Struktura rodziny. Funkcje rodziny i ich znaczenie dla zdrowia. Funkcjonowanie rodziny w społeczeństwie.

Zmiany demograficzne rodzin
Skąd te zmiany?



Wzrost tendencji do planowania rodziny, coraz

szersza oferta środków antykoncepcyjnych;



Wzrost aktywności zawodowej kobiet



Zmiana roli kobiety w rodzinie i społeczeństwie



Zwiększone zatrudnienie w zawodach

pozarolniczych



Wzrost kosztów wychowywania i kształcenia dzieci



Dążenie do osiągnięcia wyższej stopy życiowej



Wyższy przeciętny wiek zawierania małżeństw

Przyczyny zmian……



Zmniejszenie wpływów tradycji



Wiele zadań opiekuńczych przejęły zakłady
opieki, dotyczy to szczególnie starszych i
niepełnosprawnych



Rozwój medycyny- instytucjonalizacja opieki
medycznej



Zapewnienie domowej opieki starszym
ludziom zależy nie tylko od ich sprawności,
ale także od płci.



Proces socjalizacji przejęty głównie przez
szkoły i mass media

Nie wszędzie tak samo…



Znaczne zróżnicowanie kulturowe w odniesieniu do

różnych aspektów rodziny.



Odmienne typy małżeństw:

Poligamia
Poliandria



Różne zasady i kryteria doboru współmałżonków, np.

endogamiczne
egzogamiczne:

CZYM JEST RODZINA?



To grupa osób połączonych ze sobą

więzią małżeństwa, pokrewieństwa,

powinowactwa lub adopcji.



Wyróżnia ją od innych zbiorowości

intymność stosunków między jej

członkami i trwałość związków

emocjonalnych



Osoby ją tworzące są powiązane

systemem stosunków uregulowanych

prawnie

Cel istnienia rodziny



fizyczne przetrwanie



społeczna ochrona



edukacja i rozwój indywidualny

Rodzina jako grupa

posiada:



cele wspólne, wymagające

skoordynowanych działań



tożsamość i odrębność od innych grup



organizację- strukturę, podział ról,

decyzji



ośrodki skupienia

Przynależność do grupy
oznacza:



Funkcje i zadania do wykonania



Wzory postępowania, którym się

trzeba podporządkować



Wzór fizyczny (ubranie, wygląd)



Wzór moralny (zasady

obowiązujące w danej rodzinie).

Główne determinanty
zdrowia rodziny



wiek, płeć, czynniki dziedziczne



indywidualne czynniki stylu życia



sieć stosunków społecznych



stres- wydarzenia rodzinne



ogólne społeczno-ekonomiczne, i

kulturowe i środowiskowe warunki –

zapobieganie chorobom(żywienie, palenie)

(

żywność, edukacja, śr.pracy i życia, bezrobocie, woda i stan

sanitarny,warunki mieszkaniowe)

Życie rodzinne-
uwarunkowania



System komunikowania się



System dawania wsparcia



Uczenie szacunku wobec innych



Poczucie zaufania



Poczucie uczciwości



Przekazywanie systemu wartości



Przekazywanie tradycji, religii



Uczenie sposobów spędzania wolnego

czasu



Uczenie szukania pomocy poza rodziną.

STRUKTURA RODZINY



pełna /niepełna i ew. przyczyna
niepełności



liczba wspólnie mieszkających pokoleń



liczebność i układ pokrewieństwa w
rodzinie



obciążenie poszczególnych członków
rodziny obowiązkami

Charakter rodziny

…



nuklearna= rodzice i dzieci, (czyli krewni

pierwszego stopnia)



rozszerzona= dziadkowie i dzieci mieszkają

wspólnie), ciotki i wujowie, kuzyni (krewni

drugiego i trzeciego stopnia).



