Fizjologiczne skutki
bezczynności
ruchowej
Fizjologiczne skutki
bezczynności
ruchowej
Ograniczenie aktywności ruchowej
wywiera różnokierunkowy i głęboki
wpływ na organizm. Nasilenie tego
wpływu zależy od stopnia
ograniczenia aktywności ruchowej.
Jej wpływ na organizm człowieka
badany był zwykle na modelu
„unieruchomienia” w łóżku. Był to
więc efekt zmiany kierunku działania
na organizm siły ciężkości i
ograniczenie jego aktywności.
Zachowanie odpowiedniej proporcji
między aktywnością ruchową a
spoczynkiem oraz pozostawaniem
w pozycji pionowej i poziomej jest
warunkiem zdrowia. Człowiek około
30% całego życia spędza śpiąc
.
Podczas unieruchomienia w łóżku w
pozycji leżącej, oprócz obniżenia
ciśnienia hydrostatycznego w układzie
krążenia i innych przestrzeniach
wodnych ustroju oraz ograniczenia
ucisku na kości wzdłuż ich osi długiej
(hipograwia), występuje zmniejszenie
tempa przemian energetycznych,
związane z ograniczeniem aktywności
ruchowej (hipodynamia).
Zmiany zachodzące w organizmie
człowieka pod wpływem
unieruchomienia w łóżku prowadzą do
zmniejszenia wydatku energetycznego
i z tego punktu widzenia są korzystne,
zwiększają szanse przeżycia. Wiele
reakcji na unieruchomienie występuje
już w ciągu pierwszych 2-3 dni
pozostawania w łóżku.
Przebieg zmian fizjologicznych w
organizmie człowieka podczas
unieruchomienia w łóżku
0-3 dni
• Zwiększenie diurezy
• utrata wapnia w moczu
• Zmniejszenie objętości osocza, płynu śródmiąższowego i
całego płynu (utrata wody i obniżenie stężenia hormonu
antydiuretycznego) zewnątrzkomórkowego
• Zmniejszenie wydzielania soku żołądkowego
• Zmniejszenie przepływu krwi w łydce (krew zostaje
przemieszczona z dolnej części ciała do centralnej części
układu krążenia)
Ograniczenie aktywności ruchowej powoduje drastyczne
zmniejszenie wydolności fizycznej (zmniejszenie objętości
wyrzutowej i maksymalnej pojemności minutowej serca w
wyniku upośledzenia funkcji mięśnia sercowego) oraz
pogorszenie tolerancji zmian ortostatycznych (zmniejszenie
objętości płynu zewnątrzkomórkowego w dolnych częściach
ciała i związany z nim zmniejszeniem prężności tkanek).
0-3 dni
- zwiększenie podatności żył,
- zwiększenie aktywności fagocytarnej granulocytów
obojętnochłonnych,
- zmniejszenie tolerancji glukozy,
- zmniejszenie tolerancji przyśpieszeń (spowodowane częściowo
hipowolemią oraz zmniejszeniem napięcia naczyń
pojemnościowych i przepływu krwi).
4-7 dni
- odwapnienie układu kostnego i zakłócenie resorpcji wapnia
w przewodzie pokarmowym,
- fosfaturia (wzrost wydalania elektrolitów i azotu z moczem),
- ujemny bilans azotowy,
- zwiększenie stężenia fibrynogenu we krwi (zwiększona
krzepliwość i aktywność fibrynolityczna),
- podwyższenie progu wrażliwości słuchowej,
- pogorszenie wzroku-zmniejszenie ostrości wzroku.
8-14 dni
- zmniejszenie ogólnej liczny krwinek czerwonych,
- zakłócenie usuwania ciepła z ustroju (na skutek zmniejszonego
napięcia naczyń i upośledzonego transportu ciepła przez krew),
- zwiększenie potliwości,
- zaniki mięśniowe,
- zwiększenie hipertermii wysiłkowej
- hipoksja
Ponad 15 dni
- hiperkalcuria, która osiąga najwyższe natężenie około 42 dnia
- zmiana wrażliwości na bodźce termiczne
- wtórne podwyższenie progu wrażliwości słuchowej
- zmniejszenie tolerancji przyśpieszeń
Mechanizmy fizjologiczne reakcji
człowieka na hipodynamię
• Zmniejszenie Vo2max często jest traktowane
jako miara zmniejszenia sprawności
czynnościowej układu sercowo-naczyniowego
pod wpływem bezczynności ruchowej.
• Vo2max mierzone w pozycji siedzącej jest
nieco mniejsze niż mierzone w pozycji leżącej,
jeżeli zaangażowana jest podobna masa
mięśni.
• Na wynik pomiaru Vo2 max wywiera wpływ
samo obciążenie wysiłkowe i zmiany ciśnienia
hydrostatycznego.
• Warunki hydrostatyczne w pozycji leżącej (większy dopływ krwi do
serca) powodują większą w tej sytuacji niż w pozycji siedzącej
objętość minutową serca podczas wysiłku. W pozycji siedzącej
masa aktywnych mięśni może być większa, więc większe będzie
też pobieranie tlenu przez organizm. Gdyby podczas wysiłku
wykonywanego w pozycji leżącej była aktywna taka sama masa
mięśniowa, jak w pozycji siedzącej to Vo2max powinno być
mniejsze ze względu na działanie czynnika ortostatycznego.
• Wpływ wysiłków izometrycznych powodujących duże zwiększenie
ciśnienia tętniczego krwi, zapobiegających zmniejszaniu się
Vo2max w warunkach unieruchomienia w łóżku potwierdza
przypuszczenie znaczenia ciśnienia tętniczego w utrzymywaniu
Vo2max na określonym poziomie.
• Po 3 tygodniach unieruchomienia nie zmieniają się wskaźniki
wentylacyjne takie jak: objętość ogólna płuc, objętość powietrza
zalegającego, pojemność życiowa płuc, ich pojemność dyfuzyjna,
wentylacja minutowa i stosunek wentylacji do pobierania tlenu.
