Źródła i rodzaje 

Źródła i rodzaje 

zanieczyszczeń 

zanieczyszczeń 

powietrza

powietrza

wykład – Ochrona środowiska

wykład – Ochrona środowiska

rok III, st. inżynierskie

rok III, st. inżynierskie

© Kazimierz Warmiński

© Kazimierz Warmiński

 

 

 

 

Zanieczyszczenia 

Zanieczyszczenia 

rozpatruje się

rozpatruje się

 w odniesieniu do:

 w odniesieniu do:

1. powietrza atmosferycznego – na 

1. powietrza atmosferycznego – na 

zewnątrz budynków

zewnątrz budynków



 

 

na terenie kraju

na terenie kraju



 

 

na obszarach ochrony uzdrowiskowej

na obszarach ochrony uzdrowiskowej



 

 

na obszarach parków narodowych

na obszarach parków narodowych





 względy środowiskowe, zdrowotne, 

 względy środowiskowe, zdrowotne, 

ekonomiczne

ekonomiczne

 

 

 

 

Zanieczyszczenia 

Zanieczyszczenia 

rozpatruje się

rozpatruje się

 w odniesieniu do:

 w odniesieniu do:

2. powietrza na stanowisku pracy 

2. powietrza na stanowisku pracy 





 względy zdrowotne

 względy zdrowotne

3. powietrza w pomieszczeniach 

3. powietrza w pomieszczeniach 

mieszkalnych, użyteczności 

mieszkalnych, użyteczności 

publicznej i in.

publicznej i in.





 

 

względy zdrowotne

względy zdrowotne

 

 

 

 

Podział środowiskowych 

Podział środowiskowych 

czynników szkodliwych, w tym 

czynników szkodliwych, w tym 

zanieczyszczeń powietrza: 

zanieczyszczeń powietrza: 



Fizyczne

Fizyczne



Chemiczne

Chemiczne



Biologiczne

Biologiczne

 

 

 

 

„

„

Zanieczyszczenia” 

Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

fizycznego

1. Mechaniczne 

1. Mechaniczne 

(np. niektóre pyły chemicznie 

(np. niektóre pyły chemicznie 

neutralne, mogą uszkadzać 

neutralne, mogą uszkadzać 

nabłonek płuc w sposób 

nabłonek płuc w sposób 

mechaniczny np. azbest)

mechaniczny np. azbest)

 

 

 

 

„

„

Zanieczyszczenia” 

Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

fizycznego

2. Korpuskularne 

2. Korpuskularne 

– 

– 

promieniowanie korpuskularne, 

promieniowanie korpuskularne, 

jonizujące

jonizujące

 (

 (

α, β-, β+, n

α, β-, β+, n

0

0

)

)

 

 

 

 

„

„

Zanieczyszczenia” 

Zanieczyszczenia” 

powietrza pochodzenia 

powietrza pochodzenia 

fizycznego

fizycznego

3. Fale

3. Fale

•

elektromagnetyczne

elektromagnetyczne

 

 



jonizujace (

jonizujace (

UV, X, γ, kosmiczne

UV, X, γ, kosmiczne

)

)



niejonizujące 

niejonizujące 

(radiowe, radarowe, 

(radiowe, radarowe, 

mikrofale, IR, Vis – w tym laserowe)

mikrofale, IR, Vis – w tym laserowe)

•

dźwiękowe

dźwiękowe

 – hałas 

 – hałas 

(dźwięk 

(dźwięk 

ponadnormatywny)

ponadnormatywny)

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia

zanieczyszczenia

powietrza

powietrza

Podział ze względu na stan skupienia

Podział ze względu na stan skupienia



aerozole:

aerozole:

•

suche (pyły)

suche (pyły)

•

mokre (mgły)

mokre (mgły)



gazy i pary

gazy i pary

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia

zanieczyszczenia

powietrza

powietrza

Aerozole – 

Aerozole – 

układ koloidalny, w którym 

układ koloidalny, w którym 

fazą rozpraszającą jest gaz 

fazą rozpraszającą jest gaz 

(powietrze);

(powietrze);

 

 

•

 

 

suche – pyły 

suche – pyły 

(zawieszone ciało 

(zawieszone ciało 

stałe w gazie): PM10, PM2,5 oraz 

stałe w gazie): PM10, PM2,5 oraz 

TSP 

TSP 

•

mokre – 

mokre – 

mgły (rozproszone 

mgły (rozproszone 

kropelki cieczy w gazie)

kropelki cieczy w gazie)

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia

zanieczyszczenia

powietrza

powietrza

Pył

Pył

 PM10 

 PM10 

i

i

 PM2,5

 PM2,5

 

 

(ang. particulate 

(ang. particulate 

matter) – jest to frakcja pyłu o 

matter) – jest to frakcja pyłu o 

cząstkach o średnicy 

cząstkach o średnicy 

aerodynamicznej< 10 

aerodynamicznej< 10 

μm, bądź 

μm, bądź 

2,5 μm

2,5 μm

TSP

TSP

 (total suspended particulates) 

 (total suspended particulates) 

– pył ogólny zawieszony 

– pył ogólny zawieszony 

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia 

zanieczyszczenia 

powietrza

powietrza

Zanieczyszczenia gazowe

Zanieczyszczenia gazowe

 

 

(gazy właściwe, pary) np. 

