ZARZĄDZANIE
ŚRODOWISKIEM
Wykład 2
Wybrane aspekty teorii
systemów
ZARZĄDZANIE
ŚRODOWISKIEM
Wykład 2
Wybrane aspekty teorii
systemów
Krajobraz
naturalny
Dolina pięciu
stawów w
Tatrach
ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM
Krajobraz antropogeniczny
Teoria systemów
zajmuje się sposóbem poznania i analizowania
prawidłowości rządzących złożonymi zjawiskami i
rzeczami. Jest ona dziedziną wiedzy, która bada
systemy traktowane jako zorganizowane całości
znajdujące się w określonym otoczeniu. Badanie
systemu jest prowadzone z punktu widzenia jego
struktury, funkcjonawania i rozwoju systemu.
Jest to dziedzina wiedzy zajmująca się wg jej twόrcy N.
Wienera problemami sterowania i komunikacji w
złożonych systemach.
Teoria systemów
analizę systemową, ktόra obejmuje zbiόr metod i technik
analitycznych, umożliwiających rozwiązywanie problemów w
sytuacjach decyzyjnych.
W analizie systemowej istotną rzeczą jest dążenie do
uchwycenia spraw zasadniczych dla danego obiektu
(procesu, zjawiska) z pominięciem szczegόłόw i praw
drugorzędnych, rozumowanie przez analogię, budowanie
modeli, czyli abstrakcyjnych konstrukcji odzwierciedlających
rzeczywistość w sposób uproszczony, konstruowanie
projektόw organizacji, wskazόwek decyzyjnych i poleceń,
ktόre można zastosować w praktyce.
Dowodzi to szczegόlnej przydatności analizy systemόw w
badaniach złożonych problemόw zarządzania środowiskiem.
Analiza systemowa
Pozwala sformułować, praktycznie nieograniczoną
liczbę wariantόw rozwiązań w różnym układzie
zmiennych decyzyjnych i z różnym zakresem
ograniczeń zewnętrznych. Istotne jest to, że można
jednocześnie badać działanie lub „zachowanie się”
różnych narzędzi zarządzania.
Dotychczas ani w procesie przepisów prawnych, ani
podczas projektowania instrumentów
ekonomicznych nie brano pod uwagę wielu
uwarunkowań, szczególnie tkwiących w sferze
społecznej, nie projektowano też odpowiednich
środków zaradczych (Poskrobko 2007).
Analiza systemowa
Tymczasem zarządzanie procesami społeczno-
gospodarczymi odbywa się niemal wyłącznie za
pośrednictwem świadomości społecznej. Jednocześnie
wiadomo, że świadomość społeczna jest „obciążona obcymi
logice – kategoriami, jak partykularne interesy jednostek lub
grup, poglądy, ideologie, normy etyczne i kulturowe,
przyzwyczajenia, tradycje itp.
Systemy społeczne, ze względu na swoje specyficzne
cechy, znacznie trudniej poddają się w analizie systemowej
niż techniczne, gospodarcze lub przyrodnicze. Jest to jedno
z naturalnych ograniczeń nauk systemowych.
Analiza systemowa
W analizie systemowej i nauce o zarządzaniu niewiele jest
twierdzeń, które można traktować jako ogólne prawa nauki,
prawidłowo sformułowane i mające pełny uniwersalny
zakres obowiązywania. Wynika to z faktu, że procesy
uzależnione od zachowań społecznych, głównie procesy
zarządzania, nie poddają się w całości regułom naukowym.
Podejście systemowe wyklucza ponadto możliwość wyłączeń
jakichkolwiek badanych zjawisk, stwierdzeń czy rzeczy.
Zawsze muszą być one traktowane jako części większych
całości.