Zmniejsza się natomiast średnia wentylacja płuc podczas max
wysiłku.
Upośledzenie tolerancji glukozy i
interakcje hormonalne.
• Hiperinsulinemia i hiperglikemia (po doustnym
obciążeniu glukozą) po dłuższym okresie bezczynności
ruchowej sugerują pojawienie się zmian w
podstawowych procesach przemian energetycznych
organizmu (upośledzenie tkankowego zużycia
glukozy).
• Zmniejszanie tolerancji węglowodanów jest wprost
proporcjonalne do stopnia ograniczenia aktywności
ruchowej (ogólny wydatek energetyczny a nie rodzaj
stosowanego wysiłku).
• Trening fizyczny zwiększa powinowactwo do hormonu
receptorów insulinowych na monocytach i zwiększa
ich liczbę proporcjonalnie do zmiany max pobierania
tlenu.
• Mechanizm nietolerancji glukozy jest złożony. Jest to
prawdopodobnie związane z działaniem wielu czynników takich
jak: redukcja ogólnego wydatku energetycznego, przytłumieniem
czynności przysadki i nadnerczy, zmianami powinowactwa i liczby
receptorów insulinowych, zmianami przepływu mięśniowego krwi i
zmniejszeniem transporterów glukozy GLUT-4 w mięśniach
szkieletowych.
Hipograwia-nietolerancja
ortostatyczna.
• Niestabilność reakcji ortostatycznych i
zwiększenie tendencji do omdleń jest znaną
reakcją na długotrwałe unieruchomienie w
łóżku, co powoduje, że stopień nietolerancji
ortostatycznej zwiększa się z przedłużaniem
okresu bezczynności ruchowej.
• Reakcją na szybką zmianę pozycji ciała z
leżącej na stojącą jest obniżanie się
skurczowego ciśnienia tętniczego krwi. W
ciągu 30 s. Ciśnienie skurczowe powraca do
wartości wyjściowych, aby następnie
zwiększyć się o 5-10 mmHg.
• Mechanizm kontroli ciśnienia tętniczego podczas pionizacji ciała
- krew gromadzi się w kończynach dolnych
- krew przemieszcza się z naczyń kl. Piersiowej do kończyn dolnych
- przesięk około 14-18% objętości osocza do przestrzeni
śródmiąższowej
-zmniejsza się powrót żylny krwi do serca, maleje objętość
minutowa
- zwiększa się częstotliwość skurczów serca
- wzrost oporu naczyniowego
Utrata wapnia
• Stężenie wapnia w osoczu wynosi 2,5±0,1 mmol
• Wapń tracony jest przez organizm przez kał, mocz, pot, i
inne wydzieliny
• Istnieją dwa procesy współdziałąjące w ilościowej i
jakościowej degradacji kości: osteomalacja i
osteoporoza.
• Osteomalacja jest wywołana przez zwiększenie stężenia
we krwi parathormonu, postępująca z nią
osteoklastyczna resorpcja kości jest wynikiem
zmniejszenia się wapnia i fosforu w płynie
zewnątrzkomórkowym, zwykle związana z niedoborem
witaminy D.
• Osteoporoza wynika z zaburzeń formatowania macierzy
kolagenowej w następstwie aktywności
osteoblastycznej, która zmniejsza tempo kształtowania
się kości. Najczęstszą przyczyną jest prawdopodobnie
niedostateczne obciążenie układu kostnego, związane z
długotrwałą bezczynnością ruchową.
Utrata wapnia
•
W warunkach bezczynności utrata wapnia jest większa u
mężczyzn niż u kobiet.
Wapń zjonizowany nie ulega wymianie z miękkimi częściami
kości (kolagen), które nie zawierają wapnia, natomiast ulega
wymianie z płynem śródmiąższowym kości (10litrów)
zawierającym około 50 mg zjonizowanego wapnia.
•
W ciągu pierwszych 2 dni bezczynności ruchowej w łóżku
zwiększa się wydalanie wapnia w moczu i kale, jego
stężenie w osoczu utrzymuje się jednak na stałym poziomie,
ponieważ zmniejsza się objętość osocza. Po 2 tygodniach
unieruchomienia w łóżku stwierdzono zmniejszenie
zawartości wapnia w osoczu: 11%-bez stosowania wysiłków
fizycznych, 7%-przy wysiłkach izometrycznych i 4%-przy
stosowaniu wysiłków izotonicznych.
• Zmniejszenie zawartości fosforu w osoczu: 9%-bez stosowania
wysiłków fizycznych, 7%-przy wysiłkach izometrycznych i 4%-przy
stosowaniu wysiłków izotonicznych.
• Zmiany pozycji ciała (oscylacje) między poziomą a nachyloną pod
kątem 20st., stopami w dół, co 1,75 min, przez 8-21h/dobę
znacznie zmniejszyły utraty wapnia w moczu. Aby postępowanie
zapobiegawcze w stosunku do utraty wapnia z ustroju w
warunkach bezczynności ruchowej było skuteczne, czas jego
stosowania musi być zbliżony do czasu obciążenia układu
kostnego w normalnych warunkach życia, tnz do 8h/dobę
• Kiedy człowiek pozostaje przez pewien czas w ciągu dnia w pozycji
siedzącej lub stojącej, zwiększa się nie tylko aktywność mięśni,
lecz również działają bodźce do adaptacji do wyprostnej,
antygrawitacyjnej pozycji ciała. Można uważać, ze pozycja
wyprostna jest fizjologicznie właściwa dla natury człowieka.