(gazy właściwe, pary) np. 



SO

SO

2

2

 

 



H

H

2

2

S

S



NOx (NO

NOx (NO

2

2

, NO) 

, NO) 



N

N

2

2

O

O



NH

NH

3

3



CO

CO



CO

CO

2

2

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia 

zanieczyszczenia 

powietrza

powietrza

Zanieczyszczenia gazowe

Zanieczyszczenia gazowe



O

O

3

3

  

  

(ozon troposferyczny)

(ozon troposferyczny)



CH

CH

4

4



niemetanowe lotne związki organiczne 

niemetanowe lotne związki organiczne 

(LZO; VOC; NMLZO) – np.: 

(LZO; VOC; NMLZO) – np.: 

formaldehyd, węglowodory, związki 

formaldehyd, węglowodory, związki 

chlorowco- (freony, halony i in.) i 

chlorowco- (freony, halony i in.) i 

siarkoorganiczne, kwasy, alkohole, 

siarkoorganiczne, kwasy, alkohole, 

aldehydy, estry i in.

aldehydy, estry i in.

 

 

 

 

Chemiczne

Chemiczne

 

 

zanieczyszczenia 

zanieczyszczenia 

powietrza

powietrza

Szczególny rodzaj zanieczyszczeń 

Szczególny rodzaj zanieczyszczeń 

gazowych stanowią 

gazowych stanowią 

ODORY

ODORY

(H

(H

2

2

S, merkaptany i inne zw. 

S, merkaptany i inne zw. 

siarkoorganiczne, indol, kwas 

siarkoorganiczne, indol, kwas 

masłowy, aldehydy, ketony i wiele 

masłowy, aldehydy, ketony i wiele 

innych)

innych)

 

 

 

 

Zanieczyszczenia 

Zanieczyszczenia 

biologiczne

biologiczne



mikroorganizmy

mikroorganizmy



produkty przemiany materii 

produkty przemiany materii 

(alergeny)

(alergeny)



inne pyły biologiczne 

inne pyły biologiczne 

(np. pyłek 

(np. pyłek 

kwiatowy, zarodniki)

kwiatowy, zarodniki)

 

 

 

 

Inne klasyfikacje 

Inne klasyfikacje 

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza

1). Ze względu na toksyczność i inne 

1). Ze względu na toksyczność i inne 

właściwości niebezpieczne:

właściwości niebezpieczne:



toksyczne 

toksyczne 

(SO

(SO

2

2

, NO

, NO

2

2

, O

, O

3

3

, CO, HCHO, 

, CO, HCHO, 

NH

NH

3

3

, H

, H

2

2

S)

S)



nietoksyczne

nietoksyczne

, ale szkodliwe w inny 

, ale szkodliwe w inny 

sposób dla środowiska (np. gazy 

sposób dla środowiska (np. gazy 

cieplarniane, prekursory smogu 

cieplarniane, prekursory smogu 

fotochemicznego);

fotochemicznego);



inne

inne

 (np. wybuchowe)

 (np. wybuchowe)

 

 

 

 

Inne klasyfikacje 

Inne klasyfikacje 

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza

2). Ze względu na genezę 

2). Ze względu na genezę 

powstawania:

powstawania:



pierwotne 

pierwotne 

(bezpośrednio emitowane 

(bezpośrednio emitowane 

ze źródeł), np.:

ze źródeł), np.:

•

SO

SO

2

2

, NO, CO, CO

, NO, CO, CO

2

2

, NH

, NH

3

3

, pyły

, pyły



wtórne

wtórne

 (powstające z zanieczyszczeń 

 (powstające z zanieczyszczeń 

pierwotnych w wyniku przemian), np.:

pierwotnych w wyniku przemian), np.:

•

O

O

3

3

 (troposferyczny), 

 (troposferyczny), 

formaldehyd, SO

formaldehyd, SO

3

3

, 

, 

aerozole H

aerozole H

2

2

SO

SO

4

4

, 

, 

NH

NH

4

4

NO

NO

3

3

, 

, 

 

 

 

 

Rodzaje i cechy 

Rodzaje i cechy 

źródeł 

źródeł 

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza

 

 



Punktowe 

Punktowe 

(kominy, wulkany itp.)