W analizie systemu zarządzania środowiskiem najłatwiej
posłużyć się metodą ogόlnosystemową. Podstawowe pojęcia
w tej metodzie to:
Metoda systemowa
system, jest to wyodrębniony zbiόr elementόw
(materialnych lub abstrakcyjnych), wzajemnie powiązanych,
uważanych za całość z określonego punktu widzenia, mający
przy tym, takie właściwości, ktόrych nie mają inne elementy,
powiązany z otoczeniem dzięki przepływom materii, energii
i/lub informacji;
podsystem, czyli część systemu o specyficznych
właściwościach, sprzężona lub mająca powiązania z innymi
podsystemami tego systemu, w ktόrym można wydzielić
mniejsze podsystemy i elementy;
element, czyli najmniejszy składnik (część) systemu, ktόry
nie podlega dalszemu podziałowi na danym etapie badań;
Metoda systemowa
sprzężenie, czyli wzajemne oddziaływanie elementόw
(podsystemόw);
struktura systemu, czyli zbiόr elementόw systemu;
funkcjonowanie systemu, relacje między elementami;
relacja (jednostronna lub dwustronna), czyli związek funkcjonalny,
ktόry zachodzi w systemie między jego elementami lub
podsystemami;
otoczenie, czyli zbiόr elementόw nienależących do systemu,
ktόrych właściwości w pewnym stopniu oddziałują na system lub
ulegają zmianie pod wpływem działania systemu;
model systemu (graficzny, matematyczny, opisowy, techniczny),
czyli uproszczone odwzorowanie wyodrębionego/poznanego
systemu, ukazujący tylko te cechy systemu ( podsystemy, elementy,
sprzężenia), ktόre są ważne z punktu widzenia celu analizy.
Metoda systemowa
Systemy funkcjonują dzięki przepływom co najmniej jednego z
trzech mediόw „napędzających”: materii, energii i informacji.
Systemy zarządzania funkcjonują dzięki przepływom informacji,
a systemy przyrodnicze (ekosystemy) – dzięki rόwnoczesnym
przepływom materii, energii i informacji.
Ze względu na obiekt badania wyrόżnia się systemy:
gospodarcze
społeczne
przyrodnicze
ze względu na strukturę wewnętrzną
proste
złożone
i szczegόlnie złożone
ze względu na przepływ medium “napędzającego”
systemy otwarte
systemy zamknięte.
Metoda systemowa
W badaniach dotyczących zarządzaniem środowiskiem
analizuje się głόwnie systemy otwarte, złożone oraz bardzo
złożone.
Systemy złożone mogą mieć charakter jednorodny lub
niejednorodny. W systemie jednorodnym wszystkie
podsystemy są tego samego typu, chociaż nie są takie same.
W systemie niejednorodnym każdy z wydzielonych
podsystemόw ma własną charakterystykę.
Przedmiot badania
Przedmiotem badania mogą być elementy systemu, relacje
między wyodrębionymi elementami lub powiązania
systemu z otoczeniem. W przypadku gdy elementy systemu
nie zostały rozpoznane, system można traktować jako
„czarną skrzynkę” i ograniczyć analizę stanu wejścia do
systemu i wyjścia do otoczenia oraz określenia zmian
(przekształceń), jakie zachodzą w materii, energii lub
informacji w czasie jej przepływu przez system.
Proces modelowania
Proces modelowania polega na wyobrażeniu
wyodrębionego obiektu jako „czarnej skrzynki”, jako obiektu
wraz z jego strukturą wewnętrzną: podsystemami,
elementami, relacjami i sprzężeniami lub jako procesu (Ryc.)
Ryc. Modelowanie wyodrębionego obiektu
W zarządzaniu obiektami realnymi wydziela się
sferę zarządzania
i sferę zarządzającą.
Sfera zarządzania i
zarządzająca
W zarządzaniu obiektami realnymi wydziela się: sferę
zarządzania i zarządzającą. Sfera zarządzania nazywa się
obiektem zarządzania, sfera zarządzająca natomiast
obejmuje system zarządzający i narzędzia zarządzania.
Ogόlny model systemu zarządzania przedstawia
rycina
.
Ogólny model systemu zarządzania stanowi podstawę do
wyodrębnienia z rzeczywistości systemu zarządzania
środowiskiem oraz jego opisanie
Pojęcie organizacji
W zarządzaniu podstawowym obiektem realnym jest
jednostka organizacyjna (przedsiębiorstwo).
Pojęcie to - w znaczeniu rzeczowym - oznacza
wyodrębioną całość ludzkiego działania charakteryzująca się
cechą zorganizowania tj. celowością, złożonością oraz
odrębnością w stosunku do otoczenia celόw i struktury.
