Malarstwo włoskie – XIV wieku

ważne z powodu przemian formalno-stylistyczne, oraz zmiany związane ze stosunkiem do artystów i zawodów artystycznych. Właśnie w wieku XIV we Włoszech dokonuje się wyraźna przemiana podejścia do postaci i zawodu artysty, a przede wszystkim malarzy i rzeźbiarzy, którzy nie przestają być rzemieślnikami w cechach ale zyskują prestiż, który zdecydowanie wykracza poza ich miejsce w hierarchii społecznej wynikającej z przynależności do cechu, z wykonywania zawodu z którym związana jest praca i wysiłek fizyczny. W piśmiennictwie europejskim zaczyna się kształtować obraz artysty którego umiejętności mogą być przedmiotem dziwu, którego umiejętności przynoszą chlubę w środowisku w którym artysta działa. W kronikach zaczynają się pojawiać bardzo pochlebne uwagi malarza czy rzeźbiarza, które wnoszą coś wartościowego do tej wspólnoty i jest to pierwszy przypadek, etap wychodzenia artystów z anonimowości, w jakiej pozostawali wcześniej jako członkowie dużych zespołów, cechów zrzeszających rzemieślników. Następuje przewartościowanie stosunku historiografów do artystów dokonuje się właśnie we Włoszech.

Kwestie formalno artystyczne – można zetknąć się z poglądem od czasów najwcześniejszych, że malarstwo włoskie w średniowieczu pozostawało pod bardzo silnym wpływem malarstwa bizantyńskiego /maniera greca – określenie bizantynizujących obrazów, jakich mnóstwo można odnaleźć we Włoszech do końca wieku XIII. Ten współczynnik bizantyński jest wyraźny na całym terytorium Włoch, zwłaszcza na Sycylii gdzie działały warsztaty sprowadzanae z Bizancjum, jak i w Wenecji, gdzie mozaicyści greccy dekorowali narteks kościoła San Marco.

We Florencji dekoracji np. baptysteriów, ze przekazów źródłowych wiadomo że mistrzowie kierujący tą dekoracją kształcili się wcześniej w Wenecji – pośrednie oddziaływanie Bizancjum.

Tradycja nawiązywania do rozwiązań wypracowanych w okresie wczesnego chrześcijaństwa, gdzie w XII/XIII wieku wykorzystywano liczne motywy, tematy obrazowe, które wywodziły się z zespołów powstałych w wieku V/VI.

Bizantynizm w malarstwie włoskim, to przede wszystkim jest on bardzo wyraźny tam, gdzie działały warsztaty przybyłe z Bizancjum, bądź w tym środowiskach gdzie przejmuje się ikonografię bądź tradycje kompozycyjne nie utrwalone w sztuce europy zachodniej

Obrazy tablicowe z wieku XIII

→ pierwsza połowa XIII stulecia – sceny z życia św Franciszka, w kościele Santa Croce we Florencji, zarówno w wieku XIII jak i XIV, bardzo łatwo można zauważyć wszystkie cechy łączące owo malarstwo ze sztuką bizantyńską

• odrealniona przestrzeń zbudowana z motywów które nie są ze sobą powiązane, poszczególne kwatery z tego retabulum ołtarzowego można zauważyć rozmaitą różnorodność, np. budowle, elementy pejzażowe i przestrzeń częściowo otwarta, a częściowo zamknięta – wydarzenia rozgrywające się zarówno we wnętrzach jak i na zewnątrz

• postaci umieszczone są na wąskim pasie ziemi, choć jest to wydłużony prostokąt o barwie ciemnobrunatnej,

• wszystkie z elementów umieszczone są na tym samym poziomie bez właściwego zróżnicowania odległości

• kontrastowa kolorystyka, dość charakterystyczna dla malarstwa bizantyńskiego

• bizantynizujące typy twarzy, dość zgeometryzowanych o ciemnej karnacji, twarz wyraźnie wystylizowana

→ ołtarz św. Klary z ok.1280

• brak szczególnych zmian w sposobie ujęcia sceny

• kolorystyka nieco bardziej zróżnicowana, co jest spowodowane wyrazistszym modelunkiem światłocieniowym, wprowadzenie większej ilości odcieni barw podstawowych

→ nastawa z wyobrażeniem Matki Boskiej karmiącej w asyście świętych, Florencja, ok 1260

• wyraźny bizantynizujący charakter przedstawienia, ujawniający się nawet w samym typie postaci Matki Boskiej, kiedy to Maria przedstawiana jest w płaszczu zarzuconym na głowę (wywodzi się jeszcze z tradycji rzymskiej), stał się powszechnym znakiem rozpoznawczym bizantyńskiej ikonografii maryjnej

