Lepkość to jedna z podstawowych wielkości 

charakteryzujących wyroby farbiarskie. W 

potocznym rozumieniu bardzo często 

nazywana gęstością farby (mówimy, że farba 

jest gęstsza lub rzadsza, a powinniśmy 

mówić, że ma wyższą lub niższą lepkość). 

Lepkość mierzona jest odpowiednio 

dobranym kubkiem cylindrycznym. 

Najpopularniejszy z nich to tzw. kubek Forda - 

napełnia się go farbą 

i mierzy czas w jakim wypłynie ona z kubka. 

Im farba 

w potocznym rozumieniu gęstsza, tym dłużej 

wypływa z kubka. Typowa lepkość np. emalii 

olejno-ftalowej 

w postaci handlowej wynosi 120 sekund na 

kubku Forda o średnicy otworu 4 mm. Ale 

żeby tą samą emalią można było malować 

przy pomocy natrysku należy rozcieńczyć ją 

do 20-30sek. (w praktyce oznacza to, że 

należy dodać do niej około 10-15% 

rozcieńczalnika). 

1

Kubek Forda o 

średnicy otworu 4 

mm 

2

W zależności od tego jak wysoką lepkość ma 

wyrób używa się do jej pomiaru różnego 

rodzaju kubków. Jak już wcześniej 

wspomniano najpopularniejszy jest kubek 

Forda o średnicach otworu 4 lub 6 mm. Służy 

on do pomiaru lepkości takich wyrobów jak 

np. emalie rozpuszczalnikowe do drewna i 

metalu. Gdyby jednak zmierzyć lepkość farby 

emulsyjnej do ścian kubkiem Forda o średnicy 

otworu 4 mm, wynosiłaby ona nawet 400 

sekund! Dlatego do pomiaru lepkości 

wyrobów 

o znacznie wyższej lepkości np. farb 

emulsyjnych, służą kubki o innej budowie - 

kubki cylindryczne 

o średnicach otworów 6 lub 8 mm. 

Do badania lepkości umownej farb 

stosowana jest metoda, która 

polega na pomiarze czasu wypływu 

badanego materiału przy użyciu 

określonego naczynia 

pomiarowego. Wyniki oznaczeń są 

zależne zarówno od specyficznych 

właściwości badanego materiału, 

jak i warunków prowadzenia 

pomiaru. Wyniki pomiaru czasu 

wypływu są powtarzalne tylko 

w przypadkach produktów 

mających charakter cieczy 

newtonowskich lub prawie 

newtonowskich.

3

Ciecze stosujące się do  prawa 

Newtona (naprężenie ścinające F/S 

jest proporcjonalne do prędkości 

odkształcenia) - złożone z 

cząsteczek 

o niewielkiej masie cząsteczkowej i 

gazy - nazywamy niutonowskimi. 

Współczynnik lepkości jest 

wielkością stałą przy ustalonej 

temperaturze i ustalonym 

ciśnieniu. Pozostałe to ciecze 

nieniutonowskie (takie w których 

występują duże cząsteczki, smoła 

lub protoplazma żywych komórek, 

krew). Współczynnik lepkości nie 

jest stały. 

4

Pomiar czasu wypływu jest często 

stosowany do sprawdzania 

konsystencji farb, lakierów itp. 

materiałów. Farby zawierają często 

środki zwiększające lepkość, które 

ograniczają ich wypływ. Lepkość 

takich wyrobów może być oznaczana 

tylko przy użyciu wiskozymetrów 

działających na zasadzie 

podwyższonych gradientów prędkości 

(np. ISO 2884). Żywice i lakiery mogą 

jednakże wykazywać wypływ 

newtonowski lub prawie newtonowski 

przy lepkości dużo wyższej i w takich 

przypadkach można przeprowadzać 

kontrolę konsystencji za pomocą 

kubków wypływowych (nazywanych 

kubkami Forda). 

5

Norma PN-EN 535 ISO 

2431:1999 wyszczególnia trzy 

kubki wypływowe o podobnych 

wymiarach, ale mające różne 

otwory: 3, 4 i 6 mm (w 

dotychczasowej normie 

krajowej PN-81/C-81508 – 2, 4 
i 6 mm). Metodę tę stosujemy 

jedynie w przypadku 

produktów, dla których 

przerwanie się strumienia 

wypływowego z otworu kubka 

może być określane 

jednoznacznie. 

6

Czas wypływu to czas, jaki upływa od 

momentu, gdy badany produkt 

zaczyna wypływać z otworu pełnego 

kubka, do momentu, gdy wypływający 

strumień produktów przestaje być 

ciągły przy otworze. 