W znaczeniu atrybutowym organizacja oznacza taki rodzaj
relacji między elementami systemu lub między konkretnym
elementem a całością systemu, ktόry zapewnia, że części
wspόłprzyczyniają się do powodzenia całości, a całość
przyczynia się do powodzenia części (elementu).
Pojęcie organizacji
Organizacja w znaczeniu czynnościowym -
oznacza czynność organizowania rzeczy złożonej
(proces organizowania).
Organizacja w znaczeniu podmiotowym -
oznacza zbiόr ludzi, ktόrych działanie jest
zorganizowane i prowadzi do realizacji celu.
Teoria zarządzania
środowiskiem
W teorii zarządzania środowiskiem przez pojęcie organizacji
rozumie się celowo wyodrębione z otoczenia systemy
(podmioty gospodarcze, instytucje itp.), wewnętrznie
uporządkowane z wyodrębnionymi elementami i
określonymi powiązaniami (sprzężeniami) wewnętrznymi i
zewnętrznymi (z otoczeniem).
Każda organizacja musi mieć cel swojego istnienia i
funkcjonowania, zasoby ludzkie oraz wyposażenie
techniczne.
Teoria zarządzania
środowiskiem
W ujęciu czynnościowym akcentuje się proces
organizowania.
Organizowanie może obejmować:
tworzenie organizacji w znaczeniu podmiotowym, a więc
jednostki lub instytucji prowadzącej określoną działalność
dla osiągnięcia złożonego celu ;
tworzenie organizacji w znaczeniu atrybutowym, a więc
organizowanie procesόw gospodarczych, społecznych lub
wspόłorganizowanie procesόw przyrodniczych; tworzenie
systemόw zarządzania.
Teorii zarządzania
środowiskiem
Każda organizacja ma określoną strukturę organizacyjną,
ktόra jest zespołem uporządkowanych składnikόw i
ogόlnych celowo ustalonych zależności między nimi,
umożliwiający sprawne funkcjonowanie całości i osiąganie
założonych celόw.
Głόwnym celem struktury organizacyjnej jest
stworzenie możliwości i doskonalenie sprawności
funkcjonowania systemu.
Struktura obejmuje organizację w sensie czynnościowym
(usytuowanie elementόw, ich zadania i obowiązki), sposόb i
zasady przepływu informacji oraz zachowań
organizacyjnych.
Struktury organizacyjne
W zarządzaniu środowiskiem wyrόżnia się struktury
organizacyjne ogόlne i szczegόłowe.
Struktury ogόlne (makrostruktury) to organizacja systemu
sterującego, organizacja obiektu sterowania (systemu
zarządzanego). Każdy z tych systemόw składa się z
elementόw, ktόre mają własne szczegόłowe struktury
organizacyjne.
Podstawowe pojęcia (ryc. 1.12) związane z zarządzaniem
organizacjami to:
sterowanie,
kierowanie,
zarządzanie
rządzenie.
Struktury organizacyjne
Sterowanie, jest pojęciem bardziej ogόlnym. Odnosi się ono
do wielu zjawisk (działań) natury organizacyjnej, technicznej,
ekonomicznej, społecznej i przyrodniczej.
W teorii systemόw sterowanie definiuje się jako celowe
oddziaływanie jednego systemu lub układu na drugi w celu
uzyskania czy wymuszenia określonych zachowań albo zmian
w procesach, ktόre zachodzą w układzie sterowanym.
W naukach ekonomicznych sterowanie oznacza pośrednie
oddziaływanie na jednostki gospodarujące i należy do tej
grupy przedsięwzięć wymuszających zachowanie się systemu
ekonomicznego, co regulacja, kierowanie i zarządzanie.
Struktury organizacyjne
Regulacja, to takie oddziaływanie na system, którego
celem jest zneutralizowanie niekorzystnych odchyleń od
norm, bez naruszenia wzorca zachowania się systemu. Gdy
odchylenia te są likwidowane przez zmianę obowiązujących
norm, wówczas takie zachowanie się systemu nazywamy
sterowaniem.