Najważniejsze efekty
Najważniejsze efekty
systematycznej aktywności
systematycznej aktywności
ruchowej w promocji zdrowia i
ruchowej w promocji zdrowia i
prewencji przedwczesnego
prewencji przedwczesnego
starzenia się
starzenia się
Motoryczność osób
Motoryczność osób
starszych
starszych
Terapia ruchowa jest konieczną częścią leczenia. Jej stosowanie
Terapia ruchowa jest konieczną częścią leczenia. Jej stosowanie
uwzględnia zmiany spowodowane procesem starzenia. Jednym
uwzględnia zmiany spowodowane procesem starzenia. Jednym
z objawów starości człowieka jest widoczny spadek jego
z objawów starości człowieka jest widoczny spadek jego
zdolności i możliwości ruchowych:
zdolności i możliwości ruchowych:
•
zanik pędu do ruchu prowadzi do stanu, w którym intensywny
zanik pędu do ruchu prowadzi do stanu, w którym intensywny
wysiłek stanowi poważną trudność. W konsekwencji następuje
wysiłek stanowi poważną trudność. W konsekwencji następuje
ograniczenie aktywności do minimalnej ilości ruchów
ograniczenie aktywności do minimalnej ilości ruchów
niezbędnych,
niezbędnych,
•
obniżenie sprawności odbierania sygnałów: wzrokowych,
obniżenie sprawności odbierania sygnałów: wzrokowych,
słuchowych i czucia - ogranicza docieranie bodźców
słuchowych i czucia - ogranicza docieranie bodźców
otaczającego środowiska oraz utrudnia adekwatną reakcję,
otaczającego środowiska oraz utrudnia adekwatną reakcję,
•
zanika potrzeba ruchu, a w konsekwencji zmniejsza się tempo
zanika potrzeba ruchu, a w konsekwencji zmniejsza się tempo
wykonywania czynności, ginie zdolność sprawnego reagowania
wykonywania czynności, ginie zdolność sprawnego reagowania
w sytuacjach życia codziennego,
w sytuacjach życia codziennego,
•
spadek możliwości w obrębie podstawowych cech
spadek możliwości w obrębie podstawowych cech
motorycznych, takich jak siła, szybkość, gibkość, zręczność,
motorycznych, takich jak siła, szybkość, gibkość, zręczność,
wytrzymałość, uwidacznia się wyraźnie na skutek
wytrzymałość, uwidacznia się wyraźnie na skutek
postępujących zmiany inwolucyjnych,
postępujących zmiany inwolucyjnych,
•
występuje trudniejsza adaptacja do wysiłku oraz spowolnienie
występuje trudniejsza adaptacja do wysiłku oraz spowolnienie
procesów odnowy po jego wykonaniu.
procesów odnowy po jego wykonaniu.
Motoryczność osób
Motoryczność osób
starszych
starszych
•
W wieku starszym utrwalony szablon postępowania
W wieku starszym utrwalony szablon postępowania
ruchowego jest trudny do przełamania. Wprowadzenie
ruchowego jest trudny do przełamania. Wprowadzenie
zmian wymaga systematycznej i długotrwałej pracy.
zmian wymaga systematycznej i długotrwałej pracy.
Zanika możliwość posługiwania się kombinacjami
Zanika możliwość posługiwania się kombinacjami
ruchowymi. Występuje przerywanie jednej czynności
ruchowymi. Występuje przerywanie jednej czynności
dla wykonania drugiej. Również płynny związek
dla wykonania drugiej. Również płynny związek
pomiędzy ruchami następującymi po sobie ulega
pomiędzy ruchami następującymi po sobie ulega
zachwianiu, czynności są oddzielone od siebie
zachwianiu, czynności są oddzielone od siebie
przerwami. Wyraźnie wolniejsze jest także uczenie się
przerwami. Wyraźnie wolniejsze jest także uczenie się
nowych zachowań i kształtowanie nawyków.
nowych zachowań i kształtowanie nawyków.
•
Znacznie ograniczona jest u ludzi starych plastyczność
Znacznie ograniczona jest u ludzi starych plastyczność
procesów nerwowych, co wydatnie zmniejsza zdolność
procesów nerwowych, co wydatnie zmniejsza zdolność
motorycznego dostosowania się do sytuacji. Wyraźne
motorycznego dostosowania się do sytuacji. Wyraźne
ograniczenie sprawności uwidacznia się niepewnością
ograniczenie sprawności uwidacznia się niepewnością
ruchów i niezaradnością starego człowieka.
ruchów i niezaradnością starego człowieka.
Układ krążenia
Układ krążenia
•
starzenie się układu sercowo-
starzenie się układu sercowo-
naczyniowego powoduje obniżanie się
naczyniowego powoduje obniżanie się
wydolności aerobowej (tlenowej)
wydolności aerobowej (tlenowej)
•
do niezależnego funkcjonowania potrzebne
do niezależnego funkcjonowania potrzebne
jest pewne minimum wydolności tlenowej
jest pewne minimum wydolności tlenowej
organizmu, tj. około 13-14 ml
organizmu, tj. około 13-14 ml
·
·
kg
kg
·
·
min
min
-1
-1
maksymalnego pobierania tlenu (Vo
maksymalnego pobierania tlenu (Vo
2
2
max)
max)
•
Vo
Vo
2
2
max ulega obniżaniu się o ok. 10% na
max ulega obniżaniu się o ok. 10% na
dekadę od 25 r.ż. Przyczyną jest spadek
dekadę od 25 r.ż. Przyczyną jest spadek
maksymalnej pojemności minutowej serca i
maksymalnej pojemności minutowej serca i
mniejszy wzrost maksymalnej różnicy
mniejszy wzrost maksymalnej różnicy
tętniczo-żylnej wysycenia krwi tlenem
tętniczo-żylnej wysycenia krwi tlenem
(AVd) podczas wysiłku fizycznego
(AVd) podczas wysiłku fizycznego
Regularny trening fizyczny
Regularny trening fizyczny
powoduje szereg zmian
powoduje szereg zmian
łagodzących wpływ wieku
łagodzących wpływ wieku
na układ sercowo-
na układ sercowo-
naczyniowy:
naczyniowy:
1. Obniża częstość skurczów serca w
1. Obniża częstość skurczów serca w
spoczynku i w czasie wysiłków
spoczynku i w czasie wysiłków
submaksymalnych
submaksymalnych
2. Zwiększa podatność komór i rolę wczesnej
2. Zwiększa podatność komór i rolę wczesnej
fazy napełniania komór
fazy napełniania komór
3. Poprawia inotropizm (działanie
3. Poprawia inotropizm (działanie
nakierowane na kurczliwość
nakierowane na kurczliwość
kardiomiocytów i siłę skurczu) i zwiększa
kardiomiocytów i siłę skurczu) i zwiększa
objętość wyrzutową serca
objętość wyrzutową serca
4. Zmniejsza sztywność tętnic i obciążenie
4. Zmniejsza sztywność tętnic i obciążenie
następcze, poprawia ukrwienie i
następcze, poprawia ukrwienie i
podwyższa próg niedokrwienia mięśnia
podwyższa próg niedokrwienia mięśnia
sercowego
sercowego
5. Zwiększa wydolność fizyczną i opóźnia
5. Zwiększa wydolność fizyczną i opóźnia
spadek Vo
spadek Vo
2
2
max o około 10 do 20 lat, u
max o około 10 do 20 lat, u
aktywnych fizycznie, w porównaniu do
aktywnych fizycznie, w porównaniu do
prowadzących siedzący tryb życia osób.
