Malarstwo włoskie XIV wieku – pierwsza połowa

Kształtowanie się nowożytnej koncepcji malarstwa.

Malarstwo Sieny – działalność najwybitniejszych malarzy swoich czasów.

Duccio – zachowanie sporej liczby nawiązań do malarstwa bizantyńskiego.

Simone Martini – innowator w przeciwieństwie do Duccia, ur ok 1280-1344r w Awinionie – gdzie podjął się prac nad dekoracją pałacu papieskiego – niecko młodszy od Giotta (zm. 1337r) i wiadomo, że w drugim dziesięcioleciu wieku XIV był artystą cenionym, dlatego że około 1313 roku działał w Asyżu gdzie wykonywał w dolnym kościele św. Franciszka kaplicę pod wezwaniem św. Marcina (1312-1317). Ujawnienie się jako dojrzałego malarza, otrzymującego ważne zlecenia przypada na drugie dziesięciolecie

• scena snu św. Marcina – tło architektoniczne o rozbudowanej przestrzeni, skrót optyczny, sypialnia św. Marcina gdzie znajduje się jego łóżka, jest trochę za krótka by pomieścić gromadę aniołów, którzy stawili się wraz z Jezusem, ale takie dysproporcje między postaciami a architekturą są stałą cechą malarstwa włoskiego

• ostatnia scena cyklu, pogrzeb św Marcina, poprawnie skonstruowane wnętrze, ponownie pierwsza ściana prostopadłościanu odjęta, dobrze oddane wnętrze wraz z detalami architektonicznymi, kapitele, ostrołukowe okna wypełnione maswerkami

• w 1315 podjął się bardzo ważnego zlecenia – dekoracja jednej ze ścian niewielkiej ściany w ratuszu Sieneńskim (palazzo publico) – było to najważniejesza budowla w tej republice miejskiej – był to niewielki ośrodek, ale prowadzący własną dość aktywną politykę wobec innych miast toskańskich, tworząc tzw komunę miejską, zarządzaną prze radę miejską i ów ratusz przebudowywanym XIV wieku jest świadectwem rozmaitych ambicji i aspiracji politycznych i rangi miasta Sieny. - zostało wykonane wielkie malowidło w głównej sali (sala del consiglio) ratusza – przedstawia ono Matkę Boską tronującą w otoczeniu świętych i aniołów – Maesta – jest ona nieco odmienna od tej Duccia z 1311r, być może Simone Martini zaczął je już w 1312r, nie widać tutaj żadnych oddziaływań tej ołtarzowej Maesty; tutaj Matka Boska na tronie, pod baldachimem, Maria jest nieznacznie większa od pozostałych postaci i wszyscy znajdują się w jakiejś realnej przestrzeni, ale nieokreślonej. Grupa osób świętych i aniołów, zgromadzone wokół centrum, czyli Marii – jest to bardzo naturalne ujęcie postaci – chociaż sceneria tego wydarzenia nie została bliżej określona. Za plecami Matki Boskiej widać konstrukcję architektoniczną, ażurową, tworzącą zaplecek tronu, przypominającą nieco konstrukcję ołtarzy. Ślady tradycji można wychwycić w niektórych typach twarzy przypominających twarze bizantyńskiego, nie dotyczy to jednak Matki Boskiej. Matka Boska jest główną patronką Sieny, dlatego wybór takiego rodzaju sceny do wnętrza o charakterze świeckim

