Metodologia badań
naukowych
Metodologia badań
naukowych
Metodologia to nauka o metodach badań
naukowych, ich skuteczności i wartości
poznawczej.
Klasycznie wyróżnia się metodologie:
nauk ścisłych
nauk przyrodniczych
nauk społecznych
Metodologia
Zawiera ustandaryzowane dla wybranego obszaru
podejście do rozwiązywania problemów. Metodyka
abstrahuje od merytorycznego kontekstu danego
obszaru, a skupia się na metodach realizacji
zadań, szczególnie metodach zarządzania.
W odróżnieniu od metodologii, która koncentruje
się na odpowiedzi na pytanie: Co należy robić?,
metodyka skupia się na poszukiwaniu odpowiedzi
na pytanie: Jak to należy robić? Bardziej kieruje się
ku praktyce wykonawczej, a metodologia ku teorii
zazwyczaj sprawnego działania.
Metodyka badań
naukowych
Jest możliwym do wielokrotnego powtarzania,
posługiwania się i zarazem skutecznym sposobem
rozwiązywania ogólnego problemu badawczego. Pojęcie
metody naukowej rozpatruje się w dwóch aspektach:
Całokształtów badawczego docierania do prawdy i
jej pojęciowego przedstawienia, czyli:
postawienia problemu badawczego (postawienie pytania,
twórczego wskazania hipotezy, próbnego rozwiązania,
podporządkowania wiedzy, tworzenia i weryfikowania
teorii), pisania prac naukowych, oceny rezultatów,
systematyzowania i utrwalania wyników
Sposobów uzyskiwania tzw. materiału badawczego
Metoda naukowa
Kryterium jasności- być powszechnie zrozumiała
Kryterium jednoznaczności- wykluczać
dowolność interpretacji
Kryterium celowości- służyć określonemu celowi
Kryterium skuteczności- prowadzić do
osiągnięcia wyznaczonego celu
Kryterium niezawodności- zapewnić uzyskanie
wyznaczonych rezultatów
Kryterium ekonomiczności- umożliwiać
realizację zamierzeń przy najmniejszych
kosztach, znikomym wykorzystaniu zasobów
Kryteria, które winna spełniać
metoda badawcza
1) Badania podstawowe (poznawcze)-
służą
wzbogaceniu wiedzy w danej dziedzinie
(dyscyplinie) w zakresie: odkrywania nowych
prawd, zależności między zjawiskami; tworzenia
nowych teorii; formułowania ogólnych prawd
nauki; historycznego rozwoju problematyki
badawczej. Są to prace teoretyczne (dotyczą
koncepcji, podejścia, oceny dotychczasowych
dokonań); odnoszą się do zagadnień
metodologicznych, opierają się na problemie
sformułowanym na podstawie dotychczasowej
wiedzy, prowadzą do nowych uogólnień,
twierdzeń, teorii.
Typy badań w podejściu
naukowym
2.
Badania uzupełniające
(stosowane)-
ich celem jest wdrożenie zebranych i
przeanalizowanych do praktyki teorii dla
poprawy efektywności działania, opierając się na
pragmatycznych wnioskach na podstawie
eksploracji empirycznych; badania tego rodzaju
mogą mieć trojaki charakter:
Deskryptywny- opisujący fakty, zjawiska,
struktury, mechanizmy funkcjonowania, procesy;
badania takie wyróżniają się pytaniami
problemowymi z partykułami: „Jaki?”, „Jaka?”,
„Jakie?”;
Eksplancyjny-
wyjaśniający związki i zależności
przyczynowo- skutkowe pomiędzy wybranymi
zjawiskami, wyznacznikami problemów badawczych
są pytania dotyczące wpływu, znaczenia, wynikania,
zależności, współzależności, korelacji..;
Replikacyjny- powtarzający wcześniejsze badania
dla ustalenia zaistniałych zmian; problemy
badawcze sprowadzają się do zadawania pytań w
celu rozstrzygnięcia różnic w wynikach badań albo
potwierdzenia zgodności ustaleń naukowych.
Hereustyczne- ich istotą jest usuwanie hipotez,
stawianie założeń, formułowanie wniosków w celu
dochodzenia do nowych ustaleń, odnajdywanie
nowotorskich rozwiązań.
Diagnostyczne- określenie zasad
funkcjonowania, ustalenie właściwości
przedmiotu badań (obiektów, zjawisk, procesów).
Prognostyczne- skupiające się na
przewidywaniu stanów rzeczy.