prowadzących siedzący tryb życia osób.
Nawet niewielkiego stopnia wzrost Vo
Nawet niewielkiego stopnia wzrost Vo
2
2
max (3-
max (3-
4 ml
4 ml
·
·
kg
kg
·
·
min
min
-1
-1
) może wydłużyć okres
) może wydłużyć okres
sprawności fizycznej i niezależności o 6-7 lat.
sprawności fizycznej i niezależności o 6-7 lat.
6. Wydolność tlenowa zwiększa się w wyniku
6. Wydolność tlenowa zwiększa się w wyniku
treningu fizycznego w stopniu podobnym (w
treningu fizycznego w stopniu podobnym (w
wartościach względnych) u osób starszych i
wartościach względnych) u osób starszych i
młodszych.
młodszych.
U osób starszych mechanizm tego
U osób starszych mechanizm tego
wzrostu jest w większym stopniu
wzrostu jest w większym stopniu
obwodowy – wzrasta pojemność
obwodowy – wzrasta pojemność
oksydacyjna mięśni i zawartość
oksydacyjna mięśni i zawartość
glikogenu w mięśniach.
glikogenu w mięśniach.
Mechanizm centralny występuje w
Mechanizm centralny występuje w
mniejszym stopniu, częściej u
mniejszym stopniu, częściej u
mężczyzn niż kobiet, powodując m.
mężczyzn niż kobiet, powodując m.
in. zwiększenie objętości wyrzutowej
in. zwiększenie objętości wyrzutowej
serca.
serca.
Wykazano, że efekty treningu fizycznego są
Wykazano, że efekty treningu fizycznego są
najlepiej widoczne przy dużej
najlepiej widoczne przy dużej
intensywności ćwiczeń (≥80% Vo
intensywności ćwiczeń (≥80% Vo
2
2
max w
max w
porównaniu z treningiem i niższej
porównaniu z treningiem i niższej
intensywności) oraz przy czasie trwania
intensywności) oraz przy czasie trwania
jednej sesji treningowej powyżej 30 minut.
jednej sesji treningowej powyżej 30 minut.
Ocenia się, że systematyczna aktywność
Ocenia się, że systematyczna aktywność
ruchowa zmniejsza tzw. ryzyko wieńcowe
ruchowa zmniejsza tzw. ryzyko wieńcowe
o około 50-60%
o około 50-60%
Układ ruchu
Układ ruchu
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka
• W wyniku zachodzących procesów
starzenia się wydolność fizyczna
zmniejsza się. Jeśli chodzi o zdolności do
wysiłków krótkotrwałych o maksymalnej
intensywności, ich utrata jest szczególnie
wyraźna u kobiet już po 50 roku życia.
• Spadek siły i masy mięśniowej u mężczyzn
w tym wieku jest mniej wyraźny, jednakże
po przekroczeniu około 65 roku życia
masa mięśniowa mężczyzn oraz siła
mięśni gwałtownie maleją.
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka
• Między 20 a 30 rokiem życia mięśnie
stanowią około 45% masy ciała, natomiast
po przekroczeniu 70 roku życia udział mięśni
w masie ciała zmniejsza się do około 27%.
• Według Astranda siła mięśniowa 65-letniej
osoby stanowi zaledwie 75-85% wielkości
osiąganej między 20 a 30 rokiem życia.
Spadek siły (około 1 % na rok) w wyniku
starzenia się organizmu człowieka ma
miejsce przede wszystkim z powodu
postępującej atrofii mięśni (głównie włókien
typu II) oraz zmian zachodzących w nerwach
obwodowych.
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka
• Między 20 a 30 rokiem życia mięśnie
stanowią około 45% masy ciała, natomiast
po przekroczeniu 70 roku życia udział mięśni
w masie ciała zmniejsza się do około 27%.
• Według Astranda siła mięśniowa 65-letniej
osoby stanowi zaledwie 75-85% wielkości
osiąganej między 20 a 30 rokiem życia.
Spadek siły (około 1 % na rok) w wyniku
starzenia się organizmu człowieka ma
miejsce przede wszystkim z powodu
postępującej atrofii mięśni (głównie włókien
typu II) oraz zmian zachodzących w nerwach
obwodowych.
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka
• Spadek siły mięśniowej oraz mocy prowadzi
do ograniczenia, a następnie do utraty
możliwości lokomocyjnych człowieka. Stanowi
to bardzo ważny problem kliniczny, gdyż
utrata zdolności lokomocyjnych człowieka
prowadzi do spadku wydolności krążeniowo-
oddechowej pacjenta oraz rozwoju chorób
metabolicznych.