Wpływ temperatury na czas wypływu 

jest bardzo ważny i zależy od typu 

produktu. Do celów arbitrażu 

międzynarodowego ważne jest 

znormalizowanie temperatury próby 

(23  0,5

o

C). Dopuszcza się 

przeprowadzanie 

w innej, lecz uzgodnionej 

temperaturze (przy zapewnieniu 

wahań temperatury nie większych niż 

0,5

o

C w czasie badania). 

7

Norma PN-EN 535 ISO 2431:1999 

precyzuje szereg wymagań co do np. 

kształtu kubków, materiału z którego 

są wykonane (np. dysze kubka – ze 

stali nierdzewnej lub węglików 

spiekanych), stopnia wykończenia 

wewnętrznych powierzchni kubka 

(maksymalna chropowatość 0,5 m), 

procedury dotyczącej wzorcowania, 

cechowania, konserwacji 

i sprawdzania kubków. W celu 

uzyskania żądanej dokładności 

pomiarów, należy dla badanego 

produktu wybrać taki kubek 

wypływowy, 

z którego czas wypływu byłby większy 

od 

20 s. 

8

Wstępne sprawdzanie wykonuje się w 

celu określenia zdolności produktu do 

przeprowadzenia badania, tzn. czy 

zachowuje się on jak ciecz newtonowska 

lub prawie newtonowska. W tym celu 

należy dobrze ujednorodnić produkt, 

napełnić nim kubek i po upływie 5 s od 

napełnienia kubka usunąć palec 

z otworu zatykającego. Następnie należy 

powtórzyć pomiar pozostawiając produkt 

w kubku przez 60 s przed usunięciem 

palca. Jeśli drugi wynik różni się od 

pierwszego o więcej niż 10%, to produkt 

ten nie jest newtonowski, a więc jest 

nieodpowiedni do kontroli konsystencji 

przez pomiar czasu wypływu. 

9

Pomiar czasu wypływu: 

1. Czysty i suchy kubek umieścić w statywie, 

a pod otwór wypływowy podstawić naczynie 

tak, aby odległość między otworem kubka a 

powierzchnią ściekającej próbki była nie 

większa niż 100 mm. Objętość badanego 

wyrobu lakierowego powinna wynosić 100 

cm

3

.

2. Otwór wypływowy kubka zasłonić palcem, 

po czym należy napełnić kubek próbką 

(przesączoną przez odpowiednie sito) aż do 

utworzenia menisku wypukłego nad górną 

krawędzią kubka. Wyrób nalewać powoli, aby 

nie tworzyły się pęcherzyki powietrza. 

3. Nadmiar próbki (wraz z ewentualnymi 

pęcherzykami powietrza) usunąć linijką lub 

szklaną płytką, przesuwając ją po górnej 

krawędzi kubka w poziomym położeniu. 

10

4. Usunąć palec z otworu, włączając 

jednocześnie czasomierz. Czas wypływu 

należy mierzyć 

z dokładnością do 0,5 s do pierwszego 

przerwania strumienia wypływającej próbki 

(wypływający strumień przestaje być ciągły 

przy otworze). Za wynik przyjmuje się średnią 

z dwóch pomiarów, które nie różnią się więcej 

niż 5% od ich średniej. Jeśli dwa oznaczenia 

różnią się więcej niż o 5% od ich średniej 

wartości, należy wykonać trzecie oznaczenie. 

Jeśli trzecie oznaczenie i jedno z dwóch 

poprzednich oznaczeń nie różnią się o więcej 

niż o 5% od ich średniej wartości, należy 

wyeliminować poprzedni wynik i jako wynik 

przyjąć średnią arytmetyczną dwóch 

wybranych oznaczeń.

5. Kubek należy dokładnie oczyścić 

odpowiednim rozpuszczalnikiem, myjąc dyszę 

chronić otwór wypływowy przed 

uszkodzeniem.  

11

Farby - substancje powłokotwórcze służące 

do ochronnego lub dekoracyjnego 

pokrywania wyrobów budowlanych. Mogą 

zalegać na ich powierzchni, lub nieznacznie 

wnikać w głąb. 

Składają się z substancji barwiących - 

najczęściej pigmentów oraz substancji 

dodatkowych: spoiw, wypełniaczy, 

rozcieńczalników, rozpuszczalników, 

substancji błonotwórczych, dyspergujących, 
konserwujących, opóźniających wysychanie, 

reagujących z podłożem itp.

Zazwyczaj substancji barwiącej towarzyszy 

wypełniacz, którego ziarna są o rząd 
wielkości grubsze od pigmentu. Rolą 

wypełniacza jest obniżenie ceny farby, 

poprzez powiększenie powierzchni 

zajmowanej w powłoce przez pigment, gdyż 

ziarna wypełniacza są oblepiane przez 

pigment.