Indukcyjne- prowadzone na potrzeby
nieznanych skutków znanych przyczyn.
Dedukcyjne- wykorzystywane do
odkrywania nieznanych przyczyn znanych
skutków.
Kompleksowe- uwzględniające całość
problematyki badawczej.
Procedura badawcza inaczej proces
badawczy to sposób postępowania
naukowego; całościowy schemat działań w
celu wytworzenia wiedzy; ogólna
metodologia postępowania badawczego.
Proces badawczy podzielony został an 7
etapów.
Procedura badawcza
Problem badawczy
Hipotezy
Plan badawczy
Pomiar
Zbieranie danych
Analiza danych
Uogólnianie (generalizowanie)
Etapy procesu badawczego
Umiejętne dostrzeganie i właściwe
stawianie problemu naukowego- tzn. tok
wywodów naukowych powinien być
problemowy; wymaga to stawiania i
udowadniania oznaczonych tez; problem
główny jest tożsamy z tezą całej pracy ( w
przypadku pracy dyplomowej teza jest
często wpisana w tytuł pracy)
Wpływ czegoś na jakiś obiekt, proces, stan
rzeczy
Wymogi, które winna spełniać
procedura badawcza
Rola czegoś w jakimś procesie, systemie, strukturze
Znaczenie czegoś
Całokształt procedury badawczej ma na celu udowodnić
tezę, czyli przedstawić i uzasadnić odpowiedzi na
problem główny. Poszczególne etapy rozumowania
przedstawiają odpowiedzi na problemy cząstkowe,
wynikające z problemu głównego. Najdrobniejsza
kwestia danej pracy (tj. elementarny fragment
wywodów) powinna być zbudowana w taki sposób, by
stawiać i rozwiązywać jakiś problem cząstkowy. Każdy
problem powinien być wyczerpany w danej kwestii.
Analiza problemu na podstawie dostępnych
opracowań teoretycznych
Wytypowanie elementarnych czynników
danego problemu (zjawisk, stanów rzeczy,
mechanizmów funkcjonowania, procesów
Indukcyjne zbadanie wytypowanych czynników
Postawienie hipotez
Elementarne zweryfikowanie hipotez
Wyjaśnienie problemu w świetle
zweryfikowanych hipotez
Fazy modelu metodologicznego
Uogólnienie rozwiązania problemu-
rozbudowa logicznych wniosków na
postawie nowych hipotez, pojęć i teorii w
celu zastosowania w innych dziedzinach
nauki
Pojęcie problematyki
Określenie poziomu wiedzy, umiejętności i
możliwości badacza
Określenie ogólnej genezy i granic
podejmowanej problematyki
Zaznajomienie się ze stanem badań i
literaturą przedmiotu
Synteza doświadczenia praktycznego
Ocena potrzeb i możliwości realizacji
podjętej problematyki
Przebieg procedury
badawczej
Ustalenie treści i zakresu pojęć związanych
z problemem badawczym
Sformułowanie przesłanek problemu
Odniesienie pytania problemowego do
konkretnego zadania badawczego
Określenie celów i warunków realizacji
zadania
Postawienie pytania problemowego
Sformułowanie problemu
Wykazanie potrzeby podjęcia problemu
Prognozowanie konsekwencji, jakie
przyniesie jego rozwiązanie
Diagnoza warunków rozwiązania problemu
Wskazanie możliwości realizacji badań oraz
ich korzyści
Uzasadnienie problemu
Określenie czynników badanych (materiału,
cech, możliwości, zmiennych)
Określenie zależności między badanymi
czynnikami
Rozłożenie problemu głównego na
zagadnienia szczegółowe
Sformułowanie hipotez badawczych na
podstawie przesłanek, wiedzy i intuicji
Analiza problemu
Określenie strategii badawczej
Dobór metod i strategii badawczych
Dobór obiektu badania
Planowanie badań
Określenie celów i przedmiotu badań
wybranymi metodami
Uzasadnienie przyjętych metod
Określenie narzędzi badawczych
Określenie kryteriów opracowanie danych
Opracowanie metod i narzędzi
badawczych
Weryfikacja planu badań
Weryfikacja metod i narzędzi
Weryfikacja organizacji i realizacji badań
Weryfikacja wstępna celów, problemów,
hipotez
Badania pilotażowe
Realizacja planu badań z uwzględnieniem
modyfikacji z fazy pilotażowej
Przeprowadzenie badań
właściwych
Opis uzyskanych danych (jakościowych i
ilościowych) według ustalonych kryteriów
Weryfikacja hipotez badawczych
Syntetyzowanie wyników
Prezentacja wyników (tabele, wykresy,
schematy…)
Opracowanie wyników
badań
Analiza poprawności planu badań, metod,
narzędzi, opisu i wnioskowania
Analiza uwarunkowań popełnionych błędów
Analiza przyczyn potwierdzenia lub
odrzucenia hipotez
Interpretacje, refleksje
Krytyczna analiza wyników
Zestawienie odpowiedzi na pytania
problemowe
Sformułowanie odpowiedzi będącej
rozwiązaniem problemu głównego
Zestawienie pytań, zagadnień
wymagających dalszych rozstrzygnięć
badawczych
Refleksja nad całością procedury badawczej
Synteza wyników
Eksplikacja celów (wstęp)
Opis zagadnień teoretycznych i
metodologicznych
Opis wyników badań własnych
Korekta całości opracowania
Pisemne opracowanie
całości
Techniki badawcze to przede wszystkim
sposoby zbierania materiałów oparte na
starannie opracowanych dyrektywach
(dokładnych, jasnych, ścisłych)
weryfikowanych w różnych badaniach nauk
społecznych i dzięki temu posiadających
walor użyteczności interdyscyplinarnych.
