1

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

WYKŁAD V

Torfoznawstwo

GLEBOZNAWSTWO I 

TORFOZNAWSTWO

 

 

2

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Torf

Jest  to  młoda  (holoceńska)  skała  osadowa 
pochodzenia 

organicznego 

(głównie 

roślinnego), 

powstająca 

w 

wyniku 

odkładania 

 

i 

niezupełnego 

rozkładu 

szczątków 

obumarłej 

roślinności 

torfotwórczej  w  warunkach  nadmiernego 
uwilgotnienia i słabego dostępu powietrza.

Masa  torfowa  stanowi  silnie  uwodniony 
(zawiera 

86-98 

% 

wody 

w 

stanie 

naturalnym) 

konglomerat 

złożony 

z 

bituminów,  kwasów  huminowych  i  ich  soli, 
hemicelulozy  i  celulozy,  ligniny  i  innych 
produktów rozkładu masy roślinnej oraz nie 
rozłożonych tkanek roślinnych.

 

 

3

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Złoże torfowe

Jest  to  organiczna  skała  osadowa  mająca 
miąższość większą niż 0,5 m i zawierająca 
w  swej  suchej  masie  ponad  20  %  (zwykle 
ponad  50  %)  materii  organicznej,  a 
powstałą z materiału roślinnego w wyniku 
procesu  paludyzacji,  przebiegającego  w 
określonych 

warunkach 

nadmiernego 

uwilgotnienia;  złoża  torfowe  powstają  w 
warunkach, gdzie przyrost masy roślinnej 
przeważa nad jej mineralizacją hamowaną 
przez  podmokłość,  niską  temperaturę, 
nadmierne  zakwaszenie  lub  kombinację 
tych czynników. 

(Marcinek 1987)

 

 

4

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Złoże torfowe można 

rozpatrywać w różnych 

aspektach:

1. Jako skałę organiczną o określonej fito-

geogenezie,

2. Jako materiał macierzysty gleb 

murszowych,

3. Jako organiczną kopalinę,

4. Jako określone środowisko geograficzne 

(epigeosfera) wraz całym splotem 
powiązań fito- hydro- bliologicznych

 

 

5

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Podział złóż torfowych na 

typy

Torfowiska wysokie

 – 

zasilane są w znacznej 

mierze wodami opadowymi,ubogimi w składniki 
odżywcze, a rozwijająca się roślinność torfowtórcza 
charakteryzuje się małymi wymaganiami 
pokarmowymi. Torfowiska te nazywane są 

OLIGOTROFICZNYMI.

Torfowiska niskie

 – zasilane są wodami 

gruntowymi i rzecznymi, bogatymi w składniki 
odżywcze. Roślinność torfotwórcza torfowisk niskich 
wymaga wód żyznych. Torfowiska te nazywane są 

EUTROFICZNYMI.

Torfowisko przejściowe

 – stanowi typ pośredni 

pomiędzy torfowiskiem wysokim i niskim. Nazywane 
jest 

MEZOTROFICZNYM

 

 

6

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Powstawanie złóż 

torfowych

Akumulacja 

torfu 

i 

przyrost 

złoża 

torfowego 

zależy 

głównie 

od 

produktywności 

środowiska 

torfotwórczego 

i 

przyrostu 

masy 

organicznej 

oraz 

od 

szybkości 

dekompozycji 

(rozkładu) 

materiału 

roślinnego.

Tworzenie torfowiska może zachodzić na 

skutek:

1. Zarastania zbiorników wodnych (jezior, 

stawów, itp..),

2. Inwazji roślinności błotnej na tereny 

mineralne i zabagnianie gleb 
mineralnych

 

 

7

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Powstawanie złóż 

torfowych

Akumulacja 

torfu 

i 

przyrost 

złoża 

torfowego 

zależy 

głównie 

od 

produktywności 

środowiska 

torfotwórczego 

i 

przyrostu 

masy 

organicznej 

oraz 

od 

szybkości 

dekompozycji 

(rozkładu) 

materiału 

roślinnego.

Tworzenie torfowiska może zachodzić na 

skutek:

1. Zarastania zbiorników wodnych (jezior, 

stawów, itp..),

2. Inwazji roślinności błotnej na tereny 

mineralne i zabagnianie gleb 
mineralnych

 

 

8

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

 

 

9

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Typy torfowisk wysokich

• 

typ bałtycki

 – są właściwe klimatowi  

wilgotnemu,  bogatemu  w  opady. 
Charakterystyczną  cechą  jest 

regeneracja soczewkowa

• 

typ  kontynentalny

  –  występują  w 

suchszym klimacie. Ich powierzchnia 
w  okresach  suchych  jest  bardziej 

płaska.

