SOCJOLOGICZNE  

SOCJOLOGICZNE  

K O N C E P C J E 

K O N C E P C J E 

 ZDROWIA  

 ZDROWIA  

I  

I  

CHOROBY

CHOROBY

 

 

 

 

Z D R O W I 

Z D R O W I 

E

E

 

 

 

 

Współczesne 

rozumienie 

zdrowia 

obejmuje:

1.  Zdrowie  może  być  rozumiane  jako 

pojęcie  przeciwstawne  chorobie  w 
tym sensie, iż stwierdzenie, że jestem 
zdrowy, oznacza, że nie jestem chory, 
a 

człowiek 

uznany 

zostaje 

za 

zdrowego,  jeśli  lekarz  na  podstawie 
przeprowadzonych badań fizykalnych 
i  diagnostycznych  nie  stwierdza 
objawów chorobowych. W tym sensie 
zdrowie nie zawiera w sobie aspektu 
pozytywnego 

– 

a 

wyłącznie 

stwierdzenie braku choroby.

 

 

2.  Może  wyrażać  fizjologiczno  – 

biologiczną 

charakterystykę 

zdrowia.  Zdrowie  rozpatrywane  jest 
tu jako stan pozytywny.

3. Oznacza stan pełnej równowagi, na 

którą 

nakłada 

się 

fizyczny, 

psychiczny  i  społeczny  dobrostan 
(tzn. obok sprawności fizycznej, brak 
zmęczenia, skuteczność w działaniu, 
dobre  relacje  z  innymi  ludźmi).  W 
tym  zakresie  mieści  się  zdrowie 
doskonałe  –  jestem  zdrowy,  jeśli 
czuję, że mogę robić to, co chcę.

 

 

Koncepcje  zdrowia  odnosząca  się  do 

biologicznych  i  psychospołecznych 

wyznaczników 

obejmują 

następujące wymiary:



Trwanie życia,



Brak choroby,



Brak 

złego 

samopoczucia 

(odczuwanie  bólu  fizycznego  i 

psychicznego, 

dyskomfortu, 

cierpienia),



Zdolność  do  funkcjonowania  – 

wykonywania  określonych  zadań  i 

ról  społecznych  przypisanych  danej 

jednostce z racji zajmowanych przez 

nią pozycji społecznych, 

 

 



Warunek  nieodzowny  dla  dla 
zajmowania 

określonego 

ekonomicznego 

i 

społecznego 

statusu,



Zdolność 

do 

zaspokajania 

własnych  potrzeb,  redukowania 
napięć,



Zdrowie  jako  niezależność,  brak 
potrzeby 

korzystania 

ze 

świadczeń 

medycznych 

i 

socjalnych,



Zdrowie  jako  element  porządku 
społecznego.

 

 

Być (istnieć)

Zdrowie                                 Czynić 

(działać)

Mieć (relacje)

 

 

Wielowymiarowa ocena zdrowia obejmuje:



Wymiar  ogólny,  czyli  samoocena  stanu 

zdrowia,



Zdrowie 

społeczne 

mierzone 

zakresem 

społecznych  interakcji  i  kontaktów,  rodzajem 

więzi  łączących  ludzi  z  ich  środowiskiem, 

rodzajem 

i 

zakresem 

pełnionych 

ról 

społecznych,



Stan  umysłowy  związany  nie  tylko  z 

dobrostanem psychicznym i brakiem objawów 

depresji,  ale  także  z  panowaniem  nad 

zachowaniami  i  stanami  emocjonalnymi  oraz 

orientację w czasie i przestrzeni,



Wymiar  fizyczny  zdrowia  wskazujący  na 

zdolność 

wykonywania 

podstawowych 

czynności 

związanych 

z 

podstawowymi 

potrzebami,  wydolność  fizyczna,  ilość  dni 

spędzonych  w  łóżku  ze  względu  na  stan 

zdrowia, subiektywną ocenę stanu fizycznego.

 

 

WYMIARY   ZDROWIA

Wymiar fizyczny
Wykazywanie  fizycznej  aktywności, 

zróżnicowana 

dieta, 

bezpieczna 

jazda  samochodem,  samoopieka  w 
zakresie zdrowia.

Wymiar społeczny
Satysfakcjonujące, 

dające 

zadowolenie 

relacje 

ze 

współmałżonkiem,  z  przyjaciółmi, 
bycie aktywnym w życiu publicznym, 
troska  o  środowisko,  zdolność  do 
interakcji 

z 

ludźmi 

i 

ze 

środowiskiem.

 

 

Wymiar emocjonalny
Umiejętność wyrażania i akceptacji 

własnych uczuć, ograniczeń, 
możliwości, umiejętność panowania 
nad emocjami, pokonywanie sytuacji 
stresowych.