→ koniec wieku XIII Maesta Cimabue – 1290-95 (2x)

• artysta znany z biografii z dość dużymi lukami, pracujący również w Paryżu

• jest autorem obrazów tablicowych, które z jednej strony mieszczą się w tradycji malarstwa bizantynizującego, z drugiej natomiast w pewien sposób z ową manierą grecką zerwano, albo raczej odchodzi od niej

• maesta dla kościoła Franciszkanów w Pizie

• modelowana w sposób typowy dla sztuki bizantyńskiej

• w drugiej dla kościoła św. Trójcy w Val de Grosa /?/ - sposób modelowania twarzy i dzieciątka a również w modelunku aniołów widać odejście od twardego linearnego modelunku właściwego poprzedniemu obrazowi, na rzecz łagodniejszej gamy barwnej i modelowania światłocieniowego z wykorzystaniem licznych półtonów, rysy twarzy zyskują miękki łagodny wyraz, nie są to jakieś przemiany radykalne, ale trudno byłoby mówić o jakimś gwałtownym zrywaniu ze sztuką bizantyńską, właściwie we Włoszech na przełomie XIII/XIV wieku jest to proces odchodzenia pewnymi drobnymi krokami od rozwiązań pochodzącymi z Bizancjum

• samo przejęcie schematu kompozycyjnego z trzema arkadami w dolnej części z postaciami proroków też jest dziedzictwem sztuki bizantyńskich

Bardzo radykalne przemiany dokonują się jednak na gruncie malarstwa ściennego, bardzo ważnym miejscem w którym rozpoczyna się proces odchodzenia od tradycji bizantyjskiej jest kościół św. Franciszka w Asyżu. Było to miejsce ważne w malarstwie włoskim, ponieważ tam powstały dwa wielkie zespoły malowideł ściennych, w tzw Kościele Głównym. Ujawniły się w nich zupełnie nowe tendencje. Franciszek zmarł w roku 1226, kanonizowany 2 lata po śmierci i bazylika pod jego wezwanie w Asyżu stała się ważnym miejscem jego kultu. Franciszkanie jak i dominikanie należą do zakonów żebrzących, zakonów miejskich, które z natury swojej miały charakter kaznodziejski, nastawione były na prowadzenie działalności ewangelicznej i katechizującej. Byli oni nastawieni na aktywną działalność w dużych środowiskach ludzkich. Reguła zakonna nakazywała im ubóstwo, w związku z czym kościoły, czy klasztory miały zawierać tylko podstawowe wyposażenie służace życiu codziennemu i sprawowaniu kultu religijnego, bardzo szybko jednak ujawniła się tendencja do odchodzenia od rygoryzmu reguł. I ten kościół stał się miejscem w którym znalazły się bardzo rozbudowane cykle dekoracji malarskiej.

• Jest to kościół kondygnacyjny (do kościoła dolnego wejście od strony północnej, od strony nawy).

• Kościół jednonawowy z transeptem.

• Zarówno w kościele górnym i dolnym znajdują się wielkie zespoły dekoracji malarskiej powstające sukcesywnie od lat 70. wieku XIII (1272 – datowany jest w źródłach Cimabue)

→ w koście dolnym przypisywany Cimabuemu fragment dekoracji z lat 70 – Matka Boska tronująca i św. Franciszek obok

• z jednej strony widzimy tutaj jeszcze odwołanie do realiów ze sztuki bizantyńskiej np. typ tronu na którym zasiada Maria

• również zupełnie odrębny modelunek postaci (twarze, sposób operowania światłem i cieniem)

• malowidła silnie zniszczone

→ chór i transept kościoła dolnego – wielkie zespoły dekoracji wykonywane przez różnych artystów

→ kościół górny – jednonawowy

• ściany pokryte w całości dekoracją malarską, od cokołów po nasady żeber

• transept – malowidła wykonywane przez Cimabuego – Ukrzyżowanie – są bardzo zniszczone, są to zniszczenia atmosferyczne, Kościół w Asyżu jest ceglany, co wpłynęło na ich bardzo szybkie nasiąkanie wodą, a wilgoć radykalnie zmieniła wygląd owych malowideł

• technika raczej fesco secco – i nieustanna obecność wilgoci w ścianie spowodowały reakcje chemiczne między podłożem a barwnikami – zmiana kolorów, biel stała się czerwona? błękity straciły swój walor kolorystyczny, stając się seledynami bądź fioletami, co utrudnia analizę

