1

Źródła i rodzaje 

zanieczyszczeń powietrza

wykład – Ochrona środowiska

rok III, st. inżynierskie

© Kazimierz Warmiński (2007)

2

Zanieczyszczenia 

rozpatruje się

 w odniesieniu do:

1. powietrza atmosferycznego – na 

zewnątrz budynków

•  na terenie kraju
•  na obszarach ochrony uzdrowiskowej
•  na obszarach parków narodowych

 względy środowiskowe, zdrowotne, 
ekonomiczne

3

Zanieczyszczenia 

rozpatruje się

 w odniesieniu do:

2. powietrza na stanowisku pracy 

 względy zdrowotne

3. powietrza w pomieszczeniach 

mieszkalnych, użyteczności 
publicznej i in.
 względy zdrowotne

4

Podział środowiskowych 

czynników szkodliwych, w tym 

zanieczyszczeń powietrza: 

• Fizyczne
• Chemiczne
• Biologiczne

5

„Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

1. Mechaniczne 
 (np. niektóre pyły chemicznie 

neutralne, mogą uszkadzać 
nabłonek płuc w sposób 
mechaniczny np. azbest)

6

„Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

2. Korpuskularne 

– promieniowanie korpuskularne, 
jonizujące (α, β-, β+, n

0

)

7

„Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

3. Fale

– elektromagnetyczne 

• jonizujace (UV, X, γ, kosmiczne)
• niejonizujące (radiowe, radarowe, 

mikrofale, IR, Vis – w tym laserowe)

– dźwiękowe – hałas (dźwięk 

ponadnormatywny)

8

Chemiczne 

zanieczyszczenia

powietrza

Podział ze względu na stan skupienia
• aerozole:

– suche (pyły)
– mokre (mgły)

• gazy i pary

9

Chemiczne 

zanieczyszczenia

powietrza

Aerozole – układ koloidalny, w którym 

fazą rozpraszającą jest gaz 
(powietrze); 

–  

suche – pyły (zawieszone ciało 

stałe w gazie): PM10, PM2,5 oraz 
TSP 

– mokre – mgły (rozproszone 

kropelki cieczy w gazie)

10

Chemiczne 

zanieczyszczenia

powietrza

Pył PM10 i PM2,5 

(ang. particulate 

matter) – jest to frakcja pyłu o 
cząstkach o średnicy 
aerodynamicznej< 10 

μm, bądź 

2,5 μm

TSP (total suspended particulates) 

– pył ogólny zawieszony 

11

Chemiczne 

zanieczyszczenia 

powietrza

Zanieczyszczenia gazowe 

(gazy właściwe, pary) np. 

• SO

2

 

• H

2

S

• NOx (NO

2

, NO) 

• N

2

O

• NH

3

• CO
• CO

2

12

Chemiczne 

zanieczyszczenia 

powietrza

Zanieczyszczenia gazowe

• O

3

  (ozon troposferyczny)

• CH

4

• niemetanowe lotne związki organiczne 

(LZO; VOC; NMLZO) – np.: 
formaldehyd, węglowodory, związki 
chlorowco- (freony, halony i in.) i 
siarkoorganiczne, kwasy, alkohole, 
aldehydy, estry i in.

13

Chemiczne 

zanieczyszczenia 

powietrza

Szczególny rodzaj zanieczyszczeń 

gazowych stanowią ODORY
(H

2

S, merkaptany i inne zw. 

siarkoorganiczne, indol, kwas 
masłowy, aldehydy, ketony i wiele 
innych)

14

Zanieczyszczenia 

biologiczne

• mikroorganizmy
• produkty przemiany materii 

(alergeny)

• inne pyły biologiczne (np. pyłek 

kwiatowy, zarodniki)

15

Inne klasyfikacje 

zanieczyszczeń powietrza

1). Ze względu na toksyczność i inne 

właściwości niebezpieczne:

• toksyczne (SO

2

, NO

2

, O

3

, CO, HCHO, 

NH

3

, H

2

S)

• nietoksyczne, ale szkodliwe w inny 

sposób dla środowiska (np. gazy 

cieplarniane, prekursory smogu 

fotochemicznego);

• inne (np. wybuchowe)