Technika badawcza jest określoną
czynnością służącą do uzyskania
pożądanych danych.
Techniki badawcze
Narzędzie badawcze jest przedmiotem
służącym do realizacji wybranej techniki
badań. O ile technika badawcza oznacza
czynność, np. obserwowanie, prowadzenie
wywiadu, o tyle narzędzie badawcze to
instrument służący do technicznego
gromadzenia danych. W tym rozumieniu
narzędziem badawczym będzie
kwestionariusz wywiadu, magnetofon,
arkusz obserwacyjny, a nawet ołówek.
Narzędzia badawcze
Kwestionariusz wywiadu
Kwestionariusz ankiety
Kwestionariusz ankiet rozsyłanej
Test socjometryczny
Dyspozycje i arkusz obserwacji
Skale
Wtórna analiza danych
Obserwacja
Gdy już wiemy, co jest przedmiotem badań,
musimy określić cel, który podjęliśmy w
ramach naszej pracy dyplomowej. Cel to
jest określenie kierunku postępowania,
myślenia czy badania. Podział celów na
podmiotowy i przedmiotowy dotyczy
przyczyn wyboru danego celu. Ze względu
na formę wyróżniamy cele ogólne i
szczegółowe.
Cel badań
ogólne
szczegółowe
podmiotowe
przedmiotowe
Cele badawcze
Cel podmiotowy określa przyczynę podjęcia
danego działania badawczego. Cel
przedmiotowy to określenie rezultatu,
efektu końcowego czynności naukowych.
Cel dla całej pracy jest zazwyczaj ogólny.
Gdy szczegółowo chcemy omówić motywy
lub spodziewane rezultaty na każdym etapie
badań lub dla każdej z części pracy, to
tworzymy cele szczegółowe.
Cel podmiotowy: „Zbadanie zjawiska
bezrobocia, które jest ważne, ze względu na
jego ogromne konsekwencje społeczno –
gospodarcze.”
Cel przedmiotowy: „Określenie skutecznych
sposobów walki z bezrobociem.”
„Przeciwdziałanie bezrobociu w
Polsce w latach 90. XX wieku”
Cel ogólny: „Badanie problemu bezrobocia
oraz sposobów przeciwdziałania bezrobociu
w Polsce w latach 90. XX wieku.” lub
„Charakterystyka i ocena efektywności
form walki z bezrobociem w Polsce w latach
90. XX wieku.”
Cele szczegółowe:
„Analiza teoretyczna bezrobocia i jego
determinantów”.
„Omówienie najważniejszych form walki z
bezrobociem”.
„Określenie sposobów poziomu
efektywności programów walki z
bezrobociem”.
„Charakterystyka bezrobocia w Polsce w
latach 90. XX wieku”.
Pytanie coś co nas zainteresowało, o co
chcemy zapytać
To szerokie ujęcie tego, co chcemy zbadać,
określenie wątpliwości, które należy
rozwiązać oraz braków w wiedzy, które
należy uzupełnić
Problem badawczy
„Przeciwdziałanie bezrobociu w Polsce w
latach 90. XX wieku”
Problem badawczy:
„W jaki sposób przeciwdziała się bezrobociu w
Polsce w latach 90.XX wieku?”
lub:
-
„Czy przeciwdziałanie bezrobociu w Polsce jest
efektywne?”