Rodzinne „puste gniazdo”



Rodzina nietradycyjna (rodzic + dziecko, para

+ dziecko, para tej samej płci)

Wzrasta liczba rozwodów oraz liczba dzieci

pozamałżeńskich

Typy rodzin w USA



nuklearna bez dzieci



nuklearna z dziećmi w związku formalnym lub nie



żona i mąż z poprzednich związków + dzieci



komuna



seriale



nieformalny związek



homoseksualne



samotne osoby dorosłe

FUNKCJE RODZINY

A.Biopsychiczne



prokreacyjna



seksualna

B. Ekonomiczne



materialno- ekonomiczna



opiekuńczo- zabezpieczająca

C. Społeczno-wyznaczająca:



stratyfikacyjna



legalizacyjno-kontrolna

D.Funkcje społeczno-psychologiczne



socjalizacyjno- wychowawcza



kulturalna



religijna



rekreacyjno- towarzyska



emocjonalno- ekspresyjna

ETAPY FUNKCJONOWANIA RODZINY W
SPOŁECZEŃSTWIE



Małżeństwo bez dzieci (przeddzietne)



Małżeństwo z małymi dziećmi



Faza odchodzenia dzieci z domu.



Małżeństwo odłączone od dzieci

(„puste gniazdo”).

Fazy życia rodziny wg
Duvall’a



faza - para małżeńska

(bez dzieci) około 2 lata,



faza - para z małym dzieckiem

(od urodzenia

do 30 miesiąca życia pierwszego dziecka),



faza - rodziny z dzieckiem (dziećmi

) w okresie

przedszkolnym (między 30 miesiącem życia a 6

rokiem życia pierwszego dziecka),



faza - rodziny z dzieckiem (dziećmi)

w okresie

szkolnym (najstarsze dziecko miedzy 6 a 13

rokiem życia),

Fazy życia rodziny wg
Duvall’a



faza - rodziny z nastolatkiem

(

między 13 a 21

rokiem życia pierwszego dziecka),



faza - rodziny z dziećmi opuszczającymi

dom

(od pierwszego do ostatniego dziecka

opuszczającego dom),



faza - rodzice w wieku średnim

(„puste

gniazdo”/ postparentalna, wycofanie się z

aktywności, przejście na emeryturę),



faza – starzenie się członków rodziny

(odejście, śmierć jednego, obu małżonków).

Uwarunkowania
funkcjonowania rodziny w
społeczeństwie



Rodzina bliższa i dalsza (dalecy krewni)



Krąg znajomych i towarzyski, sąsiedzi



Zakład pracy



Szkoła



Kościół



Media



Zakłady usługowe z służbą zdrowia



Organizacje polityczne i społeczne

Skutki ubóstwa w rodzinie w
kategoriach syndromu



zdrowia somatycznego- stymuluje

genetyczne determinanty chorób

somatycznych (gruźlica, choroby narządu

ruchu, układu krążenia



zdrowia psychicznego (utrata pracy,brak

satysfakcji życiowej)



zdrowia społecznego (rola i miejsce w

społeczeństwie)

Zjawiska towarzyszące
bezrobociu



kryzys ekonomiczny – stres



niedostatki kultury i edukacji
zdrowotnej, niekorzystne trendy
chorób



zróżnicowana dostępność do
opieki medycznej

Wydolność opiekuńczo-

pielęgnacyjna rodziny

struktura

sprawność fizyczna i psychiczna

członków rodziny.

funkcjonowanie społeczne

sytuacja bytowa rodziny

funkcjonowanie emocjonalne

wiedza i umiejętności członków rodziny

Współpraca rodziny z..….



Szkoły i inne placówki wychowawcze i

opiekuńcze;



Zakład pracy;



Instytucje usługowe;



Środki masowego przekazu;



Kościół



Organizacje polityczne i społeczne

Koncepcje zdrowia

rodziny



Model kliniczny



Wywiązywania się z ról



Adaptacyjny



Eudajmoniczny

(A.Smith 1983)

Model kliniczny



Zdrowie rozumiane jako brak choroby

Znajduje zastosowanie



w wypadku braku zdrowia spowodowane

oczywistą chorobą fizyczną ,psychiczną,



w wypadku pogorszenia lub dysfunkcji

systemu rodziny

Model wywiązywania się z
ról

Oparty na teorii cyklu życia rodziny

podzielonego na fazy, to dobre

samopoczucie



Zdrowie utożsamiane jest jako dobre
samopoczucie

ze zdolnością do efektywnego,

skutecznego dobrego funkcjonowania
biopsychospolecznego

i osiągania zadań

wynikających z rozwoju rodziny

Zadania pielęgniarki;



Oddziaływanie na kondycję fizyczną i
psychiczną oraz dobre funkcjonowanie
społeczne w tym rodzinne



rodzina uwzględniona jest w funkcjach
rehabilitacyjnych na rzecz osoby chorej i w
niewielkim zakresie uwzględniany przez
pielęgniarkę