• kilkanaście lat po wykonaniu tego malowidła Simone Martini powrócił jako artysta do Palazzo Publico w Sienie, gdzie podjął się wykonania malowidła w najwyższej części ściany Sala del Consiglio, przeciwległa do tej, na której znajduje się Maesta, na tej ścianie zbiór malowideł pochodzących z różnego okresu czasu. Fresk ten datowany jest na rok 1328 i przedstawia on Guidoricio da Fogliano, który był capitano della guerra - był dowódcą wojsk sieneńskich, które przyłączały do republiki sieneńskiej pomniejsze miejscowości poszerzając terytorium sieneńskie, w 1327 została zakończona ta kampania wojskowa, kiedy Guidoricio zdobył dwie miejscowości, za co zostały uhonorowany tym malowidłem, w rynsztunku ozdobnym na tle skalistego pejzażu – powrót do antycznej tradycji przedstawień konnych, będących równocześnie przedstawieniami konkretnych osób. W średniowieczu tego rodzaju przedstawienia były zarezerwowane praktycznie dla cesarza Konstantyna, rzeźb ukazujące postaci na koniach zachowała się bardzo mała. Simone Martini odwołuje się do tradycji bardzo odległej w czasie, przekazując kapitana na tle zdobytych przez niego miejscowości. Przy czym krajobraz ten jest dosyć dziwny, skalisty, sprowadzony właściwie do jednego z tych miast, zamku, mamy też fragmenty umocnień na szczycie i obóz wojskowy, nie widać tu właściwie oddziałów, którymi dowodził kapitan, krajobraz pozbawiony ludzi, czy elementów które można by powiązać z okolicami Sieny.

• Poniżej fragment malowidła, które zostało zniszczone i nie bardzo wiadomo kiedy, ale również możemy dostrzec tam miasto otoczone płotem i dwie postacie na tle tego miasta, bardzo sporne jest datowanie tego malowidła jak też i rozpoznanie osób bądź sytuacji jaka tam była przedstawiona, oraz zidentyfikowania malarza. Przeważa tendencja, która każe uznawać to za dzieło Duccia, którego treścią było by pokojowe przejęcie przez Sieneńczyków którejś z miejscowości przyłączonych do swego terytorium. W takim wypadku to malowidło Simone Martiniego byłoby kolejnym, które dokumentowało terytorialne zdobycze Sieneńczyków – jakiś większy program mówiący o podbojach Sieny.

Kolejny etap dekoracji ratusza – z sali wielkiej rady przejście prowadzi do kolejnej, mniejszej sali nazywanej Sala dei Nove – sala obrad przewodniczących rady miasta – w tej sali trzy ściany zostały pokryte b. bogatą dekoracją figuralną – Alegoria Dobrych i Złych Rządów - Ambrogio Lorenzetti 1338-1340

• Personifikacje pojęć politycznych i moralnych uzupełnione wyobrażeniem skutków dobrych i złych rządów

• alegoria dobrych rządów – starzec zasiadającym na tronie otoczony personifikacjami – sprawiedliwość, roztropność, wiara, nadzieja, miłość, odwaga etc; natomiast u dołu widać przedstawicieli rady miasta Sieny

• na innej ścianie miasto rządzone sprawiedliwie – kolejna część alegorii dobrych rządów – tańczące kobiety, pracujący murarze, dekarze, kupcy, otwarta karczma, konsumenci przy stole – co ciekawe próbowano rozpoznań jakieś konkretne budowle XIV wieczne budowle Sieny, nawet nie ma ratuszu, ale jest to bardzo urozmaicone przedstawienie miasta, które piętrzy się na ścianie, elewacje niektórych kamienic są oglądane ponad dachami innych, umieszczonych na pierwszym planie