 

 

10

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Schemat regeneracji soczewkowej 

torfowiska wysokiego(Kulczyński 

1940)

 

 

11

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Hydrologia kontynentalnego 

torfowiska wysokiego (

Kulczyński 

1940)

L a t o

Z i m a

 

 

12

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Schemat budowy kępy

S

. R

ec

u

rv

u

m

S

. M

ed

iu

m

S

. R

ec

u

rv

u

m

S

. C

u

sp

id

at

u

m

S

. R

ec

u

rv

u

m

S

. R

u

b

el

lu

m

S

. F

u

sc

u

m

S

. M

ed

iu

m

S

. R

ec

u

rv

u

m

S

. R

u

b

el

lu

m

S

. C

u

sp

id

at

u

m

T y p   b a łty c k i

T y p   k o n ty n e n ta l n y

 

 

13

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Regionalne 

rozmieszczenie torfowisk 

na świecie

Region

Obszar

ha x 10

6

%

Afryka

Bliski Wschód

Azja i Daleki 
Wschód

Ameryka Łacińska

Australia

Ameryka Północna

Europa

12,2

-

23,5

7,4

4,1

117,8

75,0

5,1

-

9,8

3,1

1,7

49,1

31,1

Razem

240,0

100,0

 

 

14

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Rozmieszczenie torfowisk 

w Polsce

Strefa

Zato

r-

fieni

e

(%)

Liczb

a

Torfo

-wisk

x10

3

Powierzchnia 

torfowisk

Zasoby torfu

ha

x10

9

% 

pow

torf. 

Polski

śred.

wielk

.

ha

m

3

*10

9

%

śred

.

miąż

.

m

Północna

7,7

36,5

826,8

64,9

22,7

12,9

71,8

1,56

Środkowa

3,2

11,9

424,7

33,0

35,6

4,8

26,7

1,11

Południow
a

0,4

0,77

26,76

2,1

34,5

0,28

1,5

1,02

Polska 

4,1

49,2

1278,

2

100,0

26,0

18,0

100,

0

1,41

 

 

15

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Przestrzenne 

rozmieszczeni

e 

torfowisk w 

Polsce

 

 

16

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Czynniki różnicujące 

złoża torfowe

1. Stopień  humifikacji  torfu,  tj.  stosunek 

produktów  humifikacji  –  humusu  do 
całkowitej  masy  torfu,  lub  zawartości 
nierozłożonych 

lub 

tylko 

częściowo 

rozłożonych 

rozłożonych 

 

szczątków 

roślinnych (tzw. włókna),

2. Skład  botaniczny  szczątków  roślinnych 

nierozłożonych lub częściowo rozłożonych 
(zwłaszcza 

gatunków 

przewodnich, 

określających rodzaj i gatunek torfu),

3. Zawartość części popielnych

 

 

17

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

OBJAŚNIENIE

•

Torf trzcinowy

•

Torf turzycowy,

•

Torf turzycowo-
trzcinowy,

•

Torf mszysty,

•

Torf turzycowo-
mszysty,

•

Torf drzewny,

•

Torf torfowcowy

 

 

18

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

W  wyniku  działalności  drobnoustrojów  złożone 
związki  organiczne,  np..  białka,  tłuszcze, 
węglowodany  ulegają  mineralizacji:  Na  rozkład 
roślin  torfotwórczych  wpływają  następujące 
czynniki:

1. Skład  chemiczny  roślin,  np.  cukry,  białka  i 

niektóre  kwasy  organiczne  ulegają  rozkładowi 
stosunkowo  łatwo,  trudno  natomiast  rozkładają 
się  lignina  a  zwłaszcza  woski,  bituminy  i 
garbniki

,

2. Warunki  środowiska,  a  przede  wszystkim 

temperatura i stopień wilgotności

 

 

19

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Elementarny skład masy 

torfowej

Gatunek torfu

Stopień 

rozkład

u w %

% skład chemiczny masy torfu

C

H

O

N

S

Torfy niskie:

