PowerPoint Presentation

Wykład 6



1. O procesach

kategoryzacji

jeszcze słów kilka



2. Potrzeba

domknięcia

poznawczego jako

czynnik regulujący

procesy

kategoryzacji



3. Poznawczy

model umysłu –

oparty na stylach



4. Od stylu do

typologii umysłów



Operacjonalizacja

typologii umysłów

Procesy kategoryzacji

percepcyjnej



Procesy kategoryzacji percepcyjnej można ująć jako

podstawę dla późniejszych rozwojowo procesów tworzenia

pojęć. (może stąd mówi się o „pojęciach konkretnych”, w

których nie uczestniczy abstrahowanie a jedynie analiza i

synteza).



Francuz

– badania nad kategoryzacją percepcyjną

(pokazać folie – rzutnik!)



Jakie cechy decydują np.o szybkości i łatwości

kategoryzacyjnej?



1. cechy jakościowe: kształt i kolor



2. cechy ilościowe: wielkość, lokalizacja



A.M.

Zawadzka

– kategoryzacja twarzy i figur

geometrycznych – przewaga reakcji na ludzkie rysy twarzy

(większe doświadczenie społeczne); kobiety większa

wrażliwość

Potrzeba domknięcia poznawczego – sposób

radzenia sobie ze złożonością informacyjną



*reprezentacje umysłowe pełnią funkcję

zastępowania rzeczywistości i zapewniają

ekonomię naszego poznania. Proces ich

tworzenia ściśle łączy się z tzw. potrzebą

domknięcia poznawczego



*nieustanny dopływ nowych informacji –

konsekwencja: konieczność zastosowania

metody upraszczania



*Przykład takiej metody: tendencja do

formułowania sądów o świecie na bazie tego, co

aktualnie wiadomo (schematy, stereotypy),

aniżeli informacji z otoczenia

potrzeba domknięcia

poznawczego



Proces strukturyzacji ułatwia radzenie sobie z

nadmiarem informacji – to

potrzeba

domknięcia poznawczego (Webster i

Kruglansky) –

ich zdaniem jest to latentna

zmienna jednowymiarowa!!!



różnice indywidualne:

Webster i Kruglansky

(1994) – potrzeba ta wpływa na tworzenie i

wykorzystywanie abstrakcyjnych reprezentacji

mentalnych (schematów, prototypów,

stereotypów), determinujących sposób myślenia

o świecie społecznym, odczuwania go i działania

w nim

Wysoka potrzeba domknięcia

poznawczego

porządek, przewidywalność, łatwo

podejmują decyzje, są zamknięte

poznawczo,

odczuwają dyskomfort w obliczu

wieloznaczności

–

jako charakterystyka osobowa – jednostki

te mają tendencje do redukcji

dyskomfortu doświadczanego wobec

niepewności poznawczej poprzez szybkie

sformułowanie jasnej i pewnej opinii

(jakość ma drugorzędne znaczenie).

Wysoka potrzeba domknięcia

poznawczego

Analiza jest powierzchowna,

motywuje do poszukiwania informacji

zgodnych ze schematami i

stereotypami

–

obraz sytuacji staje się uproszczony,

ale jednoznaczny, przewidywalny,

uporządkowany, odporny na zmianę.

Niska potrzeba domknięcia

poznawczego



osoby o niskiej potrzebie domknięcia

poznawczego lepiej tolerują

niepewność;



mogą dzięki temu bardziej wnikliwie

i dokładnie dokonać analizy sytuacji,



Są otwarte na nowe informacje,

adaptujące się do zachodzących

zmian.

Wymiary potrzeby domknięcia

poznawczego



Inni badacze podważają jednowymiarowość

potrzeby domknięcia poznawczego



traktują ją jako dwa niezależne wymiary:



potrzebę

strukturyzowania

(porządku i

przewidywalności, dyskomfort poznawczy

przy wieloznaczności i zamkniętość

poznawczą)



oraz

zdecydowanie

(szybkie i pewne

podejmowanie decyzji)

Poznawcze mechanizmy potrzeby domknięcia

poznawczego:



- proces hamowania

poznawczego – utrudniający dostęp

nowych informacji (Posner, Tipper)



- efektywność pamięci

roboczej (Baddeley)



- szybkość mentalna (Kyllonen,

Christal)

Preferencje poznawcze



1. determinanty funkcjonowania

poznawczego



2. aktywny podmiot, czynnie

regulujący swe stosunki z

otoczeniem, odbierający to, co

„chce”