Pytania pomocnicze często dostosowywane
są do każdego z etapów badania,
nazywamy je problemami szczegółowymi.
Dzielą one problem ogólny na części, etapy,
które pomagają rozwiązać powstałe
wątpliwości. Również stanowią one pewne
uogólnienie, ale uzupełniają określony
wcześniej nadrzędny problem badawczy
Pytania pomocnicze do
problemu głównego
Problem główny:
„Czy przeciwdziałanie bezrobociu w
Polsce jest efektywne?”
Problemy szczegółowe:
„Czy w Polsce występuje problem
bezrobocia?”
„Jaki rodzaj bezrobocia dominuje w
Polsce?”
„Od czego zależy wybór sposobu walki w
bezrobociem w Polsce?”
Przykład 1
„Wpływ religii na poziom kapitału społecznego
na przykładzie Włoch w latach 1990- 2000”:
Problem badawczy główny:
„Czy religia ma wpływ na kapitał społeczny we
Włoszech w latach 1990- 2000?”
Problemy szczegółowe:
„Czy religia jest determinantą kapitału
społecznego?”
Czy można mierzyć kapitał społeczny?”
Czy mierzy się kapitał społeczny we Włoszech?”
Przykład 2
Problemy badawcze mogą być naukowe lub
praktyczne. Pierwsze dotyczą braku wiedzy,
błędów w teoriach lub nieścisłości i
niejasności powstałych w wyniku analizy
literatury. Drugie zaś dotyczą bieżących
spraw gospodarczych, gdy istniejąca wiedza
nie wystarcza lub nie pozwala na
wyjaśnienie zjawisk społeczno-
gospodarczych następujących wśród
podmiotów gospodarczych.
Problemy badawcze powinny być możliwe do
rozwiązania za pomocą ogólnie dostępnych
metod powstałych w celu uzupełnienia braków w
wiedzy istniejącej lub znalezienia rozwiązań dla
bieżących problemów praktycznych.
Niedopuszczalne więc, gdy są sprzeczne z wiedzą
już istniejącą, nierealne, błahe lub źle
sformułowane. Przykładowo, nie można postawić
pytań: „Czy popyt to zapotrzebowanie na dane
dobro?”, „Czy kierownik jest ważny dla
organizacji?”, „Kiedy należy badać bezrobocie?’…
Najczęściej błędy wynikają z użycia w
problemie wyrażeń niejasnych, nieostrych,
pustych wieloznacznych. Nierealność zaś
problemu wynika często z braku wiedzy,
umiejętności, niskiej motywacji do twórczego
podejścia do zagadnień oraz gdy badacz
naśladuje schematyczny sposób
postępowania. Wówczas często okazuje się,
że problem dotyczy zjawisk już zbadanych
lub problemów niemożliwych do
rozstrzygnięcia.
Problem badawczy jest właściwie postawiony, gdy:
wyczerpuje zakres „niewiedzy” zawartej w temacie
badań, określa wszystkie związki pomiędzy
badanymi problemami czy zmiennymi oraz jest
możliwy do rozstrzygnięcia w sposób teoretyczny
lub empiryczny. Problem badawczy konstruuje się,
gdy zamierza się coś badać i bez niego nie można
osiągnąć celu badawczego. Po określeniu
przedmiotu i celu badań oraz problemów
badawczych bazując na dotychczasowej wiedzy,
można przystąpić do formułowania hipotez, które
w pierwszej fazie są robocze.
Hipoteza to przypuszczenie, stwierdzenie, które stawia
się dla celów badawczych na podstawie wiedzy już
istniejącej. Jest to więc propozycja odpowiedzi na
pytania zawarte w problemach badawczych,
określenie spodziewanego wyniku badań. Hipoteza nie
musi zgadzać się z wynikami badań. Nie posiada
wartości prawdy ani fałszu. Jest jedynie pośrednikiem i
narzędziem, które pomaga uzyskać odpowiedzi na
postawione pytania. Opisuje bowiem fakty i posiada
określoną treść, ale nie ma wartości logicznej. Dopiero
po jej weryfikacji można sformułować wnioski, które
będą zawsze prawdziwe, prawdopodobne lub
fałszywe.
Hipoteza badawcza
Hipoteza stanowi więc jedną z możliwych
odpowiedzi na postawione wcześniej
pytanie, którym zazwyczaj jest problem
badawczy. Rozstrzyga więc wątpliwości,
wyjaśnia lub podaje możliwe rozwiązania.
