Bóle brzucha u dzieci

Ból – zjawisko ochronne 

ostrzegające organizm o 

zagrożeniach



uruchomienie reakcji obronnych w odpowiedzi na 
działanie czynnika chorobotwórczego,



istotna znajomość zjawisk przewodzenia i odczuwania 
bólu,



orientacja co do częstości schorzeń typowych dla danej 
płci i wieku,



wnikliwe zebranie wywiadu,



staranne przeprowadzenie badania przedmiotowego,



badania dodatkowe

.

Bóle brzucha

• ból to doznanie złożone, czuciowe i 

emocjonalne, subiektywne, odbierane jako 

nieprzyjemne, związane z rzeczywistym lub 

potencjalnym uszkodzeniem tkanek
• na odczucie bólu wpływają:

– stan emocjonalny pacjenta
– okres rozwojowy dziecka
– nawyki kulturowe
– płeć
– osobowość
– przebyte doświadczenia z bólem

Ocena natężenia bólu

• skala słowna (Verbal Rating Score–VRS )

– skala czterostopniowa (brak bólu, ból słaby, 

umiarkowany, silny)
– skala pięciostopniowa Likkerta 
(brak bólu, ból słaby, umiarkowany, silny, nie do 

zniesienia)

• skala wzrokowo–analogowa 

(Visual Analogue 

Scale –VAS)

• skala liczbowa (Numerical Rating Scale – 

NRS): 

– skala liczbowa od 0 do 10, 
– 0 = brak bólu
– 10 = największe nasilenie bólu, jakie może sobie 

pacjent wyobrazić

Skala wzrokowo - 

analogowa

brak 
bólu

maksymaln

e natężenie 

bólu

aktualne natężenie 
bólu

Według Baira bóle brzucha można 

podzielić na:

1.

czynnościowe – 

70 %

2.

psychogenne,  uwarunkowane  szeroko  pojętym 
niekorzystnym 

wpływem 

czynników 

środowiskowych  (domowych  i  szkolnych)  – 

10-

15 %

3.

organiczne, 

spowodowane 

zmianami 

anatomicznymi lub metabolicznymi pochodzenia 
miejscowego lub ogólnoustrojowego – 

10-15 %

Bóle brzucha są jedną z 

najczęstszych dolegliwości wieku 

dziecięcego



mogą wynikać z krótkotrwałych, 
kilkuminutowych skurczów mięsni gładkich 
narządów jamy brzusznej 
–   charakter falisty – kolkowy



w stanach zapalnych 
–   ból jest ciągły, a jego intensywność 
narasta stopniowo



w zaburzeniach przepływu krwi 
–    pojawia się nagle i z dużym natężeniem

Częstość występowania w zależności od 

wieku



OKRES NIEMOWLĘCY: 

-

niepożądane reakcje pokarmowe np.: alergia na 

białka mleka krowiego, biegunki infekcyjne, choroby 

infekcyjne w zakresie  innych narządów (zapalenia 

ucha, płuc)



OKRES DOJRZEWANIA:

-

choroba wrzodowa

-

nieswoiste zapalenia jelit

Charakterystyka bólów brzucha:

mogą być spowodowane chorobami:

- narządów jamy brzusznej

-

patologią narządów poza  jamą brzuszną

-

zaburzeniami ogólnoustrojowymi

Charakterystyka bólów brzucha:

mogą mieć charakter:

OSTRY

- samoograniczający się, mający znaczenie

ostrzegawcze,  powodujący  lęk,  reagujący  na  środki 

przeciwbólowe

PRZEWLEKŁY  - 

samowzbudzający,  wpływający  często 

depresyjnie, 

rzadko 

ustępujący 

po 

środkach 

przeciwbólowych 

POSTĘPOWANIE W BÓLACH BRZUCHA – 

ROZGRANICZENIE POMIĘDZY BÓLEM OSTRYM  A 

PRZEWLEKŁYM



Najtrudniejszy problem w gastroenterologicznej 
diagnostyce różnicowej to bóle brzucha przewlekłe. 



Ostre bóle brzucha poza swoim dramatyzmem, mają 
znacznie mniej możliwych przyczyn.