Model adaptacyjny

Zdrowie rodziny charakteryzowane jest jako

skuteczne i produktywne interakcje z

fizycznym i społecznym środowiskiem,

jako sprawność w czynnościach życia

codziennego



dostarczenie elastycznych wzorów

umożliwiających jednostce przystosowanie się,



lub które przygotowują do zmiany i rozwoju

Zadania pielęgniarki;



Wzmocnienie sprawności, zastąpienie albo
pomoc w czynnościach codziennego życia



rodzina zabezpiecza realizacje i pomoc w
czynnościach życia codziennego i głównie
w tym znaczeniu jest partnerem
pielęgniarki rodzinnej

Model Eudajmoniczny

Zdrowie rozumiane jako

samorealizacja

(do osiągnięcia której

jednostka czerpie już z osiągniętego

rozwoju),

dla podniesienia ogólnego

dobrostanu (well-being) i osiągnięcia
szczytu własnych możliwości.

(oparta na teorii energii, Pratt’a 1976)

Zdrowie to samodzielne i twórcze życie,
nie tylko bez chorób i niepełnej
sprawności, ale również wraz z nimi jeśli
nie udało się ich uniknąć



Zadania pielęgniarki;

wsparcie,

zabezpieczenie, potęgowanie , ochrona i
przywracanie optymalnego poziomu samodzielnego ,
aktywnego i twórczego życia



Rodzina jest podmiotem świadczeń, pielęgniarka
doradcą, konsultantem i pomocnikiem.

Ten typ rodziny
charakteryzuje



promowanie wolności i zmian



różny i aktywny kontakt z innymi

grupami oraz elastycznymi relacjami z

nimi



w konsekwencji następuje rozwój
indywidualnych kompetencji, które
współdziałają z rozwojem samooceny i
skuteczności. ( wg. Pratt’a)

Rodzina jako zespół
zdrowotny

Negatywny



źródło chorób

źródło chorób –

–

fizycznych,

psychicznych,

niedostosowania

społ.



niekorzystne wzory

zachowań



niska kultura

zdrowotna

Pozytywny



źródło zdrowia

fizycznego i

psychicznego



dostarczyciel

korzystnych wzorów

zachowań zdrowotnych



wysoka kultura

zdrowotna

Rodzina jako instytucja
realizuje zadania wobec
swoich członków:



w promocji zdrowia



w profilaktyce



w leczeniu i rehabilitacji

ZDROWIE RODZINY

        =DYNAMICZNY PROCES WYNIKAJACY
                   Z AKTYWNOSCI
rodziny zastosowanej DO PROMOCJI  zdrowia
rodziny
                     I OPIEKI
w OSIAGANIU DOBROSTANU (WELL-BEING),
JAKO GRUPY

I INDYWIDUALNIE POSZCZEGÓLNYCH JEJ
CZŁONKÓW

Ochrona zdrowia i Promocja

zdrowia

Koncepcja zdrowia rodziny
wg.Mauksch’sa(19740

...

Stan zdrowia odzwierciedla wzory

całej rodziny, a nie indywidualnie jej
członków, które rozwijają się w jej
obrębie i zawierają wiedzę , postawy,
wartości, zachowania oraz
wyznaczają role i zadania członkom
rodziny.

KOMPETENCJA

........ważna cecha jednostki z punktu

widzenia skuteczności interwencji

zdrowotnej, dlatego, ze dzięki jej

posiadaniu ludzie mogą ocenić i

ewentualnie zmienić swoje

zachowanie.

Kompetencje rodziny obejmują:



Wzory komunikacji



Spoistość, zwartość



Stopień integracji rodziny



Zdolność zmiany



Popieranie autonomii członków rodziny



Udział w tworzeniu norm i zasad



Udział we władzy



Zręczność w negocjacjach

Petze 1984,Pirdham i Hansen 1977)

Zachowania Zdrowotne

wg Grochmana (1988)



Utożsamiane są ze zwyczajami



Zawierają atrybuty (przekonania,

oczekiwania i przewidywania,motywy,

wartości, spostrzeżenia)

Realizacja

pielęgniarstwa

rodzinnego

Rodzina źródło zdrowia i/lub

choroby

Pielęgniarstwo Rodzinne



1985 r Instrukcja w sprawie pielęgniarki

środowiskowej do zadań zalicza:

..............”rozpoznanie i ocena sytuacji

zdrowotno-społecznej

zdrowotno-społecznej rodziny

rodziny

poszczególnych osób w

rodzinie

oraz

określenie potrzeb zdrowotnych ze

szczególnym

uwzględnieniem rodzin

(osób) ryzyka zdrowotnego i społecznego.”