Preferencje poznawcze



3. obok sytuacji zadaniowej, kontekstu

indywidualne preferencje poznawcze

znacząco oddziałują na indywidualne

funkcjonowanie jednostki



4. Badania nad stylami poznawczymi

(preferencjami) dostarczają podstawy

empirycznej dla indywidualnych różnic

Style poznawcze



1. aspekty rozwojowe stylów uwzględniają

badania Witkina, Kagana i Gardner



Witkin (1968):

styl to stały sposób

funkcjonowania w zakresie czynności

poznawczych i intelektualnych



Kagan:

stała preferencja indywidualna

dotycząca sposobu spostrzeżeniowego

organizowania i pojęciowego

kategoryzowania świata zewnętrznego

(Kagan, 1973)

Style poznawcze



Gardner:

Regulatory poznawcze (postawy) –

indywidualny sposób funkcjonowania

poznawczego (1962,1964)



Style pojawiaja się stosunkowo wcześnie

(okres przedszkolny), podlegają pewnym

oddziaływaniom edukacyjnym,

doświadczeniowym.



Odnoszą się do szerszego aspektu

funkcjonowania jednostki, stanowiacego o

jej osobowości.

Style poznawcze



Determinanty jakościowych różnic w

sposobie organizacji procesów poznawania

(spostrzegania, pamięci, uczenia, myślenia)



-ich wyodrębnienie jest możliwe dzięki

stosunkowo małej zmienności neuropsychicznej

bazy zachowania i struktur doświadczenia

indywidualnego!!!



Źródła podejścia stylowego tkwią w

poglądach wielu filozofów i psychologów

charakteryzujących typy umysłowości (W.

James, C. Jung, I. Pawłow).

Style poznawcze



Styl

(ogólniej) – to względnie stała forma organizacji

czynności poznawczych,



przejawiana niezależnie od rodzaju materiału (treści) i typu

sytuacji, w której znalazł się człowiek.



Wyróżnikiem stylu jest jakościowo nowa zasada organizacji.

Pokazuje możliwości, ale i ograniczenia poznawcze jednostki.



*akcentuje unikatowość ludzkiego umysłu



*trudność w dookreśleniu obszarów pośrednich

Style poznawcze



Style poznawcze operacjonalizowane przez Junga

uwzględniają preferencje poznawcze i emocjonalne.



Bezpośrednia relacja między osobowością a stylami

poznawczymi jest widoczna w dziedzinie

badań nad

poznawczą kontrolą, stylem adaptacji i mechanizmami

obronnymi.



O stylach możemy mówić już w kontekście Brunerowskich

badań nad strategiami odkrywania pojęć.



*Style poznawcze (indywidualne preferencje) ujawniają się

w sytuacjach niedookreślonych, swobodnego wyboru

Wymiary stylów

poznawczych



zależność

od pola danych

(pasywno-globalny) –

niezależność



łatwość różnicowania fragmentów pola na tle całości –

aktywno-analityczny;



dotyczy materiału percepcyjnego i pojęciowego

(Witkin)



–

na ile jednostka potrafi oderwać się od swego Ja w

percepcji świata zewnętrznego. Osoba niezależna od pola

przeciwstawia się polu percepcyjnemu i organizuje je

zgodnie z wewnętrznymi standardami, na ile oddziela

poszczególne funkcje psychiczne; oddzielenie funkcji

neurofizjologicznych (np.. Lokalizacja mowy w lewej półkuli)

Wymiary stylów

poznawczych



sposób wyrażania wielkości pola

informacji:



fragmentaryczność

całościowość



(detale; dominują kody konkretne –

spontaniczne

wyodrębnianie formy;



kody o wyższej mocy redukcyjnej już we

wczesnych fazach rejestrowania pola danych).



charakteryzują formalne cechy wejścia systemu

informacyjnego.

Wymiary stylów

poznawczych



szerokość (zakres) konceptualizacji (odnosi się do

czynności złożonych):



szeroka inkluzywność– wąska

ekskluzywność



(

tworzenie szerokich klas!!! Dostrzeganie podobieństw

pełniących funkcję nadrzędnego układu odniesienia-

tworzenie klasyfikacji o małej mocy redukcyjnej)



. Zakres ekwiwalentności

(zróżnicowanie pojęciowe w dostrzeganiu

podobieństw-różnic)



Wymiary stylów

poznawczych



E. Wyrażanie pojęć i struktur pojęciowych

(rozdzielanie – integrowanie, różnice-podobieństwa)



F. Zakres tolerancji na nierealistyczne

doświadczenia



(aspekt tzw. otwartości poznawczej (Milska); por. dysonans

poznawczy Festingera; dogmatyzm Rokeacha – odrzucanie tego co

jest niezgodne z przekonaniami)



G. Zaostrzanie – wygładzanie

(

dostrzeganie

wysokiego stopnia subiektywnego podobieństwa „nowych” i

„starych” danych)



Wymiary stylów

poznawczych



H. Zakres skanningu uwagi

(

zmiany stanów uwagi

)



I. refleksyjność – impulsywność



(wolniejsze tempo przetwarzania informacji; szybsze

zmęczenie umysłowe, częstsze przerwy, większa podatność

na dystraktory u refleksyjnych)