Przyczyny 95 % ostrych bólów brzucha można ująć 
w pięciu grupach:

-

zatrucia pokarmowe

-

perforacje

-

zapalenia (wyrostek, trzustka, pęcherzyk, uchyłek)

-

kamica (nerkowa, żółciowa)

-

niedrożność 

W ostrych chorobach jamy brzusznej 

bóle mogą być: 



SOMATYCZNE

- zwykle nagłe,

-

dobrze zlokalizowane,

-

najsilniejsze w rzucie patologii,

-

charakter tępy lub ostry, ale ciągły,

-

nasilają się podczas ruchu, kichania lub kaszlu,

-

nie promieniują,

-

nie towarzyszą im objawy wegetatywne,

-

chory jest spokojny, zwykle w bezruchu

W ostrych chorobach jamy brzusznej 

bóle mogą być: 



TRZEWNE

- mają charakter kolkowy, wiercący, nękający,

-

brak wyraźnej lokalizacji,

-

symetryczne wzdłuż linii środkowej,

-

towarzyszą im nudności, wymioty, niepokój motoryczny, 
bladość, pocenie się,

-

nasilają się w spoczynku.



ODNIESIONE

- odczucie bólu lub przeczulica skóry w rejonie odległym od 

procesu chorobowego zlokalizowanego w dermatomie 

odpowiadającym odcinkowi rdzenia kręgowego, do którego 

docierają bodźce bólu trzewnego

Związek lokalizacji bólu trzewnego z 

chorobami określonych narządów jamy 

brzusznej

   

narząd / rejon jamy brzusznej

    dermatom

-

przepona 

      C3-C5

-

przełyk

      Th1-Th5

-

narządu nadbrzusza                   Th6-Th8

-

jelito cienkie

      Th9-Th10

-

wstępnica – okolica pępka                   Th11-Th12

-

jelito grube – podbrzusze                   Th11-L2

Przyczyny ostrych bólów brzucha:

I.

CHOROBY NARZĄDÓW JAMY BRZUSZNEJ:

A.

zapalne

-

ostre zapalenie wyrostka robaczkowego

-

ograniczone lub rozlane zapalenie otrzewnej 

-

ostre zapalenie trzustki

-

ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego

-

zapalenie uchyłków jelitowych

-

choroba Leśniowskiego-Crohna

-

megacolon toxicum

-

zapalenie przydatków

-

ostre zapalenie miedniczek nerkowych

Przyczyny ostrych bólów brzucha:

B.

zaburzenia ukrwienia w obrębie jamy brzusznej

-

ostry zastój krwi w wątrobie

-

zakrzepica żył śledzionowych

-

ostre nadciśnienie wrotne z wytwarzaniem 
puchliny

-

zawał śledziony

-

zawał krezki

C.

niedrożność mechaniczna

-

wgłobienie jelit

-

uwięźnięcie przepukliny

-

skręt esicy

-

zatkanie jelita masami kałowymi

Przyczyny ostrych bólów brzucha

D.

pęknięcie narządów

-

pęknięcie śledziony

-

ciąża pozamaciczna

-

tętniak aorty lub tętnic trzewnych

E.

inne

-

niedrożność jelit z innej przyczyny niż 
wymienione

-

guzy jajników

Przyczyny ostrych bólów brzucha

II.

OSTRE BÓLE BRZUCHA SPOWODOWANE 
ZMIANAMI  W NARZĄDACH ZNAJDUJĄCYCH 
SIĘ POZA JAMĄ BRZUSZNĄ

A.

zmiany chorobowe narządów klatki piersiowej:

-

zapalenie płuc i opłucnej

-

zapalenie lub pęknięcie przełyku

-

kurcz wpustu

-

zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia

-

niewydolność wieńcowa 

-

zawał ściany dolnej

Przyczyny ostrych bólów brzucha

B.

zmiany chorobowe kręgosłupa

C.

zmiany chorobowe rdzenia kręgowego

D.

choroby ośrodkowego układu nerwowego:

-

nerwica

-

psychozy

-

postać brzuszna padaczki lub migreny

E.

zmiany chorobowe wewnętrznych 

         narządów płciowych

Przyczyny ostrych bólów brzucha

III. 