(kominy, wulkany itp.)



Liniowe i płaszczyznowe

Liniowe i płaszczyznowe

 

 

(szlaki komunikacyjne, rozlewiska i 

(szlaki komunikacyjne, rozlewiska i 

składowiska odpadów, zbiorniki 

składowiska odpadów, zbiorniki 

wodne, gleba, pożary lasów itp.)

wodne, gleba, pożary lasów itp.)

 

 

 

 

Rodzaje i cechy 

Rodzaje i cechy 

źródeł 

źródeł 

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza

 

 

Punktowe

Punktowe



występowanie dużych stężeń 

występowanie dużych stężeń 

gazów i pyłów w obrębie emitora

gazów i pyłów w obrębie emitora



emisja ustabilizowana

emisja ustabilizowana



stosunkowo łatwa kontrola emisji

stosunkowo łatwa kontrola emisji



główne źródła zanieczyszczeń 

główne źródła zanieczyszczeń 

gazowych pochodzenia 

gazowych pochodzenia 

antropogenicznego

antropogenicznego

 

 

 

 

Rodzaje i cechy 

Rodzaje i cechy 

źródeł 

źródeł 

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza

 

 

Liniowe i płaszczyznowe

Liniowe i płaszczyznowe

 

 



stężenia zanieczyszczeń niższe od źródeł 

stężenia zanieczyszczeń niższe od źródeł 

punktowych,  ale emisja sumaryczna nie 

punktowych,  ale emisja sumaryczna nie 

musi być mniejsza

musi być mniejsza



niejednorodność rozkładu emisji 

niejednorodność rozkładu emisji 

(wydzielanej masy) 

(wydzielanej masy) 

 w czasie i przestrzeni

 w czasie i przestrzeni



bardzo trudna kontrola i szacowanie emisji

bardzo trudna kontrola i szacowanie emisji



główne źródła naturalne zanieczyszczeń 

główne źródła naturalne zanieczyszczeń 

powietrza 

powietrza 

 

 

 

 

Przyczyny 

Przyczyny 

występowania 

występowania 

zanieczyszczeń w gazach 

zanieczyszczeń w gazach 

spalinowych

spalinowych

 

 



SO

SO

2

2

 – zawartość siarki w paliwie

 – zawartość siarki w paliwie



NOx

NOx

 (NO, NO

 (NO, NO

2

2

 i N

 i N

2

2

O) 

O) 

– reakcja N

– reakcja N

2

2

 z O

 z O

2

2

 w temperaturze 

 w temperaturze 

spalania 

spalania 

– 

– 

zawartość azotu w paliwie 

zawartość azotu w paliwie 

(przyczyna drugorzędna)

(przyczyna drugorzędna)

 

 

 

 

 

 

Przyczyny – cd.

Przyczyny – cd.



CO

CO

 – proces niecałkowitego spalania 

 – proces niecałkowitego spalania 

(niedobór tlenu, zła konstrukcja 

(niedobór tlenu, zła konstrukcja 

pieca, nie wyregulowany silnik itp.)

pieca, nie wyregulowany silnik itp.)



CO

CO

2

2

 – paliwa „węglowe” (zawartość C 

 – paliwa „węglowe” (zawartość C 

w paliwie)

w paliwie)

 

 

 

 

Przyczyny – cd.

Przyczyny – cd.



węgle kopalne > olej opałowy > gaz  

węgle kopalne > olej opałowy > gaz  

(w przeliczeniu na masę CO

(w przeliczeniu na masę CO

2

2

/energia)

/energia)



drewno: zerowy bilans CO

drewno: zerowy bilans CO

2

2



wodór: zerowa emisja CO

wodór: zerowa emisja CO

2

2

 (tylko H

 (tylko H

2

2

O)

O)

 

 

 

 

Przyczyny – cd.

Przyczyny – cd.



Popiół, Pyły

Popiół, Pyły

 – zaw. popiołu, 

 – zaw. popiołu, 

niedopalenie paliw

niedopalenie paliw

węgle kopalne > drewno > olej > gaz

węgle kopalne > drewno > olej > gaz

 

 

 

 

Przyczyny – cd.

Przyczyny – cd.



