Fundusze emerytalne (1)

Wybrana literatura do wykładu (1)

Ambachtsheer, K.P., D.D. Ezra (2001). Fundusze emerytalne.

Jak efektywnie pomnażać majątek ich członków, Dom

Wydawniczy ABC, Kraków.
Góra, M. (2003). System emerytalny, PWE: Warszawa.
Góra, M., 2003, "Inne spojrzenie na podstawowe zagadnienia

ekonomii emerytalnej", Ekonomista 2003, nr 4;
FSA (2007). Just the facts about your retirement, Financial

Supervision Authority,

http://

www.moneymadeclear.fsa.gov.uk/pdfs/retirement_options.pdf

Kawiński, M., Stańko D. (2007). Labour flexibility and pension

schemes in the European Union (2007), artykuł na 5th

International Research Conference on Social Security “Social

security and the labour market: A mismatch?”, 5-7 marca 2007

r.,

http://www.issa.int/engl/ reunion/2007/Warsaw/2warsaw.htm

KNF, materiały na stronie, szczególnie dla OFE (min. wym.

stopa zwrotu, transfery, opłaty, składki, struktura rynku) oraz

PPE i IKE,

www.knf.gov.pl

Pensions Institute, artykuły,

www.pensions-institute.org/workingpapers

Wybrana literatura do wykładu (2)

Stańko, D., K. Sobolewski (współ.) (2007), Publiczne fundusze

emerytalne – podstawowe zagadnienia, ekspertyza dla Izby

Gospodarczej Towarzystw Emerytalnych,

http://www.igte.com.pl/indexfiles_ro/2007/2007-001.pdf

Stańko, D. (2006b), Efektywność inwestycyjna OFE w latach

1999-2005, w: Jajuga K. i Ronka-Chmielowiec W. (red. nauk.),

„Inwestycje finansowe i ubezpieczenia – tendencje światowe a

polski rynek”, Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we

Wrocławiu, Nr 1133, ss. 500-508.

Stańko, D. (2006a), OFE – nowoczesne narzędzia realizacji

celów polityki społeczno-ekonomicznej państwa, PUR – Prawo,

Ubezpieczenia, Reasekuracja, Nr 4(111), ss. 73-83,Warszawa,

http://www.sgh.waw.pl/ katedry/kus/OFE%20-%20narzedzia%20 polityki% 20panstwa%20 (pop

rawiony %20artykul%20w%20PUR%20no.%204%202006).pdf

Stańko, Dariusz (2005). Społeczne znaczenie istniejących i

proponowanych mechanizmów „bezpieczeństwa” w

kapitałowym systemie emerytalnym, rozdział w książce:

„Społeczne aspekty ubezpieczenia” pod red. Tadeusza

Szumlicza, Wydawnictwo SGH: Warszawa.

Wybrana literatura do wykładu (3)

Stańko, Dariusz (2004). Podstawowe narzędzia w ocenie

efektywności inwestycyjnej funduszy emerytalnych

(2004), Forum Dyskusyjne pod redakcją T. Sangowskiego i

T. Szumlicza, FD 3/2004, ss. 41-52, grudzień, KNF:

Warszawa,

http://www.knuife.gov.pl/publikacje/forum/forum0304.pdf

Szumlicz, T. (2005). Ubezpieczenie społeczne. Teoria

dla praktyki, Oficyna Wydawnicza Branta,

Bydgoszcz-Warszawa.

Szumlicz Tadeusz., Żukowski M. (red. 2004).

Systemy emerytalne w krajach Unii Europejskiej,

Twigger, Warszawa.

Szumlicz, T. (2004). Organizacja i funkcjonowanie

funduszy emerytalnych, rozdział 6 w książce: System

ubezpieczeń społecznych – zagadnienia podstawowe,

red. G. Szpor, wyd. 2, LexisNexis.