• scena poza bramami miejskimi – gdzie widać znaczną przestrzeń rozciągającą się poza murami, tutaj polatuje sobie sprawiedliwość, jako atrybuty trzyma szubienicę i tekst z zasadami jak zachować sprawiedliwość, wśród wzgórz znajdują się mieszkańcy zajmujący się poszczególnymi zajęciami, jest to pejzaż o charakterze uniwersalnym, tzn przedstawione są w nim zajęcia przypadające na wszystkie pory roku – od żniw, poprzez siewy, zbiór zbóż i jesienne orki – nie jest to wyobrażenie będące wyobrażeniem jakiejś konkretnej pory lecz przedstawienie o charakterze alegorycznym. Dobre rządy jako takie o charakterze uniwersalnym, które obejmują czas cykliczny i wszystkie warstwy społeczeństwa – szlachetnie urodzeni, kupcy, rolnicy. Badacze chcieli odnaleźć jakieś ujęcia, punkty odpowiadające wyglądowi rzeczywistych okolic Sieny, ale niestety te próby identyfikacji nie dały rezultatów, jest to krajobraz urozmaicony, który generalnie w ogólnych zarysach wzgórzom Pianti, ale nie jest to widok jakiegoś konkretnego fragmentu terytorium, które można byłoby dostrzec stojąc przed górami Sieny.

• bardzo zniszczony, ale jeszcze czytelny fresk na przeciwległej ścianie ukazujące miasto źle rządzone, na tronie siedzie rogaty tyranus, jego doradcą jest bestia o kształtach mało atrakcyjnych (xD) – przeciwieństwa cnót teologicznych które mu towarzyszą, bestie z przeciwieństwami pojęć moralnych z przeciwległej ściany, w mieście i okolicach dzieją się same złe sprawy, napady, morderstwa, zgliszcza, pożary, ruiny.

• Co ciekawe nie udało się odnaleźć do dnia dzisiejszego żadnego tekstu który byłby podstawą tego dzieła. Istotne jest to, że pojawia się w tych malowidłach taka rozległa, zróżnicowana i urozmaicona PRZESTRZEŃ. Trudno powiedzieć, że pejzaż jest bohaterem przedstawienia, bo jest to malowidło o treściach alegorycznych, ale ważny jest fakt, że przed połową wieku XIV w Sienie pojawiły się te ogromne i bardzo zróżnicowane pejzaże o charakterze uniwersalne i to w sensie temporalnym i przestrzennym. Oczywiście pewne precedensy w malarstwie Sieneńskim istnieją, ale mimo wszystko, mamy tutaj do czynienia z nieporównalnie większą różnorodnością przestrzeni, ukazującym w sposób bardzo wierny realia życia w mieście.

→ Lorenzetti - W pinakotece Sieneńskiej zachowały się dwa obrazki – jeden z nich ukazuje miasto nad morzem, drugi natomiast ukazuje zamek nad jeziorem, te obrazki są niewielki liczą około 18cm wys i 25 szerokości – maleństwa :D. Interesujące jest to, że są to przedstawienie krajobrazowe – który jest głównym tematem obrazu. Analiza konserwatorska stwierdziła, że podstawa wraz z obramieniem są z jednego kawałka drewna – świadczy to o tym, że nie są to destrukty z większego dzieła. Są to pierwsze przedstawienia w Sienie ściśle krajobrazowe. Nasuwa się pytanie jaką funkcję mogły pełnić owe obrazki, takie małe, przeznaczone do prywatnych wnętrz. Większość badaczy zgadza się obecnie z przypuszczeniem, że te obrazki pejzażowe stanowiły część dekoracji sprzętów należących do kancelarii rady miejskiej. Ponieważ to przedstawienie z kobietą siedzącą na brzegu sadzawki odpowiada w jakiś ogólnych zarysach miejscowości w okolicach Sieny

• te krajobrazy mogły zdobić szafki, bądź skrzynie w których przechowywano dokumenty dot miejscowości należących do republiki Sieneńskiej, jest to koncepcja dosyć prawdopodobna, odnosząca się do aktywności rady miasta sieny skupionej na dekorowaniu ratusza. W sztuce włoskiej pojawiają się pewne kategorie przedmiotów stanowiących funkcje ozdobne np. skrzynie, często te były dekorowane przez dobrych malarzy, różnymi scenami o charakterze np. mitologicznym. Zwyczaj dekorowania mebli przez artystów przetrwał nawet w XV wieku

ad Simone Martini – poza malowidłami tworzył on również obrazy tablicowe, ołtarzowe