• Dlatego w programach opieki nad pacjentem
geriatrycznym, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii
oraz w Stanach Zjednoczonych, prowadzony
jest regularny trening siłowy. Treningiem tym
objęte są osoby, których wiek często
przekracza 90, a nawet 100 lat.
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka
Stwierdzono, że w wyniku treningu siłowego nawet w
wieku ponad 90 lat możliwy jest u ćwiczących:
• przyrost siły izometrycznej,
• znaczne zwolnienie tempa utraty masy mięśniowej
• poprawa możliwości lokomocyjnych pacjenta.
Jeszcze lepsze wyniki w podtrzymaniu wydolności
fizycznej aż do późnych lat życia przynosi
kontynuacja treningu fizycznego rozpoczętego w
młodości. Najbardziej przekonujących dowodów o
skuteczności treningu w starszym wieku dostarczają
dane o wynikach uzyskiwanych w zawodach
lekkoatletycznych przez lekkoatletów
kontynuujących trening po 35 roku życia.
Wpływ starzenia się na moc
maksymalną
mięśni szkieletowych człowieka -
podsumowanie
• W wyniku zachodzących procesów starzenia się
wydolność fizyczna zmniejsza się.
• Według Astranda siła mięśniowa 65-letniej osoby
stanowi zaledwie 75-85% wielkości osiąganej między
20 a 30 rokiem życia. Spadek siły (około 1% na rok) w
wyniku starzenia się organizmu człowieka ma miejsce
przede wszystkim z powodu postępującej atrofii mięśni
(głównie włókien typu II) oraz zmian zachodzących w
nerwach obwodowych.
• Stwierdzono, że w wyniku treningu siłowego nawet w
wieku ponad 90 lat możliwy jest u ćwiczących przyrost
siły izometrycznej, znaczne zwolnienie tempa utraty
masy mięśniowej oraz poprawa możliwości
lokomocyjnych pacjenta.
• Jeszcze lepsze wyniki w podtrzymaniu wydolności
fizycznej aż do późnych lat życia przynosi kontynuacja
treningu fizycznego rozpoczętego w młodości.
Proces starzenia się związany jest z
Proces starzenia się związany jest z
szeregiem zmian strukturalnych i
szeregiem zmian strukturalnych i
czynnościowych:
czynnościowych:
•
zmniejszaniem się beztłuszczowej
zmniejszaniem się beztłuszczowej
masy ciała (lean body mass - LBM)
masy ciała (lean body mass - LBM)
•
wzrostem procentowej zawartości
wzrostem procentowej zawartości
tkanki tłuszczowej
tkanki tłuszczowej
•
zmniejszaniem się masy (sarkopenia)
zmniejszaniem się masy (sarkopenia)
i siły mięśni szkieletowych
i siły mięśni szkieletowych
•
spadkiem elastyczności mięśni,
spadkiem elastyczności mięśni,
ścięgien i więzadeł
ścięgien i więzadeł
•
Spadek masy, siły i mocy mięśni
Spadek masy, siły i mocy mięśni
szkieletowych jest drugą, obok
szkieletowych jest drugą, obok
zmniejszającej się wydolności aerobowej,
zmniejszającej się wydolności aerobowej,
główną przyczyną niesprawności, braku
główną przyczyną niesprawności, braku
stabilności posturalnej i uzależnienia od
stabilności posturalnej i uzależnienia od
osób trzecich.
osób trzecich.
•
Badania z ostatnich lat wskazują, że
Badania z ostatnich lat wskazują, że
możliwy jest wzrost masy i siły mięśniowej
możliwy jest wzrost masy i siły mięśniowej
pod wpływem treningu o charakterze
pod wpływem treningu o charakterze
siłowych (oporowym) u osób starszych,
siłowych (oporowym) u osób starszych,
nawet w bardzo zaawansowanym wieku.
nawet w bardzo zaawansowanym wieku.
•
Osoby starsze poddane treningowi
Osoby starsze poddane treningowi
siłowemu mają procentowy przyrost masy i
siłowemu mają procentowy przyrost masy i
siły mięśniowej podobny do osób młodych.
siły mięśniowej podobny do osób młodych.
•
Aktywność ruchowa osób starszych
Aktywność ruchowa osób starszych
poprawia również gibkość, równowagę i
poprawia również gibkość, równowagę i
koordynację ruchów.
koordynację ruchów.
Trening oporowy u osób
Trening oporowy u osób
starszych
starszych
•
Okazuje się być dobrą i bezpieczną metodą
Okazuje się być dobrą i bezpieczną metodą
poprawy siły mięśniowej, wydolności układu
poprawy siły mięśniowej, wydolności układu
sercowo-naczyniowego, modyfikacji czynników
sercowo-naczyniowego, modyfikacji czynników
ryzyka, zwiększenia samodzielności i poprawy
ryzyka, zwiększenia samodzielności i poprawy
samopoczucia seniorów.
samopoczucia seniorów.
•
Jest dobrym uzupełnieniem wysiłku
Jest dobrym uzupełnieniem wysiłku
aerobowego, co przez urozmaicenie ćwiczeń
aerobowego, co przez urozmaicenie ćwiczeń
wpływa na wydłużenie czasu ćwiczeń i
wpływa na wydłużenie czasu ćwiczeń i
długotrwałą poprawę wyników.
długotrwałą poprawę wyników.
•
Jego bezpieczeństwo i efektywność zwiększa
Jego bezpieczeństwo i efektywność zwiększa
właściwe badanie wstępne i prawidłowy
właściwe badanie wstępne i prawidłowy
nadzór.
nadzór.
Regularny trening, zarówno
Regularny trening, zarówno
o charakterze aerobowym,
o charakterze aerobowym,
jak i siłowym, jest
jak i siłowym, jest
wskazany u seniorów w
wskazany u seniorów w
każdym wieku, nawet u
każdym wieku, nawet u
osób powyżej 80-85 roku
osób powyżej 80-85 roku
życia.