  

olszynowy

  

turzycowy

  

trzcinowy

60

40

35

60,2

57,9

56,7

4,96

4,57

5,62

31,0

34,2

35,5

2,91

2,86

1,94

0,97

0,48

0,27

Torfy wysokie:

  

sosnowo-wełniankowy

  

torf Sph. medium

  

torf Sph. fuscum

55

25

10

59,6

57,5

52,3

5,83

5,76

6,50

33,0

35,4

40,2

1,30

1,23

0,87

0,22

0,14

0,09

 

 

20

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Grupowy skład s.m. torfów

S u b s ta n c je  ro z p u s z c z a ln e  w  w o d z ie

C u k ry p ro s te , C z ę ś ć  k w . h u m in . A lk a lo id y, P e k tyn y

B itu m in y ro z p u s z c z a ln e  w  b e n z o lu

W o s k i, K w . tłu s z c z o w e , S m o ły, W ę g lo w o d o ry

S u b s ta n c je  ro z p u s z c z a ln e  w  k w a s ie  s o ln ym

H e m ic e lu lo z a

S u b s ta n c je  ro z p u s z c z a ln e  w  s ła b yc h  łu g a c h

K w a s y h u m in o w e

S u b s ta n c je  n ie ro z p u s z c z a ln e  w  s ła b yc h  łu g a c h

C e lu lo z a , L ig n in a

S u b s ta n c je  n ie ro z p u s z c z a ln e

w  k w a s ie  s o ln ym

S u b s ta n c je  n ie ro z p u s z c z a ln e  w  b e n z o lu

S u b s ta n c je  n ie ro z p u s z c z a ln e  w  w o d z ie

P o w ie trzn ie  su ch y  to rf

 

 

21

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

 

 

22

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Popielność torfów

A=(b/a)*100%

a – masa próbki torfu (g), b – masa popiołu (g)

Torfy zawierają popiół pierwotny, pochodzący z  
roślin torfotwórczych i popiół wtórny, nanoszony 
na torfowiska przez wody lub wiatry.

Zawartość    popiołu  pierwotnego  w  torfach 
wysokich  wynosi  1-5  %,  natomiast  w  torfach 
niskich  ilość  popiołu  pierwotnego  zależy  od  od 
stopnia rozkładu i waha się w granicach od 8-18 
%.

Zawartość popiołu wtórnego może dochodzić do 
50 %

 

 

23

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Zawartość składników popielnych w torfie 

odwodnionym

Składnik

% suchej masy

Glin
Wapń

Węgiel

Chlor

Krzem
Sód
Siarka
Żelazo
Magnez
Inne

0,01-5,0
0,01-6,0

12,0-60,0

0,01-10,0

0,1-40,0
0,02-5,0

0,004-4,0

0,02-3,0
0,04-3,0
0,01-5,0

 

 

24

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Osady podtorfowe

• Gytia,
• Kreda jeziorna,
• Wapno łąkowe,
• Wiwianit,

 

 

25

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Gytia lub Gitia

Jest 

osadem 

dennym 

organiczno-

mineralnym,  który  odkłada  się  na  dnie 
zbiorników 

wodnych 

ze 

szczątków 

obumarłych  organizmów  głównie  niższych, 
fito- 

i 

zoo-planktonu, 

z 

równoczesną 

domieszką  osadów  mineralnych  piasku,  iłu, 
itp.

Dy

Osady 

„Dy” 

składają 

się 

głównie 

z 

bezpostaciowego  humusu,  który  został  albo 
wymyty  z  jakiegoś  pobliskiego  złoża  i 
przemieszczony  wodami  na  dno  zbiornika 
sedymentującego 

(pochodzenie 

osadu 

allochtoniczne)  albo  też  wytrąconego  z  wód 
samego 

zbiornika 

mającego 

charakter 

dystroficzny 

(pochadzenie 

osadu 

autochtoniczne).

 

 

26

@ Katedra Gleboznawstwa Melioracyjnego

Przeobrażenie gleb organicznych 

po odwodnieniu

Dojrzewanie fizyczne:
• oddawanie wody błotnistej, 
• częściowe kurczenie się masy organicznej
• pękanie i początki tworzenia się struktury 
gleby

Dojrzewanie chemiczne:
• utlenianie substancji zredukowanych,
• szybka humifikacja i mineralizacja,
• przebudowa lignin

Dojrzewanie biologiczne:
• homogenizacja masy glebowej
• tworzenie się struktury koprolitowej