→ kompozycja sceny – łoże na którym leży Izajasz mieści się w jakimś pomieszczeniu, izbie czy komnacie i owo pomieszczenie zostało ukazane jak prostopadłościan o głównej ścianie ustawionej równolegle do płaszczyzny obrazu, ów prostopadłościan został ujęty w skrócie optycznym

→ scena narodzin Marii z kościoła Santa Maria Trastavere – ok 1290

• wielu badaczy zestawia ze sobą tą scenę z poprzednią – podobieństwa w kompozycji są wyraźne, ujęcie kobiet, łoże tak jak w poprzedniej, ale przestrzeń jest opracowana całkowicie inaczej. Wyjście do pomieszczenia jest elementem dekoracji nie tworzącym jednak żadnego realnego wnętrza

→ ofiarowanie w świątyni

• architektura kościelna została zasygnalizowana przez dwie budowle całkowicie niezależne do otoczenia

→ kościół górny

• zawiera w sobie wszystkie postaci z elementami sztafażu w jakim rozgrywa się ta akcja, co jest bardzo ważną zmianą jeśli chodzi o sposób ukształtowania przestrzeni ołtarzowej

• mistrz Izaaka

• daleki od bizantynizmu jeśli chodzi o sposób modelowania postaci

Drugim bardzo ważnym zespołem dekoracji w Asyżu jest wielki cykl z historią św Franciszka obejmujący dolną strefę malowideł figuralnych obejmujących wszystkie ściany kościoła górnego

• prosty człowiek oddający hołd przyszłemu świętemu

• usytuowanie wszystkich budynków w płaszczyźnie równoległej do płaszczyzny obrazu i wnętrza te są ukazane dosyć spójnie, większa płaszczyzna jest widoczna w niektórych budynkach, niemniej jednak wszystkie te budowle ukazane są z jednej strony

• konsekwentne stosowanie skrótów optycznych

• starannie odtwarzany detal architektoniczny /decoracione kosmatesca/ - budynek środkowy ma odtwarzać elewację kościoła Santa Maria Sopra... w Asyżu

Kształtowanie przestrzeni w tym malowidłach nie jest całkowicie konsekwentne – artysta miał pewne kłopoty z kształtowaniem przestrzeni otwartej

• scena wypędzenia demonów z …

• miasto całkiem okazałe, obwiedzione murami jest złożone z domów spiętrzonych nad sobą

• ze względu na bardzo obniżoną linię horyzontu sprowadzenie ziemi do bardzo wąskiego pasku, przez co samo miasto z budowlą obok nie ma właściwego oparcia, wydaje się być zawieszone

• scena wcześniejsza z epizodem kiedy to św. Franciszek oddaje swój płaszcz ubogiemu szlachcicowi

• otwarty krajobraz, widok miasta na wzgórzu, po drugiej stronie jakiś zamek na skałach, ale zasadniczo pomimo tej pozornej rozległości krajobrazu jest to kompozycja jednoplanowa postacie blisko krawędzi obrazu i jakby kurtynowy pejzaż, mimo złudzenia odległości, ale nie podzielony na plany

• pojawienie się św. Franciszka na kapitule Arl /?/

• bardzo poprawna konstrukcja pomieszczenia, poprawny wykres prostopadłościanu, przy czym znowu, tak samo jak w historii Izaaka ujawnia się niespójność skali, postacie wydają się zdecydowanie za duże w stosunku do wielkości pomieszczenia w którym się znajdują

• wyeksponowanie poprzez przesadzone proporcje między figurą ludzką a architekturą

• scena ukazująca mszę Bożego Narodzenia w Kościele w Greccio

• św. Franciszek wkłada do żłobka figurkę Dzieciątka

• złożoność wnętrza, przegroda chórowa, krzyż umieszczony na przegrodzie, skierowany ku nawie, pulpit do czytania ewangelii, cyborium nad ołtarzem – odtworzony z wieloma detalami wnętrze kościoła, w którym mogła rozgrywać się ta uroczysta msza

• scena ukazująca pożegnanie św. Franciszka przed jego pochówkiem przed kościołem Klarysek w Asyżu

• przestrzeń wydaje się zbyt płytka dla wielkiego tłumu

• bryła kościoła Klarysek ujęta w poprawnym skrócie optycznym i równocześnie obfitującą w rozmaite detale

• do połowy XIV wieku we Włoszech zostały rozwiązane wszystkie możliwe ujęcia widoków wnętrz, zewnętrzne ujęcia architektury, widoki krajobrazu stosowane w epoce nowożytnej, przez co badacze pozwalają sobie nazywać ten okres protorenesansem