Tradycyjna i nowoczesna

rola pielęgniarki

środowiskowej

A
•koncentracja na

chorobie i

człowieku chorym
• dominacja

czynności i

świadczeń

usługowych o

charakterze

instrumentalnym

• komplementarność
opieki nad zdrowiem i
człowiekiem zdrowym
oraz nad chorobą i
człowiekiem chorym

• wysokie znaczenie
edukacji, doradztwa,
upodmiotowienie
pacjenta, partnerstwo

Tradycja i

nowoczesność cd.



minimalna

współpraca z

rodziną,

orientacja na

indywidualną

opiekę



podejmowanie

zadań na zlecenie

lekarza

• pacjent/klient –
rodzina, społeczność
lokalna, grupy ryzyka –
przy zachowaniu
indywidualizacji w w
pielęgnowaniu

• umiejętność
wyodrębnienia i realizacji
samodzielnych zadań przy
zachowaniu i doskonaleniu

współpracy z lekarzem

Praca z rodziną

Praca początkowo polegała na:

- przekazywaniu wiedzy higienicznej

(rodzina to odbiorca i wykonawca zleceń)

- obecnie coraz wyraźne jest traktowanie

rodziny jako specjalnego podmiotu opieki

pielęgniarskiej, odrębnego w stosunku do

poszczególnych członków rodziny;

podmiotem opieki staje się cała rodzina

Praca z rodziną

Rodzina jest bezsprzecznie istotnym

ogniwem opieki nad zdrowiem

Obejmuje zadania pielęgnacyjne,

współudział w kształtowaniu pozytywnych

emocji i dobrego samopoczucia w trakcie
hospitalizacji, -

udział rodziny w opiece domowej nad chorym

przewlekle przesądza o skuteczności terapii,

zabezpieczenie, zachowanie i ochronę

zdrowia jej członków

współdziałanie z rodziną i zapewnienie

opieki uwarunkowane jest zwyczajami
kulturowymi rodziny;

współdziałanie ma ogromne znaczenie dla

końcowych efektów działań na rzecz zdrowia
, zaangażowanie rodzin w ochronę i
zachowanie własnego zdrowia i pomoc
chorym członkom rodziny

Podstawy określania
świadczeń pielęgniarki



Częstość występowania problemów

zdrowotnych- nierówności zdrowotne

Region kraju



Środowisko lokalne- wieś, stare dzielnice (starzy

ludzie), niski status społeczny, typy rodzin

Liczba mieszkańców

Koncepcje pielęgniarskie



F. Nightingale

-uzyskanie korzystnych warunków

higienicznych i środowiskowych



D. Orem

uzyskanie optymalnego poziomu

samoopieki i samoopielęgnacji



V. Henderson

- zabezpieczenie zaspokojenia potrzeb

Koncepcje pielęgniarskie



C. Roy

-Uzyskanie optymalnego poziomu „radzenia

sobie’ jako mechanizmu adaptacji rodziny do

zmian związanych z chorobą przez podjecie

aktywności

- na poziomie fizjologicznym,

- koncepcji własnego „ ja”

- kontaktów społecznych’;

- współzależności

Koncepcje pielęgniarskie



B.Neuman

- uzyskanie optymalnej

umiejętności i możliwości

radzenia sobie z sytuacjami

stresogennymi i ich skutkami

( linie obrony) minimalizacja stresu,

bądź jego skutków)

Stres rodzinny



kontakt z siłami spoza rodziny jednego członka

rodziny



pozarodzinne źródło stresu działające na całą

rodzinę



stres związany ze zmianą etapu życia rodziny



napięcie ogniskujące wokół problemów

szczególnie dotkliwych

Stany chorobowe mające
źródło w rodzinie



choroby psychosomatyczne



zaburzenia czynnościowe



bóle – mowa ciała



zburzenia zdrowia psychicznego



uzależnienia

Choroby

psychosomatyczne



Zmiany patologiczne, w których patogenezie i

przebiegu czynniki somatyczne i psychospołeczne

odgrywają ważną role



„…

zaburzenia psychosomatyczne polegają nie tyle

na uszkodzeniu fizycznym, ile na ekspresji życiowych

problemów i niepowodzeń..”