12

Stosuje się również farby bez 

wypełniaczy, 

a jedynie składające z pigmentów. Ma to 

miejsce np. gdy chodzi o najwyższą 

jakość krycia 

i barwy, lub też odwrotnie - gdy pigment 

jest na tyle tani, że wypełniacz nie jest 

potrzebny (zwykle farby najniższej 

jakości), inną przyczyną braku 

wypełniacza może być farba, której 

głównym celem są inne zastosowania niż 

dekoracyjne - wtedy gdy pigment 

odgrywa rolę substancji czynnej - np. 

zabezpieczającej lub leczniczej. Ze 

względu na ilość powłok farby, dzieli się 

je kolejno na: 

gruntujące,

 podkładowe,

 powierzchniowe. 

13

Rolą farby gruntującej jest zapewnienie 

przyczepności do podłoża farbom 

następnym, oraz wyrównanie 

niewielkich nierówności. Jej warstwa 

jest na tyle gruba, że odcina także 

całkowicie ciemną barwę podłożą, co 

jest istotne w przypadku jasnych 

powłok powierzchniowych. Farba ta jest 

zwykle bardzo szorstka, a więc i 

matowa. Rolą farby podkładowej jest 

wygładzenie powierzchni farby 

gruntującej, zlikwidowanie jej 

porowatości, oraz zapewnienie 

przyczepności dla farby 

powierzchniowej, cechującej się bardzo 

cienką powłoką a często także 

specyficznymi właściwościami 

mechanicznymi. 

14

Ze względu na rodzaj spoiwa 

farby dzieli się na: akrylowe, 

celulozowe, kazeinowe, klejowe, 

krzemianowe (na bazie szkła 

wodnego), lateksowe, olejne, 

spirytusowe, wapienne oraz na 

bazie całego szeregu rozmaitych 

żywic syntetycznych. Istnieją 

również farby bez spoiwa (jego 

funkcję spełnia wypełniacz lub 

pigment). Powłoki farbiarskie 

mogą być dodatkowo wykańczane 

powłokami lakierniczymi. 

15

Elementy metalowe malować można 

tradycyjnie, czyli nakładać kolejno farbę 

gruntującą, podkładową. Wymagają 

malowania przede wszystkim ogrodzenia, 

balustrady i kraty. Renowacji przez 

malowanie wymagają też stalowe pokrycia 

dachowe i rynny oraz grzejniki. Trwałość 

powłok malarskich na metalach zależy 

głównie od przyczepności powłoki do 

podłoża; będzie ona tym lepsza, im 

staranniej przygotuje się powierzchnię 

przed malowaniem. Metalowe powierzchnie 

są całkowicie nienasiąkliwe, więc nie 

wchłaniają 

w ogóle spoiwa zawartego w farbie. 

Powłoka trzyma się jedynie dzięki adhezji 

(przyczepności). Jeśli zatem między farbą a 

metalem zostaną zanieczyszczenia słabo 

przylegające do podłoża, to 

i przyczepność powłoki malarskiej będzie 

mała. 

16

Na przygotowaną powierzchnię należy 

nałożyć kolejno: 

- antykorozyjną warstwę gruntującą, silnie 

wiążącą z podłożem,

- farbę podkładową o dużej sile krycia 

i odporną na uszkodzenia,

- emalię nawierzchniową nadającą połysk 

i fakturę, odporną na uszkodzenia, ale o 

małej sile krycia.

W praktyce często stosuje się schemat 

uproszczony: zamiast gruntu i farby 

podkładowej stosuje się jeden preparat, 

a później nakłada się kilka warstw emalii, 

aż do pełnego pokrycia.  

17

Grunty antykorozyjne - są to środki 

reagujące chemicznie z rdzą pokrywającą 

metal. W wyniku tej reakcji tworzy się 

twarda, silnie przylegająca do metalu 

warstwa ochronna, która jest dobrym 

podkładem pod farby wykończeniowe. 

Stwardniała powłoka przybiera barwę 

czarną i na elementach zewnętrznych 

może służyć przez pewien czas (nie 

dłuższy niż 6 tygodni) jako tymczasowa 

warstwa ochronna. Nakładanie. Pędzlem 

lub natryskiem pneumatycznym. 

Temperatura podłoża nie może być 

wyższa niż 30

o

C; podłoże może być lekko 

wilgotne. Do czasu wyschnięcia (ok. 48 

h) pomalowane elementy muszą być 

chronione przed opadami.  

18

Farby podkładowe - produkowane na 

spoiwie chlorokauczukowym, alkidowym 

lub ftalowym. Zawierają składniki 

chroniące przed korozją. Tworzą na 

metalowej powierzchni silnie 

przylegającą warstwę w kolorze szarym 

lub czerwonym. Można je nakładać na 

powierzchnie wolne od rdzy lub lekko 

skorodowane. Nakładanie pędzlem lub 

przez natrysk, przynajmniej w dwóch 

warstwach. Niezwłocznie po wyschnięciu 

(24-48 h) powierzchnie malowane farbą 

podkładową powinny być pokryte farbą 

nawierzchniową, gdyż ze względu na 

porowatą strukturę powłoka z farby 

podkładowej nie jest odporna na 

długotrwałe oddziaływanie warunków 

atmosferycznych. 