Jeśli hipotezy stanowią odpowiedzi na
postawione wcześniej problemy badawcze
można je podzielić na:
ogólne (dotyczące odpowiedniego
problemu ogólnego)
szczegółowe (dotyczące odpowiednio
problemów szczegółowych).
Hipotezy ogólne:
„Walka z bezrobociem w Polsce jest głównie
bierna”
Podejmowane działania na rynku pracy są
nieefektywne”.
„
Problem bezrobocia długotrwałego
w Polsce w latach 90. XX wieku”
Hipotezy szczegółowe:
„W Polsce nie ma problemu z bezrobociem”
„W Polsce dominuje bezrobocie naturalne
albo symulowane”
„Wybór sposobu walki z bezrobociem w
Polsce zależy os koncepcji decydentów”
„W Polsce rzadko kiedy mierzy się
efektywność programów walki z
bezrobociem, a proponowane wskaźniki
efektywności mają wiele wad”
„
Problem bezrobocia długotrwałego
w Polsce w latach 90. XX wieku”
Hipoteza ogólna:
„Religia we Włoszech w istotny sposób
wpływa na wysokość kapitału społecznego”
Hipoteza szczegółowa:
„Religia kształtuje postawy ludzkie, co
istotnie wpływa na kapitał społeczny”
„Kapitał społeczny jest trudny do pomiaru, a
proponowane metody zliczania są
subiektywne”
„Wpływ religii na poziom kapitału
społecznego na przykładzie Włoch w
latach 1990- 2000”
Problem badawczy:
„Dlaczego studenci lubią zupki chińskie?”
Hipotezy badawcze:
Są tanie
Szybsze w przygotowaniu niż tradycyjne
Tańsze niż w restauracji
Hipotezy ukierunkowują badania na
problemy ważne i pomagają osiągnąć cel
badań. Dobrze postawiona hipoteza
powinna tłumaczyć najważniejsze fakty,
dotyczyć istotnych zdarzeń i zależności.
Musi być w miarę prosta i jasna, możliwa do
weryfikacji oraz niesprzeczna ze zdaniami
uznanymi wcześniej za prawdziwe w danej
dyscyplinie naukowej.
Ustalamy co po kolei będziemy robić
Plan badawczy powinien zawierać:
Cel badań: co istotne, co będziemy badać?
Grupę badawczą: kogo będziemy badać?
Miejsce badania: gdzie będziemy badać?
Czas badania: od kiedy do kiedy
Metody badawcze: w jaki sposób
przeprowadzimy badanie, np. badanie
sondażowe, kwestionariusz ankiety, wtórna
analiza danych
Koszty badania
Plan badawczy
Opisujemy jak dopieramy grupę badawczą,
np. dobór losowy, grupowy
Znajdują się tutaj dane dotyczące sposobu
badania, rozmiar próby
Pomiar
Fizyczny proces zbierania danych
Grupowanie danych
Segregacja danych
Zbieranie danych
Forma opisowa
Forma graficzna
Forma liczbowa
Forma procentowa
Pdsumowanie
Analiza danych
Wstępnie weryfikujemy hipotezy badawcze
Opracowanie i
przedstawienie wyników
Uogólnione wnioski
Współcześnie dominuje podejście bazujące na
wykorzystaniu
metod statystycznych bądź matematycznych
(szczególnie nauki ścisłe) do opisu różnych zjawisk
będących tematem obserwacji badacza. W celu
uzyskania danych do obliczeń wykorzystuje się
precyzyjnie opisaną w metodologiach szczegółowych
nauk gamę działań.
Wiele nauk posiada własne metodologie lub korzysta z
dorobku innych zapożyczając ich metodologie, np.
metody statystyczne w formie zmodyfikowanej i
dostosowanej do szczególnych
zagadnień ekonomii noszą miano ekonometrii.
Metody opracowywania
wyników
Proszę napisać plany badawcze, cel ogólny,
cele szczegółowe, cel podmiotowy, cel
przedmiotowy,3 hipotezy badawcze do
następujących problemów badawczych:
„Dlaczego osoby prywatne szczepią się
przeciwko grypie?”
„Dlaczego kobiety nie korzystają z profilaktyki
raka szyjki macicy?”
„Dlaczego ratownicy medyczni cierpią na
wypalenie zawodowe?”
Zadanie 1
Badania ankietowe i
kwestionariuszowe