Promieniotwórczość emitowana

Promieniotwórczość emitowana

 

 

– zaw. w paliwie radionuklidów

– zaw. w paliwie radionuklidów

węgle kopalne > energetyka jądrowa

węgle kopalne > energetyka jądrowa

 

 

 

 

Podział źródeł

Podział źródeł

  

  

zanieczyszczeń powietrza

zanieczyszczeń powietrza



Naturalne 

Naturalne 



Antropogeniczne

Antropogeniczne

 

 

 

 

Podział 

Podział 

źródeł  - cd.

źródeł  - cd.

Naturalne 

Naturalne 



erupcje wulkanów 

erupcje wulkanów 

(SO

(SO

2

2

, NOx, HCl, 

, NOx, HCl, 

HF. H

HF. H

2

2

S, pyły)

S, pyły)



pożary lasów i stepów 

pożary lasów i stepów 

(CO

(CO

2

2

, CO, 

, CO, 

CxHy, dioksyny, NOx)

CxHy, dioksyny, NOx)



wyładowania atmosferyczne 

wyładowania atmosferyczne 

(NOx)

(NOx)



fermentacja w przewodzie 

fermentacja w przewodzie 

pokarmowym zwierząt 

pokarmowym zwierząt 

(CH

(CH

4

4

, CO

, CO

2

2

)

)

 

 

 

 

Podział 

Podział 

źródeł  - cd.

źródeł  - cd.

Naturalne 

Naturalne 



roślinność, grzyby 

roślinność, grzyby 

(pyłki, zarodniki)

(pyłki, zarodniki)



morza i oceany 

morza i oceany 

(aerozole i pyły soli 

(aerozole i pyły soli 

nieorganicznych, CO

nieorganicznych, CO

2

2

)

)



bagna 

bagna 

(CH

(CH

4

4

, H

, H

2

2

S, CO

S, CO

2

2

)

)



gleba 

gleba 

(pyły, CO

(pyły, CO

2

2

, N

, N

2

2

O, NH

O, NH

3

3

)

)



meteory i meteoryty 

meteory i meteoryty 

(pyły, głównie 

(pyły, głównie 

FexOy)

FexOy)

 

 

 

 

Podział 

Podział 

źródeł  - cd.

źródeł  - cd.

Antropogeniczne

Antropogeniczne



energetyka 

energetyka 

(SO

(SO

2

2

, CO

, CO

2

2

, CO, NOx, 

, CO, NOx, 

pyły, WWA)

pyły, WWA)



przemysł

przemysł



komunikacja 

komunikacja 

(NOx, CO, CO2, CxHy, 

(NOx, CO, CO2, CxHy, 

Pb, pyły)

Pb, pyły)



rolnictwo 

rolnictwo 

(NH

(NH

3

3

, N

, N

2

2

O, CH

O, CH

4

4

, odory)

, odory)



mieszkalnictwo i gospodarka 

mieszkalnictwo i gospodarka 

komunalna 

komunalna 

(odory, NLZO, pyły)

(odory, NLZO, pyły)

 

 

 

 

Struktura emisji 

Struktura emisji 

[%]

[%]

 

 

zanieczyszczeń powietrza w Polsce 

zanieczyszczeń powietrza w Polsce 

w 2006r.

w 2006r.

 

 

Rodzaj źródła

SO

2

NO

x

pyły

OGÓŁEM

100,0

(= 

1195G

g)

100,0

(= 890 

Gg)

100,0

(= 448 

Gg)

Energetyka zawodowa
(elektrownie, 

elektrociepłownie, 
ciepłownie rejonowe)

60,0

28,3

8,5

Energetyka 

przemysłowa

15,3

15,1

3,8

Technologie 

przemysłowe

4,7

6,1

12,7

Inne źródła stacjonarne

19,8

9,3

59,8

Źródła mobilne 

(komunikacja)

0,2

41,2

15,2

 

 

 

 

Główne źródła zanieczyszczeń 

Główne źródła zanieczyszczeń 

powietrza w Polsce (Gg; w 

powietrza w Polsce (Gg; w 

2006r.)

2006r.)

SO

SO

2

2

NO

NO

x

x

CO

CO

pył

pył

NH

NH

3

3

Energ. zaw

Energ. zaw

718

718

252

252

29

29

38

38

Ciepł. rejon.

Ciepł. rejon.

100

100

38

38

5

5

4

4

Ciepł. komun.

Ciepł. komun.

19

19

12

12

12

12

179

179

Mieszkalnictwo

Mieszkalnictwo

184

184

62

62

1492

1492

146

146

Rolnictwo

Rolnictwo

33

33

9

9

288

288

28

28

280

280

Spal. w przem.

Spal. w przem.

89

89

124

124

89

89

49

49

Proc. produk.

Proc. produk.

13

13

13

13

20

20

18

18

4

4

Transport drog.

Transport drog.

1

1

234

234

687

687

55

55