życia.
•
Spadek masy, siły i mocy mięśni
Spadek masy, siły i mocy mięśni
szkieletowych jest drugą, obok zmniejszającej
szkieletowych jest drugą, obok zmniejszającej
się wydolności aerobowej, główną przyczyną
się wydolności aerobowej, główną przyczyną
niesprawności, braku stabilności posturalnej i
niesprawności, braku stabilności posturalnej i
uzależnienia od osób trzecich.
uzależnienia od osób trzecich.
•
Możliwy jest wzrost masy i siły mięśniowej
Możliwy jest wzrost masy i siły mięśniowej
pod wpływem treningu o charakterze siłowym
pod wpływem treningu o charakterze siłowym
(oporowym) u osób starszych, nawet w
(oporowym) u osób starszych, nawet w
bardzo zaawansowanym wieku.
bardzo zaawansowanym wieku.
•
Osoby starsze poddane treningowi siłowemu
Osoby starsze poddane treningowi siłowemu
mają procentowy przyrost masy i siły
mają procentowy przyrost masy i siły
mięśniowej podobny do osób młodych.
mięśniowej podobny do osób młodych.
•
Aktywność ruchowa u osób starszych
Aktywność ruchowa u osób starszych
poprawia też gibkość, równowagę i
poprawia też gibkość, równowagę i
koordynację ruchów
koordynację ruchów
Trening oporowy okazuje się być
Trening oporowy okazuje się być
dobrą i bezpieczną metodą na
dobrą i bezpieczną metodą na
poprawę:
poprawę:
•
siły mięśniowej,
siły mięśniowej,
•
wydolności układu sercowo-
wydolności układu sercowo-
naczyniowego,
naczyniowego,
•
modyfikacji czynników ryzyka,
modyfikacji czynników ryzyka,
•
samodzielności,
samodzielności,
•
samopoczucia seniorów.
samopoczucia seniorów.
•
Dla wielu osób starszych trening oporowy
Dla wielu osób starszych trening oporowy
jest dobrym uzupełnieniem treningu
jest dobrym uzupełnieniem treningu
aerobowego, co przez urozmaicenie
aerobowego, co przez urozmaicenie
ćwiczeń wpływa na wydłużenie czasu
ćwiczeń wpływa na wydłużenie czasu
ćwiczeń i długotrwałą poprawę wyników
ćwiczeń i długotrwałą poprawę wyników
•
Właściwe badanie wstępne, dobrze
Właściwe badanie wstępne, dobrze
dobrane ćwiczenia i prawidłowy nadzór
dobrane ćwiczenia i prawidłowy nadzór
zwiększa bezpieczeństwo i efektywność
zwiększa bezpieczeństwo i efektywność
treningu oporowego
treningu oporowego
•
Regularny trening zarówno oporowy jak i
Regularny trening zarówno oporowy jak i
siłowy jest wskazany u osób w każdym
siłowy jest wskazany u osób w każdym
wieku, nawet u osób powyżej 80-85 roku
wieku, nawet u osób powyżej 80-85 roku
życia
życia
Wpływ aktywności ruchowej
Wpływ aktywności ruchowej
na inne narządy i układy
na inne narządy i układy
oraz czynniki ryzyka
oraz czynniki ryzyka
chorób przewlekłych
chorób przewlekłych
•
Wykazano szereg korzystnych
Wykazano szereg korzystnych
oddziaływań regularnej
oddziaływań regularnej
aktywności ruchowej w
aktywności ruchowej w
modyfikacji czynników ryzyka
modyfikacji czynników ryzyka
chorób przewlekłych u osób w
chorób przewlekłych u osób w
wieku średnim.
wieku średnim.
•
Wpływ ten może powodować
Wpływ ten może powodować
obniżenie częstości
obniżenie częstości
występowania niektórych chorób
występowania niektórych chorób
przewlekłych w starszym wieku.
przewlekłych w starszym wieku.
•
Rehabilitacja osób starszych powinna
Rehabilitacja osób starszych powinna
być prowadzona wielopłaszczyznowo.
być prowadzona wielopłaszczyznowo.
•
Jednocześnie musi bardzo często z
Jednocześnie musi bardzo często z
konieczności uwzględniać hierarchię
konieczności uwzględniać hierarchię
potrzeb pacjentów, koncentrując się
potrzeb pacjentów, koncentrując się
przede wszystkim na rehabilitacji
przede wszystkim na rehabilitacji
dotyczącej osiowego problemu(ów)
dotyczącej osiowego problemu(ów)
zdrowia, np. udaru mózgu, zawału serca,
zdrowia, np. udaru mózgu, zawału serca,
zapalenia płuc czy złamania szyjki kości
zapalenia płuc czy złamania szyjki kości
udowej.
udowej.
•
Podstawowym celem powinno być
Podstawowym celem powinno być
podtrzymanie i przywrócenie sprawności
podtrzymanie i przywrócenie sprawności
do wykonywania podstawowych (ADL) a
do wykonywania podstawowych (ADL) a
następnie złożonych (IADL) czynności
następnie złożonych (IADL) czynności
życia codziennego.
życia codziennego.
Wpływ aktywności ruchowej na
Wpływ aktywności ruchowej na
inne narządy i układy oraz
inne narządy i układy oraz
czynniki ryzyka chorób
czynniki ryzyka chorób
przewlekłych
przewlekłych
•
wykazano korzystne oddziaływanie
wykazano korzystne oddziaływanie
regularnej aktywności ruchowej na
regularnej aktywności ruchowej na
modyfikację czynników ryzyka chorób
modyfikację czynników ryzyka chorób
przewlekłych u osób w średnim wieku.
przewlekłych u osób w średnim wieku.
•
Wpływ ten powodować również
Wpływ ten powodować również
obniżenie częstości występowania
obniżenie częstości występowania
chorób przewlekłych u osób w
chorób przewlekłych u osób w
starszym wieku.
starszym wieku.