Zadania państwa

• obrona zewnętrzna (siły zbrojne)
• obrona wewnętrzna (policja)
• realizacja umów gospodarczych

(porządek prawny oraz system przymusu/kar)

• plus pewien zakres dodatkowy

(uzgodniony w ramach umowy społecznej

na podstawie wartości wyznawanych przez

większość społeczeństwa i/lub na skutek

racjonalnych przesłanek – unikanie

niekorzystnych efektów zewnętrznych)

„nocny stróż”

polityka społeczna

 państwo dobrobytu

(welfare state)

Państwo dobrobytu (welfare state)

• Barr (1992: 742): 4 sfery aktywności państwa:

(1) świadczenia w gotówce, (2) ochrona zdrowia,
(3) edukacja, (4) świadczenia w naturze dot.
wyżywienia, mieszkań i innych działań socjalnych

• Briggs (1961): instytucja istniejąca dla 3 gł. celów:

(1) zagwarantowania rodzinie pewnego dochodu
minimalnego, (2) dostarczenia mechanizmów
obrony przed ryzykami społecznymi (niemożnością
uzyskania dochodu w okresie choroby lub starości)
oraz (3) utrzymywania pewnego poziomu jakości
usług społecznych.

Reżimy polityk społecznych Esping-

Andersena (1990) vs systemy emerytalne

(1)

W swym głośnym studium współczesnego państwa

dobrobytu, Esping-Andersen (1990) zaproponował trzy
rodzaje „reżimów” (regimes), czyli szczególnych
mieszanek

układów

społecznych,

politycznych

ekonomicznych, wpływających na tworzenie specyficznych
typów  polityki  społecznej  (por.  Rymsza,  1998,  s.  29-31;
Herman,  2003,  s.  8-9).  Zabezpieczenie  społeczne  jest
mierzone  stopniem  „odrynkowienia”  (de-commodification,
Ebbinghaus, 1998, s. 7), które „pojawia się wówczas, gdy
dana  usługa  jest  udzielona  w  ramach  przysługującego
prawa, a dana osoba jest w stanie utrzymać się nie będąc
zależną  od  rynku”  (Esping-Andersen,  1990).  Esping-
Andersen  uwypukla  redystrybucyjne  funkcje  polityki
społecznej,  a  szczególnie  to  „czy  uniwersalne  prawa
obywatelskie

korygują

nierówności

rynkowe”

(Ebbinghaus, 1998, s. 7).

Reżimy polityk społecznych Esping-

Andersena (1990) vs systemy emerytalne

(2)

Pierwszy

modeli

Esping-Andersena

preferuje

selektywne  programy  pomocy  społecznej  ukierunkowane
na  jednostki  o  najniższych  dochodach.  Liberalna
tradycja  polityczna  zakłada  jak  najmniejszy  udział
państwa  tak,  by  nie  tworzyć  negatywnych  bodźców  na
rynku

pracy

oraz

nie

ograniczać

swobody

indywidualnego

wyboru.

Społeczne

prawo

otrzymywania  pomocy  publicznej  jest  określane  na  bazie
obywatelstwa,  jednakże  świadczeniobiorca  musi  przejść
przez tzw. mean-test (czyli ustalenie prawa do otrzymania
świadczenia  poprzez  sprawdzenie  posiadanych  dochodów
i/lub majątku). Test taki często ma charakter upokarzający
(stigmatization).  Kraje  anglosaskie  odpowiadają  mniej
więcej  tego  typu  modelowi  (zob.  tabela  1).  Skromna
emerytura  podstawowa  (finansowana  przez  podatki  lub
składki)

Reżimy polityk społecznych Esping-

Andersena (1990) vs systemy emerytalne

(3)