W ochronie środowiska procesy regulacji mogą spełniać
jedynie rolę pomocniczą, np. regulacja urządzeń
ochronnych, automatycznych urządzeń pomiarowych.
Inaczej jest ze sterowaniem procesami użytkowania,
ochrony i kształtowania środowiska. Ma ono charakter
sterowania kompleksowego z określoną strukturą
regulatorόw i autonomicznych podsystemόw.
W świetle powyższego należy uznać za uzasadnione
używanie pojęcia zarządzanie środowiskiem w sensie
zarządzania jego użytkowaniem, ochroną i kształtowaniem.
Systemy
Specyficzną cechą złożonych systemόw jest rόżna ich
podatność na sterowanie oraz selektywna „czułość” na
działanie norm sterujących poszczegόlnych podsystemόw.
Jedne z nich mogą np. zachowywać się „rozmyślnie”,
wykazując wysoki stopień samoregulacji pod wpływem
bodźcόw (sygnałόw) regulacyjnych, inne natomiast
„pochłaniają „ sygnały sterujące, nie reagując w
oczekiwany sposόb na ich działanie.
Sterowanie może przebiegać w sposόb pośredni. Działając
na jeden system można w pewnym stopniu zmienić
zachowanie systemόw z nim sprzężonych. W praktyce taka
sytuacja występuje w sterowaniu procesami
gospodarowania środowiskiem wόwczas, gdy przez
wymuszenie lub ukierunkowanie proekologicznych
zachowań ludzi i przedsiębiorstw chcemy uzyskać efekty w
środowisku.
Sterowanie, zarządzanie i
kierowanie procesami
Efektem prawie każdego obiektu sterowania
procesami gospodarowania środowiskiem jest
człowiek jako jednostka fizyczna lub określona
społeczność (grupa ludzi). Dlatego mamy do
czynienia ze sterowaniem, zarządzaniem i
kierowanie tymi procesami.
Zarządzanie środowiskiem
W świetle powyższego należy uznać za
uzasadnione używanie pojęcia „zarządzanie
środowiskiem” w sensie zarządzania jego
użytkowaniem, ochroną i kształtowaniem.
Z cybernetycznego punktu widzenia
poprawne jest rόwnież pojęcie „sterowanie
środowiskiem” w sensie sterowania
procesami ochrony środowiska. „Zarządzanie
środowiskiem” i „sterowanie środowiskiem”
można traktować jako synonimy.
Zakres pojęć dotyczących
zarządzania
Podstawowe pojęcia:
Zarządzanie jest pojęciem szerszym od kierowania
Zarządzanie jest definiowane jako „działalność
organizacyjna i kierownicza oparta na wiedzy, prowadzona
w celu skutecznego oraz efektywnego wykorzystania
zasobów organizacji – ludzkich, kapitałowych i
materiałowych”.
Sprawność i skuteczność zarządzania jest ściśle związana z
generowaniem, selekcjonowaniem, przekazywaniem i
wykorzystaniem informacji.
Zakres pojęć dotyczących
zarządzania
Kierowanie jest procesem dobrowolnego lub
wymuszonego ukierunkowania działań ludzi dla osiągnięcia
powodzenia działania zbiorowego na rzecz realizacji celu
organizacji (systemu) (Poskrobko 2007).
Istotą tego procesu jest koordynacja zbiorowych wysiłków
na pożądanym poziomie. Dotyczy wyboru celu i
uruchomienia systemu kierowania, który zapewni zgranie
czasu, miejsca, sposobu, ilości i jakości działań cząstkowych
na poziomie niezbędnym do osiągnięcia celu działania
zbiorowego.
Zakres pojęć dotyczących
zarządzania
Gospodarowanie środowiskiem jest to korzystanie z
zasobów i walorów przyrody dla zaspokojenia potrzeb
społecznych,osadniczych i poziomu życia ludzi (od społeczności
lokalnych do narodów) przy jednoczesnym:
ograniczeniu strat i zachowaniu największej ostrożności w
przekształcaniu ekosystemów lub tworów geologicznych przy
pozyskiwaniu zasobów nieodnawialnych;
wspomagania procesów przyrodniczych (zasilania przy
użytkowaniu zasobów odnawialnych w celu zapewnienia trwałości i
wydajności ich funkcjonowania, np. agrocenoz).
