Wykład: Proces karny 11.12.2008

Środki przymusu:

Dział VI KPK

Definicje:

Definicja poprzez cel – środki, które są stosowane w celu zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania/procesu.

Środki przymusu są ingerencją w prawa jednostki.

Przymus – nie ma jego definicji w kodeksie. Są to przede wszystkim środki stosowane wbrew woli. Przymus może być zarówno fizyczny, jak i psychiczny. Przymus można też określić jako „niezależnie od woli” → wg profesora to już nie byłby jednak przymus.

Definicja ogólna – środki stosowane w celu zapewnienia prawidłowego przebiegu procesu, które ingerują w prawa jednostki i są stosowane wbrew woli.

Nie wszystkie środki przewidziane w dziale kodeksu da się dopasować do takiej definicji (np. list żelazny). Są też ewidentne środki przymusu, które nie są w ten sposób nazywane (np. przymusowe doprowadzenie). Uregulowanie kodeksowe nie przesądza zatem charakteru środka. Należy trzymać się definicji.

Klasyfikacja:

Środki przymusu sensu largo i sensu stricto:

Środki zapobiegawcze – są wydzielone ze środków przymusu, ale to wyodrębnienie ma tylko charakter porządkowy, bo same środki nie różnią się od środków przymusu. Środki zapobiegawcze są środkami przymusu w rozumieniu szerokim

Środki dowodowe – niektóre też mogą mieć charakter przymusowych. Można je zaliczyć do środków przymusu sensu largo.

Środki izolacyjne i nieizolacyjne:

Środki izolacyjne – pozbawienie jednostki wolności.

Zasady stosowania:

Zasada ustawowej podstawy – tylko ustawa może stanowić ich podstawę. Nie wolno ich interpretować rozszerzająco.

Zasada minimalizacji – stosowanie tyle przymusu, ile jest niezbędne ~ zasada proporcjonalności pomiędzy dobrem poświęcanym a korzyścią, którą uzyskujemy.

Zasada umiaru – wybór środka łagodniejszego spośród tych, które są możliwe w danej sytuacji, jeśli ten łagodniejszy wystarczy do osiągnięcia celu.

Środki zapobiegawcze a domniemanie niewinności:

Wyjątek od zasady domniemania niewinności. Cena za sprawność postępowania i skuteczność aparatu ścigania. Jest to konieczna ingerencja w domniemanie niewinności. Państwo ponosi odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za ewentualne szkody.

Stosowanie środków na przykładach:

Tymczasowe aresztowanie:

Najsilniejszy środek. Restrykcyjne i precyzyjne uregulowanie podstaw w kodeksie.

Nie ma maksymalnego czasu trwania aresztowania – jedyna taka regulacja, obok macedońskiej, w Europie → mamy z tym wiele problemów.

System gwarancji związany z zastosowaniem tego środka (procedura) – postępowanie musi być rzetelne i uczciwe (w związku z tym TK np. uchylił art. 156 par.5 w zakresie, w jakim uprawniał prokuratora do ograniczenia dostępu oskarżonego i jego obrońcy do akt) tzn. musi realizować prawo do obrony → art. 249

Kontrola środków – jednym organem uprawnionym do tymczasowego aresztowania jest sąd. Organem odwoławczym jest sąd drugiej instancji. W przypadku sądu apelacyjnego, nad którym nie ma wyższego, odwołać można się poziomo tj. do innego składu orzekającego

Okres pobytu w areszcie zawsze zalicza się na poczet kary. Jeśli jej nie orzeczono to przysługuje odszkodowanie. Inne środki izolacyjne też się zalicza na poczet kary.

Nie ma sytuacji, w której zastosowanie aresztu byłoby obligatoryjne.

Co do zasady areszt wolno stosować, ale są również wyjątki, w których nie można go stosować → art. 259 (od tych wyjątków są odstępstwa).

Art. 259 par.2 – jeśli przewiduje się, że kara izolacyjna nie zostanie orzeczona, to nie powinno się stosować aresztu, ponieważ nie będzie na poczet czego go zaliczyć.

Art. 259 par.3 – aresztu nie stosuje się, gdy przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku.

Art. 259 par.4 – wyjątek od wyjątków.

Podstawy:
1. faktyczne okoliczności – np. duże prawdopodobieństwo popełnienia czynu (oparcie na dowodach lub dotychczasowym zachowaniu)
2. cel – niezbędność, w celu zapewnienia prawidłowego toku postępowania → art. 249

Art. 258 – szczególne postępowanie.
par.2 – chodzi o najpoważniejsze przestępstwa; również wtedy, gdy w pierwszej instancji został orzeczona surowa kara → jest to swoiste domniemanie, że zachodzi obawa matactwa, ucieczki, unikania kary. To domniemanie jest wzruszalne. Te przesłanki nie są samodzielną podstawą aresztowania.

Obserwacja psychiatryczna:

Znajduje się poza działem VI, tj. w art. 203 (został uchylony przez TK, bo nie precyzował dostatecznie podstaw do zastosowania i terminu trwania).

Jest środkiem izolacyjnym.

Zatrzymanie:

Poprzedza tymczasowe aresztowanie. Warunkiem nie jest przesłuchanie. Może nastąpić w przypadku złapania na gorącym uczynku. Jest to środek szybkiej reakcji, ma charakter prowizoryczny. Zatrzymanie nie dokonuje sąd tylko policja lub podobne służby.

Może trwać do 48h – w tym czasie należy oddać do dyspozycji sądu albo wypuścić.

Podlega kontroli sądowej tj. przysługuje zażalenie na zatrzymanie:
1. istnienie faktycznej podstawy
2. istnienie prawnej podstawy
3. sposób zatrzymania
Jest to kontrola następcza, jeśli stwierdzi się naruszenie, to przysługuje odszkodowanie.

Ujęcie:

Odmiana zatrzymania → art. 243

Przysługuje każdemu, jeśli przyłapie sprawcę na gorącym uczynku lub jeśli podejmie pościg bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa (nie można przerwać pościgu).

Osobę zatrzymaną trzeba bezzwłocznie oddać policji.