Model konserwatywny jest oparty na opiekuńczości

państwa, tradycji katolickiej oraz korporacjonizmie. Prawa do
usług  i  dóbr  społecznych  zależą  od  opłacania  składek.
Głównym  narzędziem  polityki  społecznej  jest  system
obowiązkowych  prywatnych  ubezpieczeń  pracowniczych
wspierany  przez  państwowe  ubezpieczenie  społeczne.  Model
taki  ma  tendencję  do  utrzymywania  społecznego  status  quo.
Pojawił  się  w  Niemczech  i  rozprzestrzenił  w  Europie  pod
nazwą  modelu  „kontynentalnego”.  Ebbinghaus  (1998,  s.  9)
proponuje by w ramach tej koncepcji wyróżnić oddzielną klasę
dla  romańskich  kontynentalnych  państw  dobrobytu  („Latin
particularistic-clientelist  subsidiarism”)  takich  jak  Francja,
Włochy,  Hiszpania  i  Portugalia.  Argumentuje  on,  iż  –  w
przeciwieństwie  do  Niemiec  –  państwa  te  wprowadziły
obowiązkowe  ubezpieczenie  społeczne  znacznie  później.
Emerytura

państwowa

ale

silnie

rozwinięty

filar

pracowniczych ubezpieczeń emerytalnych.

Reżimy polityk społecznych Esping-

Andersena (1990) vs systemy emerytalne

(4)

Trzeci „reżim” państw dobrobytu to model socjalno-

demokratyczny  oparty  na  ideologii  socjalizmu.
Zmierza on do równości społecznej oraz bezpieczeństwa
społecznego, jakkolwiek, jak zauważa  Rymsza (1998, s.
35),  historycznie  jest  on  rozszerzeniem  koncepcji  T.  H.
Marshall’a

(1950)

praw

obywatelskich

(social

citizenship).

Według

socjaldemokratów,

poziom

uniwersalnych  świadczeń  (czyli  takich,  które  są
dostępne dla każdego obywatela) powinien być znacznie
wyższy  niż  podstawowe  potrzeby  uznawane  przez
liberałów  (Esping-Andersen,  1990,  s.  7).  Model  taki
najlepiej

charakteryzuje

kraje

skandynawskie.

Emerytura uniwersalna – wyższa niż w krajach
anglosaskich  silna redystrybucja dochodowa.

Tabela 1. Reżimy państw dobrobytu oraz

wynikające z nich

polityki społeczne: model Esping-Andersena

Wartości

etyka pracy

prawa odpowiadające klasie i statusowi

równość, uniwersalność wysokich standardów

Cele

wzmocnienie rynku

wzmocnienie społeczeństwa obywatelskiego,
ograniczenie rynku

połączenie dobrobytu i pracy, pełne
zatrudnienie

Prawa socjalne

obywatelskie

związane z zatrudnieniem

uniwersalne

Usługi dobrobytu

usługi mieszane

płatności w postaci transferów

usługi publiczne

Świadczenia

podstawowe (flat)

związane ze składką ubezpieczeniową

redystrybucja

Instrumenty

pomoc uwarunkowana testem dochodowym

prywatne ubezpieczenie wspierane przez
państwo

państwo - pierwsza linia wsparcia; wysoki
poziom świadczeń

Dekomodyfikacja

niska

średnia

wysoka

Implikacje klasowe

klasa średnia nieufna w stosunku do państwa klasy zachowane; stabilizacja

klasa średnia "uwiedziona" przez państwo,
porzucają zasady czystego rynku

Przykłady krajów

USA, Kanada, Australia, Wielka Brytania

Austria, Francja, Niemcy, Włochy

kraje skandynawskie

Socjaldemokratyczny

Rodzaj reżimu państwa

dobrobytu

Liberalny

Konserwatywny/Korporacyjny

Źródło: Herman (2003) i Ebbinghaus (1998).

Komentarz do rysunku 2.