Zasobem środowiska są jego walory. Odgrywają one istotną rolę
w kształtowaniu prawidłowego rozwoju człowieka. Korzystanie z
walorów nie powoduje ich zużycia, jednak przekroczenie
odporności prowadzi do dewastacji środowiska (osłabienie
procesów i zanikanie cech ocenianych jako pozytywne).
Rys historyczny gospodarowania
środowiskiem
W ujęciu historycznym pojęcie „gospodarowanie
środowiskiem” oznaczało zapewnienie bytu i warunków
rozwoju człowieka – osoby, rodziny, narodu – w długiej
perspektywie czasowej.
Okres industrializacji doprowadził do dyferencjacji
elementów gospodarowania. Wiodącym problemem
stało się użytkowanie środowiska, pozyskanie zasobów
i korzystanie z jego walorów w skali uwarunkowanej
ekonomicznie bez względu na konsekwencje
ekologiczne. Takiemu podejściu sprzyjały teorie
naukowe tworzone przez cywilizację industrialną i
przyjmowane założenia polityczno-ustrojowe.
Rys historyczny gospodarowania
środowiskiem
Prawie do lat siedemdziesiątych XX w. w badaniach
naukowych wyznawano zasadę paradygmatu
kartezjańskiego (paradygmat atomistyczny), który zakładał
poznanie rzeczywistości od szczegółów, które składały się
na poznanie całości.
Proces gospodarowania analizowano w układzie takich
elementów, które umożliwiały ocenę ekonomiczną
efektywności przedsięwzięcia i zaangażowanego kapitału.
Nie przywiązywano należytej wagi do oceny i wyceny innych
skutków takiego działania.
Ocena środowiska była traktowana jako przedsięwzięcie
techniczne, które oceniano także w kategoriach
efektywności ekonomicznej. Było to gospodarowanie
środowiskiem oderwane od rzeczywistych warunków
przyrodniczych.
Pojemność ekosystemów
Każdy ekosystem ma swój potencjał - pojemność na
obciążenia antropogenne i swoją produktywność.
Korzystanie z zasobów i walorów nie może być ani
nieskończone w sensie ilościowym, ani dowolne w
sensie rodzaju elementów wykorzystywanych
gospodarczo.
Gospodarowanie środowiskiem obejmuje cztery
podstawowe procesy:
1.
korzystanie z zasobów i walorów środowiska, czyli
użytkowanie bezpośrednie
2.
użytkowanie środowiska w procesach gospodarczych, czyli
użytkowanie pośrednie
3.
ochronę środowiska
4.
kształtowanie ekosystemów i krajobrazu.
Korzystanie ze
środowiska
Stanowi podstawę procesów życiowych wszystkich
organizmów. Każdy organizm w sobie właściwy sposób
korzysta z określonych zasobów i walorów przyrody w celu
utrzymania podstawowych procesów życiowych. W
odniesieniu do człowieka jest to korzystanie z czystej wody,
powietrza, żywności, tworzenie przyjaznego środowiska w
miejscu zamieszkania, dzielnicy, domu. Wykorzystywanie
wartości kulturowej, walorów środowiska do wypoczynku i
regeneracji sił człowieka.
Sposób i zakres korzystania ze środowiska zależą przede
wszystkim od uwarunkowań kulturowych i cywilizacyjnych
danego społeczeństwa. Procesem tym można w pewnym
sensie sterować, wpływając na pozagospodarcze
zachowania ludzi lub wprowadzając określone zmiany w
środowisku przyrodniczym.
Użytkowanie środowiska
Jest to korzystanie w sposób stały z zasobów i
walorów przyrody dla celów gospodarczych.
Polega ono na:
zagospodarowaniu powierzchni przestrzeni
korzystaniu z nieożywionych i ożywionych zasobów
naturalnych oraz z naturalnych źródeł (nośników) energii
usuwaniu odpadów i ich doprowadzania do naturalnej
asymilacji (Poskrobko 2007)
Użytkowanie środowiska
Użytkowanie środowiska tylko w niewielkim stopniu jest
kierowane na realizację socjalno-rozwojowych potrzeb
cywilizacyjnych, wynikających często ze sztucznie
lansowanych trendów.