Zaburzenia psychosomatyczne

(

emocjonalne przeżycia)



1.narząd ruchu lub zmysłów-

objawy sugerują

próbę rozwiązania konfliktu intrapsychicznego



2.Czynnościowe choroby

, które pojawiają się jako

nieokreślone dolegliwości – nerwice narządowe

(układu sercowonaczyniowego, przewodu

pokarmowego, układu ruchu, oddechowego,

organicznych, moczopłciowego)



reakcja na stres

lub konflikty w których

uczestniczy człowiek - choroby psychosomatyczne;

astma oskrzelowa, nadciśnienie, choroba

wrzodowa dwunastnicy, anoreksja, RZS

Choroby, których patogeneza jest
zdominowana przez czynniki
emocjonalne, mogą to być zjawiska :

4.Czynniki psychologiczne wpływające na

stan fizyczny (zmiany morf.„ słabego

narządu)

5. Zjawiska somatopsychiczne, które

określają reakcje psychiczna na chorobę

( zaprzeczenie choroby,, depresja, zburzenia

zachowania)

(

Luban-Plozza 1995)

Przejawy dysfunkcji

rodzinnej



współuzależnienie



walka o dominacje



zaprzeczanie lub zakaz uzewnętrzniania uczuć



kompulsywne zachowania



role odgrywane w sposób sztywny



rezygnacja z wolności i własnego rozwoju



niewolnik systemu- utrzymanie systemu w

równowadze

Destrukcyjne wzory

wychowania

(Miller 1995)



władza absolutna- zagrożenie, lek u rodziców



brak zaangażowania się w problemy

emocjonalne dziecka



przekazywanie dziecku szkodliwych przekonań

związanych z cielesnością i popędami

Sposoby komunikacji w

rodzinie



jasny i zrozumiały



nie stosować podwójnej komunikacji



mówić o faktach, a nie domysłach i

przypuszczeniach



nie deprecjonować wartości poszczególnych

osób, jeśli poddaje się krytyce ich zachowania



komunikaty od rodziców powinny być zgodne

z postępowaniem

Konsekwencje choroby

w rodzinie



Trudności finansowe ( sytuacja

bytowa)



Zmiana struktury rodziny



Stresy i napięcia w domu dodatkowe

obciążenie pracą wszystkich członków

rodziny

Zmiany emocjonalne



wzrost emocji



relacje opiekuńcze



osłabienie więzi,



emocjonalny dystans



porzucenie osoby chorej



dezercji



rozpadu



rozwodu

Zmiany emocjonalne



wysoki poziom frustracji związany z

zagrożeniem zdrowia i życia:

bezsenność, drażliwość, złe samopoczucie, brak

apetytu

dolegliwości bólowe

- zwiększenie niekorzystnych zachowań zdrowotnych –

odreagowanie

Zadania opiekuńcze w
kontekście cech
strukturalnych



Sytuacje rodzinne- wielodzietność,



Niepełna rodzina – przyczyna



Cykle życia rodzinnego i problemy

opiekuńcze w nich



problemy z chorobą- deficyt,

izolacja, osamotnienie, bezradność,

lęk, poczucie bezsilności

Źródła wsparcia rodziny w

sytuacji choroby

•

dalsza rodzina,

•

przyjaciele,

•

znajomi,

•

grupy samopomocy,

•

wolontariusze

Standardy w

pielęgniarstwie rodzinnym

Gromadzenie danych

Planowanie opieki

Realizowanie planu opieki

Ocena wyników opieki

Zakres wiedzy i umiejętności pielęgniarki

rodzinnej

Badania naukowe

Cechy i predyspozycje pielęgniarki rodzinnej

Gromadzenie danych i

diagnoza

Standardy zadaniowe- zbieranie

danych o rodzinie, dokumentowanie

Standardy procesu/ realizacji-

wykorzystanie źródeł i technik,

gromadzenie, nanoszenie danych,

wnioskowanie

Standardy wyniku.