Modelowy przykład przedstawia rysunek 2. Wydatki

przed przejściem na emeryturę w wieku W

kształtują

się na poziomie czarnej linii (nad odcinkiem W

). Po

przejściu na emeryturę, wydatki emeryta są niższe
(linia niebieska), lecz wraz z wiekiem ponownie
wzrastają z powodu coraz większych kosztów opieki
zdrowotnej i pielęgnacyjnej. Odcinek W

obrazuje

przeciętne dalsze trwanie życia osoby osiągającej wiek
emerytalny W

; w wieku W

umiera zatem większość

osób z danej kohorty emerytalnej. Wiek W

to wiek

zaawansowany, w którym daje o sobie znać postępujące
zniedołężnienie, efektem czego są gwałtownie rosnące
wydatki zdrowotne i pielęgnacyjne (linia czerwona
W

). Maksimum tych wydatków osiągane jest w

wieku W

, będącym najdłuższym, teoretycznie

osiągalnym, wiekiem.

Komentarz do rysunku 2. (c.d.)

W okresie przed Bismarckiem niewiele osób dożywało

wieku emerytalnego W

, a „graniczny” wiek

zniedołężnienia W

był znacznie niższy – zapewne na

rysunku należałoby go umiejscowić nieco na lewo od W

Większość osób dożywających wieku emerytalnego

charakteryzowała się fizyczną niezdolnością do pracy; w

związku z tym punkty W

, W

i W

były ulokowane w

niewielkiej odległości od siebie. We współczesnym świecie

lokalizacja punktów W

i W

uległa odwróceniu dzięki

lepszej kondycji zdrowotnej społeczeństwa. Niestety, wraz

z postępującym wydłużaniem się dalszego oczekiwanego

trwania życia ludzi, opieka w wieku starczym staje się

coraz poważniejszym wyzwaniem dla polityk społecznych

krajów rozwiniętych (na temat rozwiązań

ubezpieczeniowych - zob. Więckowska, 2005).

Wykres powyższy przedstawia szkic sytuacji typowej dla

krajów rozwiniętych. W praktyce, dość trudno jest

oszacować jakie jest rzeczywiste położenie punktów W

Bibliografia

•Algoed Koen, Frans Spinnewyn (1999). 6120 Pensions: 311-327,

w: Encyclopedia of Law and Economics, gen. editors: Boudewijn
Boackaert and Gerrit De Geest, Edward Elgar and the University
of Ghent,

http://encyclo.findlaw.com/6120book.pdf

•Barr Nicholas (1998). The Economics of the Welfare State,

Stanford University Press, 3rd edition., lub: Barr Nicholas
(1993). Ekonomika polityki społecznej, Wydawnictwo Akademii
Ekonomicznej: Poznań.

•Briggs A. (1961). The Welfare State in Historical Perspective,

European Journal of Sociology/Archives Europeennes de
Sociologie, Vol. 2, także w: Castles, Francis and Christopher
Pierson (2000). A Welfare State Reader, 18-31, Polity Press:
Cambridge.

•Szumlicz Tadeusz (2004b). Zabezpieczenie emerytalne w

systemach zabezpieczenia społecznego, w: Szumlicz Tadeusz,
Maciej Żukowski (red., 2004). Systemy emerytalne w krajach
Unii Europejskiej, Twigger: Warszawa.

System emerytalny

• Konieczność transferu środków na przyszłość – nie

da się ich przechowywać fizycznie. Zatem

potrzebna jest umowa – nieformalna lub formalna

• Definicja: Każde narzędzie do transferu części siły

nabywczej z okresu zatrudnienia na okres

emerytalny (por. Algoed i Spinnewyn, 1999: 311)

• Techniki wykorzystywane przez formalne systemy

emerytalne:

- ubezpieczeniowa

- zaopatrzeniowa

• Oszczędzanie a ubezpieczenie
• Funkcje systemów emerytalnych:

- transferowa (dochodu w czasie)

- ubezpieczeniowa (zabezpieczenie przed ryzykiem

starości i

ew. innymi ryzykami społecznymi)

- stabilizacyjna (mikro – cykl życiowy, makro – szoki

ekonomiczne)

Sekwencja typów systemów emerytalnych

ze względu na mechanizm dostosowujący

wydatki do możliwości ich finansowania

(Góra, 2003: 29)