Wymiar intelektualny
Poczucie kreatywności i pokonywania 

wyzwań, rozwijanie wiedzy i 
umiejętności.

Wymiar duchowy
Rozumienie wartości życia, spokój 

„ducha”, posiadanie systemu wierzeń i 
wartości, które decydują o celu życia.

 

 

Wymiar zawodowy
Satysfakcja z pracy, równowaga 

pomiędzy życiem zawodowym i 
czasem wolnym, satysfakcja z 
nowych wyzwań, osiągnięć, 
postawy wobec pracy – interakcje 
ze współpracownikami.

 

 

Pojęcie  zdrowia  może  być  ujmowane 

także w perspektywie życia jednostki 

na  tle  ogólnej  sytuacji  życiowej  jej 

generacji.  Jest  to  dynamiczny  model 

zdrowia, 

który 

wskazuje 

na 

wzajemne 

relacje 

pomiędzy 

przeszłością  (historią  zdrowotną), 

teraźniejszością 

i 

potencjałem 

zdrowotnym na przyszłość. 

Model ten zawiera:



Historię zdrowia,



Stopień 

równowagi 

wyznaczony 

aktualnym stanem zdrowia,



Potencjał  zdrowia  (rokowania  na 

przyszłość).

 

 

Historia  zdrowia  wskazuje  na  całość 

dotychczasowych 

doświadczeń 

związanych  ze  zdrowiem  i  stanami 

chorobowymi,  dostarcza  informacji  o 

uprzednich 

postawach 

zdrowotnych, 

wzorach zachowań w zdrowiu i chorobie, 

uprzednim 

stylu 

życia, 

stabilności 

systemu  fizycznego,  psychicznego  i 

społecznego 

na 

przestrzeni 

wcześniejszych okresów życia. 

Określenie 

stopnia 

równowagi 

w 

aktualnym 

stanie 

zdrowia 

oznacza 

stopień 

sprawnego 

funkcjonowania 

osoby  pod  względem  fizjologicznym  i 

psychicznym,  a  także  w  odniesieniu  do 

symbolicznych  i  rzeczywistych  interakcji 

z otoczeniem.

 

 

Potencjał  zdrowia  jednostki  lub 

całej  grupy  do  podtrzymania 
zdrowia  lub  przywracania  go  w 
przypadku 

choroby. 

Są 

to 

fizjologiczne, 

psychiczne 

i 

społeczne  zasoby  jednostki  i 
zdolności do ich wykorzystywania 
w 

celu 

utrzymania 

lub 

polepszania zdrowia.

 

 

C H O R O B 

C H O R O B 

A

A

 

 

 

 

Mówiąc  o  chorobie,  można  stan  ten 

określić w trzech wymiarach:

1.

Obiektywnej  patologicznej  zmiany  w 
organizmie, 

co 

odpowiada 

biologiczno-medycznej 

koncepcji 

choroby.

2.

Indywidualnej 

interpretacji 

i 

sposobie  reagowania  na  symptomy 
chorobowe, 

gdzie 

najważniejsze 

znaczenie 

ma 

samopoczucie 

człowieka. W tej perspektywie ludzie 
określają  się  jako  niezdrowi,  chorzy, 
ponieważ  tak  się  czują.  Do  tego 
wymiaru 

wymiaru 

zalicza 

się 

subiektywne odczucie choroby.

 

 

3.  Społecznej  tożsamości,  która 

staje  się udziałem  ludzi uznanych 
przez  innych  za  niezdrowych 
(chorych)  lub  takich,  którzy  sami 
publicznie 

określili 

się 

jako 

niezdrowi 

(chorzy), 

a 

w 

konsekwencji,  poza  otrzymaniem 
etykiety  „chory”,  zaczęli  być 
traktowani  w  sposób  inny  niż 
osoby uważane za zdrowe. 

 

 

T.  Parsons  potraktował  chorobę  jako 

jedną 

ze 

specyficznych 

ról 

pełnionych 

przez 

człowieka, 

charakteryzującą 

się 

pewnymi 

zakłóceniami 

w 

umiejętnościach 

wykonywania  innych  ról  i  zadań 
zgodnych 

ze 

społecznymi 

oczekiwaniami. 

Jeżeli 

zdrowie 

oznacza 

podporządkowanie 

się 

normom  sprawności  fizycznej  i 
psychicznej, 

umożliwiającym 

optymalne  uczestnictwo  w  życiu 
społecznym, 

to 

choroba 

jest 

wyrazem  tej  niezdolności,  jest  więc 
typem zachowania dewiacyjnego. 

 

 

T.  Parsons  wyróżnił  4  specyficzne  cechy 

choroby jako roli społecznej:

1.