OSTRE BÓLE BRZUCHA POCHODZENIA 
METABOLICZNEGO I ENDOKRYNNEGO

A.

zatrucia mocznikowe

B.

zaburzenia endokrynne:

-

kwasica cukrzycowa

-

przełom nadnerczowy

-

przełom hiperkalcemiczny

-

przełom tarczycowy

-

tężyczka

-

guz chromochłonny nadnerczy

C.        porfiria
D.        hemochromatoza

Przyczyny ostrych bólów brzucha

IV.

ZATRUCIA EGZOGENNE

-

metalami ciężkimi

-

fosforoorganicznymi związkami o 
działaniu drażniącym lub żrącym na 
błonę śluzową przewodu 
pokarmowego

Postępowanie diagnostyczne w ostrych 

bólach brzucha

1.

WYWIAD

-

analiza bólu – charakter, intensywność, lokalizacja 

drogi promieniowania, czas trwania, częstość 

pojawiania się, czas ich występowania, związek z 

posiłkami, czynniki wywołujące i łagodzące ból

-

wymioty i stolce

-

przebyte choroby

-

przebyte operacje w obrębie jamy brzusznej

Postępowanie diagnostyczne w ostrych 

bólach brzucha

2.

OCENA ZACHOWANIA SIĘ CHOREGO

- 

niepokój bądź unikanie poruszania

3.

BADANIE PRZEDMIOTOWE

-

ciśnienie tętnicze i tętno, ocena powłok, badanie 
palpacyjne, osłuchiwanie, opłukiwanie, badanie per 
rectum

4. BADANIA DODATKOWE:

-

usg, rtg brzucha i/lub klatki piersiowej
niezbędne:

-

Hb, Ht, amylaza, badanie ogólne moczu
wskazane:

-

mocznik lub kreatynina, cukier we krwi, sód, potas, 
aktywność CPK, gazometria

• przewlekłe bóle brzucha to trwające 

ponad 8 tygodni w ciągu roku 

(niekoniecznie następujących po sobie)



w 

różnicowaniu 

przyczyn 

przewlekłych 

bólów 

brzucha 

niezwykle  ważną  rolę  odgrywa 

dobrze  i  wyczerpująco  zebrany 

wywiad  –  zarówno  w  sensie 

krytycznej analizy relacji chorych, 

jak  i  umiejętnym  stawianiu  im 

pytań.

Schorzeniom organicznym mogą 

towarzyszyć czynnościowe bóle 

brzucha



w różnicowaniu organicznych i czynnościowych 

przyczyn przewlekłych bólów brzucha poza 

wywiadem musimy się ma ogół oprzeć na 

najprostszych badaniach obrazowych – głównie 

ultrasonografii – a także i badaniach 

wziernikowych.

Wstępny etap – objawy alarmujące



nagły początek stałego bólu



ból  promieniujący  do  pleców,  barku  lub  kończyn 

dolnych



ból budzący ze snu



krwawienie z przewodu pokarmowego



objawy ogólne: gorączka, wymioty, bóle stawowe, 

dyzuria, utrata lub brak przyrosty masy ciała, 

zahamowanie wzrostu



obciążony wywiad rodzinny

Badanie przedmiotowe



powiększenie narządów jamy brzusznej



badalny opór w jamie brzusznej



przepukliny powłok brzusznych



przetoki i zmiany okołoodbytnicze



obrzęk i bolesność stawów

Wstępne badania dodatkowe:



usg jamy brzusznej



morfologia z rozmazem



OB, białko. AspAT, AlAT, bilirubina, GGTP, amylaza



mocz ogólny i posiew



stolec na krew utajoną



badanie bakteriologiczne stolca



badanie stolca na pasożyty 

Stwierdzenie objawów alarmujących bądź 

nieprawidłowych wyników badań 

dodatkowych:



skierowanie dziecka do referencyjnego ośrodka 
gastroenterologicznego



badanie endoskopowe z oceną histologiczną  

     (gastroskopia, kolonoskopia)



test wodorowy



pH-metria, manometria



rtg przewodu pokarmowego



EEG



psycholog