyniosłością błony śluzowej
  Przednia część tej wyniosłości – warga przednia (labium anterius)

• Warga przednia przedłuża się ku dołowi w kierunku podniebienia miękkiego
  w postaci słabego, krótkiego fałdu błony śluzowej – fałdu trąbkowo-podniebiennego

• Część górną i tylną wyniosłości obejmującej ujście trąbki stanowi warga tylna (labium posterius) zwana wałem trąbkowym

• W przedłużeniu wału trąbkowego ku dołowi w ścianie bocznej gardła biegnie fałd błony śluzowej zwany fałdem trąbkowo-gardłowym (plica salpingopharyngea)

• Ujście trąbki słuchowej w jej części dolnej jest zwężone wyniosłością błony śluzowej – wałem m. dźwigacza (torus levatorius)

• Ku tyłowi od niego znajduje się zachyłek gardłowy (recessus pharyngeus)

• 2 duże skupienia tkanki limfatycznej – migdałek gardłowy i trąbkowy

Część ustna gardła

• Błona śluzowa ściany bocznej i tylnej jest gładka

• Ścianę przednią stanowi cieśń gardzieli

Część krtaniowa gardła

• W przedniej ścianie leży wejście do krtani (aditus laryngis) (ograniczone brzegiem górnym nagłośni, fałdami nalewkowo-nagłośniowymi i fałdem rozpiętym między obiema chrząstkami nalewkowatymi)

• Z brzegów bocznych nagłośni biegnie fałd gardłowo-nagłośniowy

• Poniżej niego znajduje się zachyłek gruszkowaty (recessus piriformis)

• W jego ścianie przedniej biegnie fałd nerwu krtaniowego

BŁONA MIĘŚNIOWA GARDŁA

• Zbudowana z mięśni poprzecznie prążkowanych

• Unerwiona przez gałązki nerwów IX i X

• Mięśnie gardła rozpoczynają się przeważnie na częściach pochodnych łuków skrzelowych (żuchwa, wyrostek rylcowaty, kość gnykowa, chrząstki krtani)

• Wyróżniamy mięśnie zwieracze i dźwigacze gardła

Mięśnie zwieracze gardła

Wyróżniamy tutaj

• M. zwieracz dolny gardła (m. constrictor pharyngis inferior)

• M. zwieracz środkowy gardła (m. constrictor pharyngis medius)

• M. zwieracz górny gardła (m. constrictor pharyngis superior)

Mięśnie dźwigacze gardła

Wyróżniamy tutaj

• M. podniebienno-gardłowy (m. palatopharyngeus)

• M. rylcowo-gardłowy (m. stylopharyngeus)

UNACZYNIENIE GARDŁA

• A. pharyngea ascendens jest główną tętnicą gardła

• Do górnej części gardła kierują się gałązki a. carotis externa (t. podniebienna wstępująca, t. podniebienna zstępująca, t. kanału skrzydłowego)

• Do dolnej części gardła dochodzą gałązki t. tarczowej dolnej