• system „naturalny” (zindywidualizowany,

samodopasowanie)

o rodzina wielopokoleniowa
o dożywalność wieku emerytalnego

• system zinstytucjonalizowany (anonimowy,

decyzje polityczne)

o wzrost demograficzny
o „opiekuńczość” państwa

• system zinstytucjonalizowany

(zindywidualizowany, samodopasowanie)

o problem demograficzny
o rozwój IT
o indywidualizacja, odejście od solidarności

(redystrybucji)

o zmiana w polityce społecznej

Bazowe systemy emerytalne

Definicja: „Ogół rozwiązań instytucjonalnych zmierzających –

poprzez ustalenie zasad: (1) gromadzenia środków emerytalnych,
(2) powstawania uprawnień i kapitałów emerytalnych oraz (3)
wypłat świadczeń emerytalnych – do zapewnienia uczestnikom
systemu na okres starości odpowiednich dochodów w postaci
pieniężnych świadczeń emerytalnych” (Szumlicz, 2003: 188).
 drugi filar wciąż nie dokończony!

Przyczyny tworzenia systemu bazowego:

„Zapewnienie dochodu wszystkim osobom objętym tym systemem
na cały okres po zakończeniu aktywności zawodowej” (Góra,
2003: 37). Ważne pytania ↔ kształt systemu/produkty:
- jak zapewnić finansowanie tego dochodu?
- w jakiej wysokości?
- kiedy zaczyna się okres „po zakończeniu aktywności
zawodowej”?
- co to znaczy „cały okres” po zakończeniu aktywności
zawodowej?

Bazowe systemy emerytalne - cd

• Przyczyny udziału państwa w organizowaniu systemów

emerytalnych:
- krótkowzroczność

(np. ile pożyję?!, asymetria informacyjna, brak wiedzy)

- pokusa nadużycia (hazard moralny)
- przyczyny „obiektywne”

(dochody, edukacja, długi okres inwestycji, komplikacja

produktu)

• Uczestnictwo dobrowolne?

Zjawisko wypychania „dobrych ryzyk” przez „złe ryzyka”

• Implikacje obowiązkowości systemu:

- tylko tyle, ile potrzeba (produkty, zasady)
- konieczność nadzoru, gwarancji i regulacji ze strony
państwa (ograniczenia inwestycyjne, wymogi prawno-
kapitałowe,

gwarancje stóp zwrotu i minimalnej

emerytury)
- korzyści vs koszty

Potrzeba istnienia powszechnego

systemu emerytalnego (Góra, 2003:

21-30)

• rozwiązanie problemu konsumpcji na poziomie

indywidualnym (skala mikro)

• podział dochodu narodowego między emerytów a

pracujących (skala makro)

• problemy krótkowzroczności, pokusy nadużycia

(„jazdy na gapę”), ograniczony dochód rozporządzalny

• ochrona najsłabszych, ale też także osób

zapobiegliwych

• (nierealne) warunki dobrowolności (Góra, 2003: 27):

o powszechny dostęp do rynków finansowych, umiejętność

korzystania z tych rynków (samodzielnie lub przez pośredników)

o powszechna zdolność podejmowania decyzji w warunkach ryzyka
o powszechna akceptacja pełnej odpowiedzialności za własne

decyzje, dotycząca zarówno jednostek, jak i całego społeczeństwa

Cena za obowiązkowość uczestnictwa

w systemie emerytalnym (Góra, 2003:

31-37) (1)

Ceną za obowiązkowość są zniekształcenia
podatkowe.
Klin podatkowy (W) – ta część wartości
produktu, która nie służy opłaceniu czynników
produkcji: podatki bezpośrednie (T

), podatki

pośrednie (T

), parapodatki socjalne (T

, składki

na ubezpieczenia społeczne i inne cele):





Koszt pracy C

– wynagrodzenie netto powiększone o podatki

wyżej wymienione.