19

Farby nawierzchniowe - gładkie, odporne na 

wpływy atmosferyczne, zarysowania i 

uderzenia. Emalie ftalowe są 

najpopularniejsze, ale uzyskane z nich 

powłoki nie są zbyt trwałe na zewnątrz - z 

czasem matowieją i łuszczą się. Trwalsze i 

bardziej elastyczne są powłoki z farb 

poliwinylowych albo chlorokauczukowych. 

Wewnątrz pomieszczeń sprawdzają się 

wodorozcieńczalne emalie akrylowe, dające 

półbłyszczące, elastyczne powłoki. 

Nakładanie - najlepiej metodą natrysku lub 

wałkiem; uzyskuje się wtedy gładkie 

powierzchnie jednakowej grubości. Można 

używać pędzla z miękkim włosiem, starając 

się nakładać emalię cienką warstwą i nie 

dopuszczać do powstawania zacieków. 

Przed nałożeniem kolejnej warstwy podłoże 

trzeba przeszlifować drobnoziarnistym 

papierem ściernym. 

20

Emalie na rdzę, czyli 3 w 1 - preparaty 

pełniące równocześnie funkcję gruntu, 

podkładu i farby nawierzchniowej. To 

bezpodkładowe emalie, do nakładania 

bezpośrednio na skorodowane 

powierzchnie. Jak każde "3 w 1", preparaty 

te są wynikiem kompromisu między wygodą 

a jakością ochrony. Ze względu na wysoką 

cenę stosowane są głównie do malowania 

małych powierzchni. Są wygodniejsze w 

stosowaniu, zamiast dwóch czy trzech 

różnych preparatów, z których sporo zostaje 

po malowaniu, tu wystarczy kupić jedną 

małą puszkę. Duże powierzchnie lepiej 

malować preparatami tradycyjnymi, 

"wyspecjalizowanymi", gdyż ochrona jest 

lepsza i z reguły tańsza. Barwę 

i fakturę w obu metodach można dowolnie 
zmieniać, dobierając odpowiednie wyroby 

21

Farby na ocynk - stosowane głównie 

do renowacyjnego malowania dachów 

z blachy oraz orynnowania, a także do 

wykonywania zaprawek na 

blachodachówkach powlekanych. Nie 

wymagają nakładania warstwy 

podkładowej, można je nanosić na 

nowe lub utlenione (zmatowiałe) 

podłoża cynkowe. Jedynie jeśli 

powłoka cynkowa jest uszkodzona, a 

blacha stalowa - skorodowana, 

miejsca te należy najpierw pomalować 
podkładem antykorozyjnym, a dopiero 

później - całość pomalować farbą do 

ocynku. 

22

Farby do grzejników - mają podwyższoną 

odporność na wysoką temperaturę i dużą 

zdolność krycia. Obecnie najczęściej są 

to farby wodorozcieńczalne, na spoiwie 

akrylowym, elastyczne i zachowujące 

trwałą biel. Można je nakładać 

bezpośrednio na (uprzednio zmatowione) 

stare powłoki z farb ftalowych, 

chlorokauczukowych i karbamidowych. 

Tylko miejsca, gdzie metal jest 

odsłonięty, trzeba wcześniej pokryć farbą 

gruntującą - zapobiegnie to pojawieniu 

się rdzawych plam na pomalowanej 

powierzchni. Farby te można również 

stosować do malowania innych 

elementów metalowych, pokrytych 

uprzednio farbą podkładową. 

23

Są już dostępne farby blokujące rozmowy za 

pośrednictwem telefonów komórkowych. 

Dzięki naukowcom z Uniwersytetu 

Tokijskiego można 

dość tanio zablokować dostęp do 

bezprzewodowych sieci internetowych (wi-

fi). Japończycy wyprodukowali farbę, w 

której są nanomagnesy (25-50 nanometrów) 

wykonane z glinu i żelaza, co umożliwia 

blokadę sygnałów o czterokrotnie wyższej 

częstotliwości niż dotychczas. Farba tworzy 

pole magnetyczne rezonujące z taką 

częstotliwością jak fale 

elektromagnetyczne, które chcemy 

zablokować. Pomalowanie tą farbą sprawi, 

że potencjalni „włamywacze” stracą 

możliwość wykrycia 

i włamania do sieci internetowej. Kilogram 

farby ma kosztować 14 USD. Nie jest to 

dużo jeżeli weźmiemy pod uwagę 

konsekwencje wycieku informacji.

24