W procesie użytkowania środowiska konieczne jest zwracanie
uwagi na aspekty:
alokację w czasie eksploatacji zasobów nieodnawialnych, która
maksymalizuje ich użyteczność,
utrzymanie trwałości odnawiania się zasobów na poziomie
wielkości ich użytkowania,
uwzględnianie pozagospodarczych (ekologicznych,
społecznych) funkcji zasobów przy ich eksploatacji (korzystaniu i
użytkowaniu),
uwzględnianie przyrodniczych (ekologicznych) ograniczeń
przy korzystaniu i użytkowaniu z każdego zasobu – korzystanie
lub eksploatacja z zasobów nie powinna prowadzić do
negatywnych zmian w środowisku, głównie w ekosystemach.
Ekosystem wodno-bagienny
Ochrona środowiska
Jest to ukierunkowanie lub ograniczenie
korzystania z biotycznych a także abiotycznych
zasobów i walorów środowiska przyrodniczego w
celu zapewnienia ciągłości ich użytkowania oraz
utrzymania właściwej jakości elementów biosfery.
Zasady ochrony wyrażają się w:
ograniczeniach co do rodzaju i zakresu prowadzenia
działalności gospodarczej,
ograniczeniach dysponowania własnością zasobów i
walorów przyrody;
Gospodarowanie zasobami
Racjonalne gospodarowanie zasobami
naturalnymi pobranymi ze środowiska
winny uwzględniać:
pełne (kompleksowe) przetwarzanie zasobów
pobranych ze środowiska,
oszczędność materiałów, energii i surowców,
redukcję zanieczyszczeń stałych ciekłych i
gazowych przez zwiększone nakłady;
Gospodarowanie zasobami
Należy zwrócić uwagę na podtrzymanie
specyficznych układów lub procesów
przyrodniczych, wysoką ich produkcyjność,
samoreprodukcję i zdolność do neutralizowania
antropogennych obciążeń, a także rozwój populacji
i gatunków żyjących w tych ekosystemach.
Ważnym zadaniem ochrony jest środowiska jest
utrzymanie przyrodniczych podstaw
funkcjonowania i rozwoju obecnych oraz
przyszłych pokoleń ludzkich.
Ochrona biosfery
Szczególną formą ochrony środowiska jest ochrona biosfery.
Ogranicza ona antropogenie oddziaływanie na globalne
procesy przyrodnicze. Głównym problemem XX i XXI wieku
jest ograniczenie emisji gazów (głównie freonów i halonów),
powodujących zanikanie warstwy ozonowej atmosfery, oraz
emisji gazów cieplarnianych (głównie CO2 i metanu),
powodujących niszczenie warstwy ochronnej atmosfery
ziemskiej i zmianę klimatu.
Procesy ochrony środowiska szczególnie intensywnie
rozwijały się w połowie XX wieku. Obecnie głównym celem
procesów ochronnych jest zachowanie życia na kuli
ziemskiej, m.in. przez zachowanie bioróżnorodności.
Kształtowanie środowiska
Jest to świadome wprowadzanie zmian w ekosystemach i
krajobrazach, które ukierunkują ich naturalny rozwój i zapewnią
wysoki stopień ich samokontroli i jednocześnie przynoszą możliwie
największe korzyści gospodarcze i społeczne.
Kształtowanie środowiska polega na:
redukcji nadmiernie rozwiniętych elementów ekosystemu środowiska
przez ingerencję człowieka
kompensacji, czyli uzupełnienia brakujących ogniw materii i energii
oraz formowanie nowych łańcuchów tego obiegu w celu zwiększenia
produktywności ekosystemów , ich zdolności asymilacyjnych lub
poprawy walorów estetycznych i mikroklimatycznych środowiska,
mających wpływ na przyrodnicze warunki życia i rozwoju człowieka
rekultywacji, czyli odtworzenie zdegradowanych ekosystemów przez
wyeliminowanie czynników powodujących degradację (np. zbytnie
odwodnienie, zasolenie)
przeobrażeniu krajobrazów stosownie do wymogów zachowania
różnorodności biologicznej i normalnych, ukształtowanych w czasie
ewolucji środowiskowych warunków życia człowieka.