Metody gromadzenia
danych:

Źródła podmiotowe i

przedmiotowe



Wywiad



Obserwacja



Analiza dokumentów



Pomiary

Diagnoza



diagnoza jest skorelowana z rodzajem stosowanej

metody



zawiera rodzinne czynniki zagrożenia zdrowia i

uwarunkowania choroby,



ustalenie czy i w jakim zakresie rodzina będzie mogła

podjąć opiekę w sytuacji choroby kogoś z rodziny,



zmiany jakie zaszły w związku z chorobą i w których

rodzina wymaga pomocy z zewnątrz

Diagnoza wg ICNP



przedmiot



ocena



odbiorca



działanie

Karta środowiskowa

rodziny



Zapis graficzny rodziny



Dane o mieszkaniu



Dane o członkach rodziny



Zagrożenia zdrowia



Sprawność, prawidłowość,

niepełnosprawność ( ADL)



Sytuacja społeczna- praca, nauka



Planowanie, realizacja, ocena

Działanie….



Planowanie- cechy dobrego planu?



Realizowanie – aktywność

-metody pracy

zasoby osobiste i środowiskowe/



Ocena wyników opieki - ewaluacja

Metody pracy pielęgniarki
rodzinnej

1. Proces Pielęgnowania:

Proces Pielęgnowania:

- dynamiczna

- uniwersalna dająca się zastosować

do indywidualnych potrzeb i wymagań,

warunków w jakich jest realizowany:



2. Metody pracy środowiskowej

Metody pracy środowiskowej

zastosowane w

praktyce



metody pracy środowiskowej

/zasoby ludzkie, materialne,grup, środowisk/



metody procesu pielęgnowania



metody case study (indywidualnego przypadku)

umiejętność wykorzystania;

- obowiązującej dokumentacji medycznej

- dokumentacji do prowadzenia badań naukowych

- wyników badań naukowych do praktyki

pielęgniarskiej

PROCES PIELĘGNOWANIA

ETAPY:

1. gromadzenie danych –

rozpoznanie pielęgniarskie,

2. planowanie,

3. realizacja planu,

4. ocena

Case study;

1.Dane pacjenta

2.Historia choroby

3.Wywiad rodzinny

;

członkowie rodziny

-Wydarzenia

-Zainteresowania

-Styl życia; błędy żywieniowe, wolny czas, przeciążenie

psychiczne,

-Wsparcie społeczne

4. Wywiad środowiskowy

4. Wywiad środowiskowy
-

miejsce zamieszkania; stan mieszkania

- zagrożenia zdrowia, w domu, w pracy, system pracy,

- komunikacja społeczna

- higiena osobista

- aktywność fizyczna, sen zasypianie

Rozwiązywanie problemu

/p. s/

Realizowanie

Wybranie rozwiązania

Giełda pomysłów

Sformułowanie problemu

Odczucie problemu

Literatura;

1.Kawczyńska-Butrym Z.:

Rodzina- Zdrowie-Choroba.

Wyd. CZELEJ,

Lublin 2003 ;

2.Kawczyńska-Butrym Z.:

Wyzwania Rodziny; zdrowie, choroba,

niepełnosprawność, starość

Wyd. Makmed, Lublin 2008 ;

3.Sito A, Bożkowa K.: „

Opieka zdrowotna nad rodziną”

PZWL.

Warszawa 2003

4.Taranowicz I., Majchrowska A., Kawczyńska- Butrym Z (red)

Elementy socjologii dla pielęgniarek

.wyd. CZELEJ. Wyd., Lublin

2000.

5. McGoldrik M. i wsp.;

Genogramy. Rozpoznanie i interwencje

, wyd.

Zysk i

S-ka, 2007 6.Kawczyńska-Butrym Z:

Wsparcie społeczne w zdrowiu i

chorobie

CEM, Warszawa 1997

6. Kawczyńska- Butrym Z:

Specyfika pomocy społecznej

. Katowice

1998

7. Kilańska Dorota (red.)

Pielęgniarstwo w podstawowej opiece

zdrowotnej

. Wyd. Makmed, Lublin 2010

Medycyna rodzinna

. Praca zbiorowa. Wyd. PZWL, Warszawa 2005

9.Lesińska-Sawicka M.;

Metoda Case study w pielęgniarstwie

BORGIS Wydawnictwo Medyczne. Warszawa 2009

Document Outline