16

Inne klasyfikacje 

zanieczyszczeń powietrza

2). Ze względu na genezę 

powstawania:

• pierwotne (bezpośrednio emitowane 

ze źródeł), np.:

– SO

2

, NO, CO, CO

2

, NH

3

, pyły

• wtórne (powstające z zanieczyszczeń 

pierwotnych w wyniku przemian), np.:

– O

3

 (troposferyczny), 

formaldehyd, SO

3

, 

aerozole H

2

SO

4

, 

NH

4

NO

3

, 

17

Rodzaje i cechy źródeł 

zanieczyszczeń powietrza 

• Punktowe (kominy, wulkany itp.)

• Liniowe i płaszczyznowe 

(szlaki komunikacyjne, rozlewiska i 
składowiska odpadów, zbiorniki 
wodne, gleba, pożary lasów itp.)

18

Rodzaje i cechy źródeł 

zanieczyszczeń powietrza 

Punktowe

• występowanie dużych stężeń 

gazów i pyłów w obrębie emitora

• emisja ustabilizowana
• stosunkowo łatwa kontrola emisji
• główne źródła zanieczyszczeń 

gazowych pochodzenia 

antropogenicznego

19

Rodzaje i cechy źródeł 

zanieczyszczeń powietrza 

Liniowe i płaszczyznowe 
• stężenia zanieczyszczeń niższe od 

źródeł punktowych,  ale emisja 

sumaryczna nie musi być mniejsza

• niejednorodność rozkładu emisji 

(wydzielanej masy) 

 w czasie i przestrzeni

• bardzo trudna kontrola i szacowanie 

emisji

• główne źródła naturalne 

zanieczyszczeń powietrza 

20

Przyczyny występowania 

zanieczyszczeń w gazach 

spalinowych 

• SO

2

 – zawartość siarki w paliwie

• NOx (NO, NO

2

 i N

2

O) 

– reakcja N

2

 z O

2

 w temperaturze 

spalania 
– zawartość azotu w paliwie 
(przyczyna drugorzędna) 

21

Przyczyny – cd.

• CO – proces niecałkowitego spalania 

(niedobór tlenu, zła konstrukcja 
pieca, nie wyregulowany silnik itp.)

• CO

2

 – paliwa „węglowe” (zawartość C 

w paliwie)

22

Przyczyny – cd.

• węgle kopalne > olej opałowy > gaz  

(w przeliczeniu na masę CO

2

/energia)

• drewno: zerowy bilans CO

2

• wodór: zerowa emisja CO

2

 (tylko H

2

O)

23

Przyczyny – cd.

• Popiół, Pyły – zaw. popiołu, 

niedopalenie paliw

węgle kopalne > drewno > olej > gaz

24

Przyczyny – cd.

• Promieniotwórczość emitowana 

– zaw. w paliwie radionuklidów

węgle kopalne > energetyka jądrowa

25

Podział źródeł  

zanieczyszczeń powietrza

• Naturalne 

• Antropogeniczne

26

Podział źródeł  - cd.

Naturalne 
• erupcje wulkanów (SO

2

, NOx, HCl, 

HF. H

2

S, pyły)

• pożary lasów i stepów (CO

2

, CO, 

CxHy, dioksyny, NOx)

• wyładowania atmosferyczne 

(NOx)

• fermentacja w przewodzie 

pokarmowym zwierząt (CH

4

, CO

2

)

27

Podział źródeł  - cd.

Naturalne 
• roślinność, grzyby (pyłki, 

zarodniki)

• morza i oceany (aerozole i pyły soli 

nieorganicznych, CO

2

)

• bagna (CH

4

, H

2

S, CO

2

)

• gleba (pyły, CO

2

, N

2

O, NH

3

)

• meteory i meteoryty (pyły, 

głównie FexOy)

28

Podział źródeł  - cd.

Antropogeniczne

• energetyka (SO

2

, CO

2

, CO, NOx, 

pyły, WWA)

• przemysł
• komunikacja (NOx, CO, CO2, CxHy, 

Pb, pyły)

• rolnictwo (NH

3

, N

2

O, CH

4

, odory)

• mieszkalnictwo i gospodarka 

komunalna (odory, NLZO, pyły)