Cena za obowiązkowość uczestnictwa

w systemie emerytalnym (Góra, 2003:

31-37) (2)

Klin podatkowy:
• luka miedzy całkowitym kosztem pracy
przedsiębiorstwa

oraz płacą netto (po zapłaceniu

podatków) pracownika,

czyli płacą konsumpcyjną

• im wyższy klin, tym wyższe z reguły bezrobocie
(Layard, Nickel, Jackman, 1991)
• wyższy klin  zmniejszenie zatrudnienia czynnika

produkcji (pracy)  spowolnienie gospodarcze & wyższe

bezrobocie

• przeniesienie podatku (socjalnego) przez pracodawców
na pracowników zależy od elastyczności podaży pracy:

o ucieczka w szarą strefę (ukrywanie/ograniczanie dochodów)
o ucieczka na wcześniejszą emeryturę (ograniczanie wkładu do

systemu)

Typologie systemów emerytalnych

(II)

Prezentacja systemu emerytalnego przyjęta w
Polsce

Źródło: Szumlicz (2005:
270).

Nowa prezentacja Banku Światowego
Holzmann, Hintz et al. (2005):
5 filarów = 1. bezskładkowy (emerytura socjalna)

5. inne środki i działania (np. nieruchomości

–

odwrócona renta hipoteczna)

Systemy emerytalne vs ryzyka

Rodzaj ryzyka

System

repartycyjny

System

kapitałowy

demograficzne

wrażliwy

dość odporny

(ale: asset melting
theory)

inwestycyjne
(rynków
kapitałowych)

dość odporny
(ale: rynek
pracy)

wrażliwy

polityczne

wrażliwy

dość odporny
(ale: przypadek
Argentyny)

Źródło: Opracowanie własne.

Wniosek: Dywersyfikować ryzyka poprzez
stosowanie

systemów obu rodzaju.

Równouprawnienie w systemie emerytalnym...

Same-sex partners have pensions spousal rights - ECJ
IPE.com 1 April 2008 16:10:Author: Carolyn Bandel

EUROPE – The European Court of Justice (ECJ) in Luxembourg today
decided denying same-sex partners equal pension rights is
direct discrimination and unjustifiable.

Tadao Maruko brought a case against the pension scheme for
German Theatres (VddB), after being denied a survivor's pension by
his late partner’s pension fund on the grounds that such pension are
only provided to married partners.

Maruko, who will be 65 this year, however, argued he had lived with
his partner “in a committed, loving relationship for over 12 years,
from 1992 until [his partner’s] death in 2005,” his lawyer was quoted
as saying in the official court documents.

The lawyer added: “[Maruko’s partner] was a member of the VddB
pension scheme for 45 years, did the same work as his colleagues
who have different-sex spouses for 45 years, and made the same
financial contributions as these colleagues to the scheme for 45
years.”

Równouprawnienie w systemie

emerytalnym... (c.d.)

The lawyer added: “[Maruko’s partner] was a member of the VddB
pension scheme for 45 years, did the same work as his colleagues who
have different-sex spouses for 45 years, and made the same financial
contributions as these colleagues to the scheme for 45 years.”

The ILGA-Europe, a representative group for European gays and
lesbians, said in an announcement on its website today: “The ECJ has
ruled that the refusal to grant the survivor’s pension to life partners
constitutes “direct discrimination on grounds of sexual orientation, when
the surviving spouses and surviving life partners are in a comparable
situation as regards that pension.”

The ECJ made clear the criterion for such a comparable situation is
whether the partners “live in a union of mutual support and assistance
which is formally constituted for life” - a criterion which is fulfilled by
the German legislation.

Patricia Prendiville, executive director of ILGA-Europe, said: “We
welcome today’s ruling of the European Court of Justice and its strong
wording which unequivocally stated that ‘refusal to grant the survivor’s
pension to life partners constitutes direct discrimination on grounds of
sexual orientation’ and therefore it cannot be justified in any
circumstance.”

VddB officials were unavailable for comment at the time of publication.

Document Outline