Regularna aktywność ruchowa pomaga:
Regularna aktywność ruchowa pomaga:
•
opanować powszechne w starszym wieku stany i
opanować powszechne w starszym wieku stany i
choroby – stres, otyłość, cukrzycę,
choroby – stres, otyłość, cukrzycę,
hipercholesterolemię
hipercholesterolemię
•
zmniejsza ryzyko zachorowania na niektóre
zmniejsza ryzyko zachorowania na niektóre
choroby – chorobę wieńcową, nadciśnienie
choroby – chorobę wieńcową, nadciśnienie
tętnicze, cukrzycę, osteoporozę
tętnicze, cukrzycę, osteoporozę
•
zwiększa wrażliwość komórek na krążącą insulinę,
zwiększa wrażliwość komórek na krążącą insulinę,
poprawia tolerancję glukozy i zmniejsza
poprawia tolerancję glukozy i zmniejsza
prawdopodobieństwo wystąpienia cukrzycy
prawdopodobieństwo wystąpienia cukrzycy
•
zmniejsza ryzyko wystąpienia infekcji oraz wpływa
zmniejsza ryzyko wystąpienia infekcji oraz wpływa
na normalizację wartości lipidów
na normalizację wartości lipidów
•
modyfikować obecność i przebieg chorób
modyfikować obecność i przebieg chorób
przewlekłych, wpływać na ilość przyjmowanych
przewlekłych, wpływać na ilość przyjmowanych
leków
leków
•
w łagodzeniu dolegliwości bólowych
w łagodzeniu dolegliwości bólowych
Regularna aktywność ruchowa
Regularna aktywność ruchowa
może wpływać u osób starszych
może wpływać u osób starszych
na poziom tzw. „hormonów
na poziom tzw. „hormonów
młodości”, głównie:
młodości”, głównie:
•
siarczanu dehydroepiandrosteronu
siarczanu dehydroepiandrosteronu
(dehydroepiandrosterone
(dehydroepiandrosterone
sulphate, DHEA)
sulphate, DHEA)
•
Insulinopodobnego czynnika
Insulinopodobnego czynnika
wzrostu I (insulin-like growth
wzrostu I (insulin-like growth
factor-I – IGF-I)
factor-I – IGF-I)
•
testosteronu
testosteronu
•
Wyniki badań ostatnich lat
Wyniki badań ostatnich lat
przynoszą również argumenty na
przynoszą również argumenty na
rzecz istnienia dodatniej korelacji
rzecz istnienia dodatniej korelacji
pomiędzy siedzącym trybem
pomiędzy siedzącym trybem
życia a umieralnością ogólną
życia a umieralnością ogólną
•
Wykazano znaczący spadek
Wykazano znaczący spadek
umieralności wraz ze wzrostem
umieralności wraz ze wzrostem
poziomu codziennej aktywności
poziomu codziennej aktywności
ruchowej
ruchowej
Poprawa jakości życia poprzez
Poprawa jakości życia poprzez
wydłużenie okresu sprawności
wydłużenie okresu sprawności
fizycznej i niezależności jest
fizycznej i niezależności jest
prawdopodobnie
prawdopodobnie
najważniejszym korzystnym
najważniejszym korzystnym
efektem oddziaływania
efektem oddziaływania
aktywności ruchowej u osób
aktywności ruchowej u osób
starszych.
starszych.
Rekomendacje dotyczące aktywności
Rekomendacje dotyczące aktywności
fizycznej osób starszych
fizycznej osób starszych
Aktywność ruchowa osób starszych
Aktywność ruchowa osób starszych
powinna oddziaływać na trzy
powinna oddziaływać na trzy
podstawowe elementy sprawności
podstawowe elementy sprawności
fizycznej:
fizycznej:
1. Wydolność tlenową (aerobową)
1. Wydolność tlenową (aerobową)
2. Siłę i moc mięśni
2. Siłę i moc mięśni
3. Gibkość, równowagę i koordynację
3. Gibkość, równowagę i koordynację
ruchów.
ruchów.
Celowość aktywności ruchowej
Celowość aktywności ruchowej
u seniorów
u seniorów
• Utrzymanie właściwej siły mięśniowej
• Zwiększenie codziennej aktywności
ruchowej stymulujące odnowę układu
kostnego
• Zachowania prawidłowego zakresu
ruchomości w obrębie stawów
• Zapobieganie zaburzeniom sercowo –
naczyniowym
• Poprawa wydolności płuc
Formy usprawniania
• ćwiczenia czynne mięśni brzucha, obręczy
barkowej i biodrowej
• ćwiczenia oddechowe i rozluźniające
• ćwiczenia antykifotyczne
• spacery trwające co najmniej 1 godzinę
dziennie
• taniec
• pływanie
• wycieczki górskie
• tenis ziemny i stołowy
• jazdę konną, na nartach i na rowerze
Usprawnianie
• Kompleksowe
• Dostosowane do indywidualnych
potrzeb pacjenta
• Wdrażane stopniowo
• Realizowane długoterminowo
• Monitorowane
Zasady usprawniania osób
starszych
• Przejście od stanu ostrego do przewlekłego bardzo
dyskretne
• Organizm może gwałtownie zareagować nawet na
delikatne bodźce
• Każda zmiana warunków środowiska źle wpływa
na układ nerwowy, krążenia i oddechowy
• Możliwa zła tolerancja lub brak tolerancji
zabiegów
• Ostrożnie dobierać dawki i kontrolować je
wielokrotnie w trakcie zabiegu, możliwe dłuższe
przyzwyczajenie pacjenta do zabiegów
• Stosować bodźce podprogowe dobierane
indywidualnie
Kinezyterapia
• Utrzymać i zwiększyć samodzielność
pacjenta
• W ćwiczeniach równoważnych
zwiększyć płaszczyznę podparcie i
obniżyć środek ciężkości
• Czynności automatyczne prowadzić
fazami
• Ćwiczenia prowadzić 10-30 minut
Regularna aktywność ruchowa u osób
Regularna aktywność ruchowa u osób
starszych powinna zawierać trzy
starszych powinna zawierać trzy
podstawowe elementy:
podstawowe elementy:
1.