• błogosławiony Agostino Novello – dekoracje uproszczone, przypominające dekoracje teatralne, jednak ze zręcznie przedstawianą architekturą , sceny: cuda świętych mężów, cudowna interwencja świętego – uproszczone krajobrazy, ale bardzo zróżnicowane

• ołtarz Zwiastowania 1333 – istotna uwaga – rzadko zdarza się by twórczość jakiegoś artysty rozwijała się w sposób liniowy, tymczasem można by uznać go o wiele bardziej tradycyjne niż ołtarz Agostino Novello, czy fresk przedstawiający Guidoricio – widoczne liczne tradycje bizantyńskie – schemat postaci Matki Boskiej, koncepcja odrealnionego otoczenia, w płytkim proscenium, gdzie stoi tylko drewniany tron/ława. gdzie siedzi Matka Boska, wazon z liliami, wszystko to odseparowane od siebie zostało nałożone na złote neutralne tło – wyraźnie widać, że musiały w tym przypadku decydować jakieś upodobania, życzenia bądź żądania fundatorów, którzy zażyczyli sobie ołtarz bardzo tradycyjny, który nie wprowadza nowych rozwiązań przestrzennych, czy też ikonograficznych – to ołtarz przeznaczony do Kościoła św Antoniusza w Sienie

ad Bracia Lorenzetti – Pietro był starszy od Ambrogia, rozpoczął działalność już w latach 20 XIV wieku

Pietro:

• scena z cyklu chrystologicznego w kościele dolnym w Asyżu – zgrabne uporządkowanie sceny umywania nóg nad wejściem do zakrystii: apostołowie w loggi, oddzielonej częściowo od wzroku widza, a częściowo loggia ta otwarta, tam gdzie widoczna jest scena obmtwania

• wjazd do Jerozolimy – inspirowane sceną z Maesty Duccia – Lorenzetti lubował się w dokładnym odtwarzaniu detalu, jeśli chodzi o przestrzeń miał tendencję do wprowadzania nadmiernie rozbudowanych grup ludzkich w przestrzeń która była dla nich zbyt ciasna

• Pala del Carmine – 1328 dla karmelitów – Matka Boska tronująca ze sceną nadania reguły karmelitanek, i sceny rozgrywającej się w skalistym krajobrazie – centrum ich świata stanowi kościół, bardzo starannie zostały odtworzone refleksy światłą na wodzie w studni, która jest rzeczywiście przezroczysta (typ małych ołtarzów, znajdujących się w predellach)

• Ołtarz Narodzin Marki Boskiej 1342 – urozmaicone bardzo wnętrza pełne detali, ponadto otwierające się na pewne pomieszczenia znajdujące się za nimi (1398 – naśladownictwo tego ołtarzu Paola di Giovanniego – powtarza on kompozycję Lorenzettiego – wprowadzając pomieszczenie z loggią otwierająca się na ogród)

Ambrogio – stosował podobne rozwiązania

• ołtarz Ofiarowania Jezusa w Świątyni 1342 z bardzo skomplikowanym wnętrzem owej świątyni – niezbyt konsekwentnie konstruowanym jeżeli chodzi o różnorodność pomieszczeń, ale jest to równocześnie wnętrze obfitujące w liczne detale z ogromną starannością przedstawione

W malarstwie Sieny przed połową XIV wieku równowaga pomiędzy naturalizmem a dążeniami do dekoracyjności. Dekoracyjność i tak silnie związana z naturalizmem

Lorenzetti zmarli w 1348 podczas epidemii dżumy – zakończyło się dzieje malarstwa sieneńskiego

Po połowie wieku – zarówno w Sienie jak i we Florencji zaczynają się ujawniać coraz częstsze tendencję zachowawcze – dążące do bardziej dekoracyjnego malarstwa stylu międzynarodowego przełomu XIV/XV wieku