Człowiek chory ma prawo być zwolnionym 
z  pełnienia  normalnych  ról  i  zadań,  przy 
czym  zakres  i  czas  trwania  tego 
przywileju może być różny,

2.

Przezwyciężenie  choroby  jest  niemożliwe 
jedynie  poprzez  podjęcie  decyzji  o 
wyzdrowieniu. 

Przyjęcie 

postawy 

wyrażającej chęć powrotu do zdrowia jest 
warunkiem 

koniecznym, 

ale 

nie 

wystarczającym  do  jego  osiągnięcia.  Tym 
samym 

osoba 

chora 

jest 

nieodpowiedzialna  za  stan,  w  którym  się 
znajduje, ponieważ wyzdrowienie wymaga 
określonych zabiegów terapeutycznych.

 

 

3.  Osoba  chora  powinna  uważać 

stan  choroby  za  niepożądany  i 
podejmować samodzielnie lub przy 
pomocy  otoczenia  wysiłki  w  celu 
wyzdrowienia,

4.  Osoba  chora  lub  odpowiedzialni 

za  nią  członkowie  jej  otoczenia 
mają 

obowiązek 

szukania 

kompetentnej 

pomocy 

i 

współdziałania 

w 

celu 

doprowadzenia  do  wyzdrowienia. 
Pomocy  tej  udziela  system  opieki 
medycznej,  której  zadaniem  jest 
również zapobieganie chorobom.

 

 

Chory ma prawa, przywileje:



Bycie  zwolnionym  z  innych  ról 
społecznych,



Nieponoszenie  odpowiedzialności 
za stan choroby.

Chory ma obowiązki:



Chęć wyzdrowienia,



Szukać 

fachowej 

pomocy, 

współpracować 

w 

procesie 

leczenia.

 

 

T. Parsons traktował chorobę jako zagrożenie, 

ponieważ  umożliwia  ona  uprawomocnione 
wycofywanie  się  z  obowiązków  związanych 
z wypełnianiem różnych ról społecznych, co 
może  prowadzić  do  zachwiania  równowagi 
systemu społecznego. 

T.  Parsons  zapoczątkował  koncepcję  choroby 

jako 

dewiacji 

od 

pełnionych 

ról 

społecznych.

Dewiantem  jest  człowiek,  którego  społeczna 

rola, pozycja, funkcja lub samookreślenie są 
w  istotny  sposób  wystawione  na  społeczną 
reakcję.  Dewiantem  można  stać  się  ze 
względu  na  określone  zachowania  (np. 
narkomania)  lub  ze  względu  na  określone 
cechy (np. osoby fizycznie upośledzone).

 

 

Pojęcie  dewiacji  można  definiować  w 

różny sposób:



Zachowanie 

zakłócające 

porządek 

społeczny,



Zachowanie niezgodne z oczekiwaniami 
społecznymi  odnośnie  do  spełnianych 
przez  jednostkę  ról  i  wykonywanych 
zadań,



Zachowanie  wykraczające  poza  obszar 
społecznej tolerancji,



Zachowanie 

polegające 

na 

braku 

akceptacji celów kulturowych,



Zachowanie  świadomie  sprzeczne  z 
normami społecznymi,



Zachowanie tak nazwane przez ludzi.

 

 

Według  T.  Parsonsa  traktowanie 

choroby jako dewiacji oznacza, że:

1.

Choroba  nie  pojawia  się  na  skutek 
nieświadomej  motywacji,  ale  z 
powodu społecznego przypisania,

2.

Choroba  jest  pewną  rolą,  często 
dożywotnio przypisaną jednostce, o 
ile 

równocześnie 

występuje 

zjawisko piętnowania,

3.

Choroba  opisuje  pewną  karierę 
związaną  z  reakcjami  środowiska 
społecznego, 

a 

szczególnie 

z 

instytucjami,  które  zajmują  się 
chorobą. 

 

 

Inni  socjologowie  także  posługiwali  się 

pojęciem  dewiacji  w  odniesieniu  do 
choroby. 

Freidson wyróżniał dwa rodzaje dewiacji:



Pierwotną,  gdy  odchylenia  w  stanie 
zdrowia 

modyfikują 

jedynie 

sposób 

pełnienia normalnych ról społecznych,



Wtórną, 

kiedy 

choroba 

zmusza 

do 

przyjęcia nowych ról społecznych.

Field i Lemertem:



Dewiacja  pierwotna  –  choroba  ostra  i 
krótkotrwała,



Dewiacja  wtórna  –  choroba  przewlekła, 
kiedy  jednostka  musi  zmienić  swoje 
dotychczasowe  zachowanie,  chcąc  się 
przystosować.