Zarządzanie środowiskiem
Cechą charakterystyczną zarządzania
środowiskiem jest obiekt zarządzania, obejmujący
społeczeństwo, gospodarkę i środowisko. Oznacza
to, że procesy abiotyczne i biotyczne, zachodzące
w środowisku, mogą być i są przedmiotem
sterowania. To w głównej mierze odróżnia pojęcie
zarządzanie środowiskiem od pojęcia
„zarządzanie ekologiczne”.
Zarządzanie ekologiczne
Zarządzanie ekologiczne zajmuje się dostosowywaniem
działalności gospodarczej i pozagospodarczej aktywności
społeczeństwa do danego stanu – potencjału i pojemności -
ekosystemów. Stąd obiektem zarządzania ekologicznego
jest gospodarka i społeczeństwo.
System „środowisko” nie jest przedmiotem sterowania. W
działalności zarządczej w odniesieniu do środowiska (np. w
planowaniu długookresowym) uwzględnia się jedynie
kierunki i ewentualnie skutki naturalnej ewolucji przyrody.
Ten typ zarządzania rozwija się na teoretycznej bazie
ekonomii ekologicznej.
Zarządzanie środowiskowe w jednostce
organizacyjnej
Obejmuje zarządzanie procesami użytkowania, ochrony i
kształtowania środowiska zintegrowane z ogólnym systemem
zarządzania jednostką. Obejmuje ono strukturę organizacyjną,
planowanie, procedury, procesy oraz zasoby służące wdrażaniu
i prowadzeniu zarządzania jednostką w sposób uwzględniający
problemy środowiska (Kowalkowski, Janc 2002).
Z zarządzaniem środowiskiem, a szczególnie zarządzaniem
środowiskowym w jednostce, wiąże się z pojęciem problemu
środowiskowego.
Problemy środowiskowe pojawiają się w procesie
gospodarowania środowiskiem np. niewłaściwe
zagospodarowywanie gleb wiąże się z erozją wodną lub
wietrzną, zamulaniem tam. Problem środowiskowy zawsze
dotyczy zależności między człowiekiem a środowiskiem i
przejawia się jako relacja człowiek-środowisko-człowiek.
Usługi środowiska
Polegają na dostarczaniu przez biosferę materii, energii i
informacji potrzebnych do życia człowieka.
Obejmują one ochronnę atmosfery i klimatu, oczyszczanie i
magazynowanie wody pitnej, wytwarzanie i wzbogacanie
gleby, podtrzymywanie obiegu substancji odżywczych,
detoksykację, rozkładanie (utylizację) odpadów, zapylanie
roślin uprawnych, produkcję żywności i materiałów
energetycznych (Wilson 2003).
W układzie makroekonomicznym usługi nieodpłatnie
świadczone ludzkości przez środowisko przyrodnicze po raz
pierwszy oszacowano w 1997 r. Międzynarodowy zespół
ekonomistów i naukowców specjalizujących się w ochronie
środowiska wyodrębnił usługi środowiska, policzył wartość
każdej z nich i wycenił wartość całego pakietu usług na
kwotę 33 bln USD.
Usługi środowiska
Rezultat tych obliczeń można zinterpretować
następująco:
gdyby ludzkość chciała wprowadzić odpłatność z usług
środowiska lub nie mogła z nich korzystać, wówczas
antropogenie usługi i procesy wymagałyby nakładów w wys.
33 bln USD.
Tymczasem, w tymże roku 1997 produkt światowy brutto
wyniósł tylko 18 bln USD. Teoretycznie wydatki
przekroczyłyby prawie dwukrotnie istniejące możliwości. W
rzeczywistości zastąpienie naturalnych ekosystemów ich
sztucznymi odpowiednikami jest niemożliwe ani
ekonomicznie, ani fizycznie.
W miarę ograniczania dostępności usług środowiska ich
znaczenie i wartość zaczną gwałtownie wzrastać.
K.
Ekosystem wodny