1.
Ćwiczenia wytrzymałościowe
Ćwiczenia wytrzymałościowe
2.
2.
Ćwiczenia siłowe
Ćwiczenia siłowe
3.
3.
Ćwiczenia rozciągające
Ćwiczenia rozciągające
Ćwiczenia wytrzymałościowe
Ćwiczenia wytrzymałościowe
(aerobowe)
(aerobowe)
•
Powinny być wykonywane 2 x w tygodniu,
Powinny być wykonywane 2 x w tygodniu,
po co najmniej 20 minut
po co najmniej 20 minut
•
Intensywność ćwiczeń powinna być tak,
Intensywność ćwiczeń powinna być tak,
aby ćwiczenia były wykonywane na
aby ćwiczenia były wykonywane na
poziomie 40-60% rezerwy częstości
poziomie 40-60% rezerwy częstości
skurczów serca (tętno spoczynkowe + 40
skurczów serca (tętno spoczynkowe + 40
-60% różnicy pomiędzy maksymalną
-60% różnicy pomiędzy maksymalną
częstością skurczów serca w czasie próby
częstością skurczów serca w czasie próby
wysiłkowej i w spoczynku)
wysiłkowej i w spoczynku)
•
Wysiłek na poziomie 11 - 13 punktów wg
Wysiłek na poziomie 11 - 13 punktów wg
skali Borga – lekki do umiarkowanego
skali Borga – lekki do umiarkowanego
•
Marsz, bieg, pływanie, jazda na rowerze
Marsz, bieg, pływanie, jazda na rowerze
Ćwiczenia siłowe (oporowe)
Ćwiczenia siłowe (oporowe)
•
Powinny być wykonywane 2 x w
Powinny być wykonywane 2 x w
tygodniu, po 20 minut i zawierać 1
tygodniu, po 20 minut i zawierać 1
zestaw obejmujących 8 - 10 ćwiczeń
zestaw obejmujących 8 - 10 ćwiczeń
angażujących najważniejsze grupy
angażujących najważniejsze grupy
mięśniowe.
mięśniowe.
•
Intensywność obciążeń powinna być
Intensywność obciążeń powinna być
dobierana w ten sposób, aby każde
dobierana w ten sposób, aby każde
ćwiczenie wykonywać 10-15 razy
ćwiczenie wykonywać 10-15 razy
(10 – 15 powtórzeń danego ruchu)
(10 – 15 powtórzeń danego ruchu)
Ćwiczenia rozciągające
Ćwiczenia rozciągające
(gimnastyka, stretching)
(gimnastyka, stretching)
•
Powinny być wykonywane najlepiej
Powinny być wykonywane najlepiej
codziennie, 5 - 10 minut.
codziennie, 5 - 10 minut.
•
U osób prowadzących siedzący tryb życia
U osób prowadzących siedzący tryb życia
wdrażanie optymalnego modelu ćwiczeń
wdrażanie optymalnego modelu ćwiczeń
powinno odbywać się stopniowo.
powinno odbywać się stopniowo.
•
Takie postępowanie zmniejsza ryzyko przeciążeń
Takie postępowanie zmniejsza ryzyko przeciążeń
i urazów oraz zapobiega zniechęceniu się przez
i urazów oraz zapobiega zniechęceniu się przez
osobę ćwiczącą z powodu zbyt dużych obciążeń.
osobę ćwiczącą z powodu zbyt dużych obciążeń.
•
U osób ćwiczących w grupie należy starać się
U osób ćwiczących w grupie należy starać się
wyeliminować czynnik rywalizacji.
wyeliminować czynnik rywalizacji.
•
Należy spodziewać się, że efekty ćwiczeń
Należy spodziewać się, że efekty ćwiczeń
fizycznych u osób starszych będą stosunkowo
fizycznych u osób starszych będą stosunkowo
krótkotrwałe.
krótkotrwałe.
•
Kilkumiesięczna przerwa w treningu powoduje
Kilkumiesięczna przerwa w treningu powoduje
utratę korzystnych adaptacji.
utratę korzystnych adaptacji.
•
Wymaga to potrzeby systematyczne aktywności
Wymaga to potrzeby systematyczne aktywności
ruchowej bez dłuższych przerw w treningu.
ruchowej bez dłuższych przerw w treningu.
•
Ważnym elementem aktywności ruchowej jest
Ważnym elementem aktywności ruchowej jest
wysiłek fizyczny związany z codziennym
wysiłek fizyczny związany z codziennym
przemieszczaniem się.
przemieszczaniem się.
•
Główne formy przemieszczania się osób
Główne formy przemieszczania się osób
starszych to spacer, marsz lub jazda rowerem.
starszych to spacer, marsz lub jazda rowerem.
•
Osoby starsze są szczególnie wrażliwe na
Osoby starsze są szczególnie wrażliwe na
wszelkie niedogodności związane z niewygodą
wszelkie niedogodności związane z niewygodą
oraz bezpieczeństwem transportu.
oraz bezpieczeństwem transportu.
•
Poczucie niepewności, zagrożenia, a nawet
Poczucie niepewności, zagrożenia, a nawet
stres mogą potęgować bariery komunikacyjne i
stres mogą potęgować bariery komunikacyjne i
natężony ruch.
natężony ruch.
•
W ramach zachęcania do codziennej
W ramach zachęcania do codziennej
aktywności ruchowej ważne jest zatem
aktywności ruchowej ważne jest zatem
usuwanie barier komunikacyjnych i tworzenie
usuwanie barier komunikacyjnych i tworzenie
przyjaznego środowiska transportu.
przyjaznego środowiska transportu.