J. Sztywność – giętkość kontroli zachowania



K. Wewnętrzne – zewnętrzne umiejscowienie

kontroli



L. Style orientacji w upływie czasu

Style poznawcze a

funkcjonowanie



*Style poznawcze stanowią swoiste „techniki

zmierzania do celu”, podchodzenia do problemów



*nie wskazują stopnia efektywności działań i nie

gwarantują jej



*style różnią się od

zdolności poznawczych

tym, że badają funkcjonowanie w innych nieco

warunkach



(style w bardziej niedookreślonych, nieocenianych – większa

swoboda wyboru PRZYKŁAD – impulsywność-refleksyjność – nie

mówi się o czasie wykonania, ani o strategii rozwiązywania)

Style poznawcze a

funkcjonowanie



*preferencje ukierunkowują – określają możliwy

do zastosowania sposób funkcjonowania

poznawczego (jako względnie stałe właściwości

jednostki)



*oddziaływania edukacyjne są skuteczniejsze, gdy

oddziałujemy w kierunku zgodnym z

preferencjami jednostki;



także gdy oddziałujemy na preferencje niższe

rozwojowo

(zgodnie z rozwojem, np. Najpierw konkretność,

później abstrakcyjnośc)

Od stylu do typu



Rozliczne badania nad stylami poznawczymi

(indywidualnymi preferencjami),



Nagromadzenie znacznej liczby badań



Wymusiły poszukiwanie bardziej ogólnej

struktury, która by je wszystkie zawarła w jedno.



Poszukiwania badaczy poszły w kierunku

stworzenia typologii umysłów

(pewne typologie znane były

już wcześniej, np.. Jamesa, Pawłowa)

Typy umysłowości



A. Nowaka (1985) definicja typu:



"pojęcie oznaczające pewne zjawisko,

własność lub konfigurację zjawisk czy

własności rozważanych przedmiotów,

zdarzeń czy procesów z takich czy innych

względów uznanych za na tyle doniosłe, że

warte specjalnej uwagi i wyodrębnienia w

aparaturze pojęciowej"

Typologie



Typologia może być przydatna dla scharakteryzowania

różnic indywidualnych odnośnie danego aspektu

zachowania.



Stosując jednak typologie należy pamiętać, że zasadniczo

jedynie wartości skrajne przyjmowanych typów (biegunów)

stanowią podstawę dla interpretacji - takie stanowisko

przyjmuje Block (1982).



Trudne do interpretacji są wyniki z przedziału pośredniego



typologie



W. James

wyróżnił dwa odrębne wymiary, znane z

określeń:



- subtelny teoretyk



- pobieżny empiryk



Subtelny teoretyk cechuje się tym, że preferuje

abstrakcyjny sposób myślenia: procesy poznawcze są u

niego podporządkowane schematom rozumowania,

kryteriom logicznej spójności, zupełności.



Pobieżny empiryk bardziej skłonny jest do konkretnego

sposobu myślenia - nastawionego na "tu i teraz"; cechuje

go sensualizm i determinizm.

typologie



Pawłow dokonał typologii w oparciu o dominujący sposób

kodowania informacji i wyróżnił:



- typ artysty - z przewagą kodowania konkretno-

obrazowego i emocjonalno-wyobrażeniowego, bazujący na

percepcji i doznaniach emocjonalnych.



- typ myśliciela - z dominacją kodowania werbalno-

abstrakcyjnego (Kowalec, Nosal, 1987; Limont, 1996;).



Na aktualność podziału dokonanego przez Pawłowa

wskazuje Paivio - autor teorii podwójnego kodowania,

pokazujący mechanizmy kształtowania się określonych

preferencji poznawczych w zakresie kodów konkretnych i

abstrakcyjnych

typologie



Wszystkie wspomniane typologie uwzględniają zaledwie jeden

wymiar stanowiący kryterium typologii. I w jego kontekście

charakteryzowane są zaledwie dwa typy.



Royce

(zob. Madsen, 1980) wprowadza nieco szerszy

podział, wskazując na istnienie trzech rodzajów

epistemologii:



empiryzm, racjonalizm i metaforyzm.



Empiryzm i metaforyzm stanowią dwa przeciwstawne bieguny, zaś

racjonalizm jest tą warstwą pośrednią między nimi. Każdy z nich

korzysta w swym działaniu poznawczym z innych czynności

poznawczych:

empiryzm - ze spostrzegania

metaforyzm - z

intuicji, racjonalizm - z myślenia.

Orientacja poznawcza

człowieka będzie zależała od tego, która z epistemologi jest

dominującą w indywidualnym profilu.

Typologia C.G.Junga



jest ona koncepcją dwuwymiarową, a więc bardziej

rozbudowaną niż dotychczas omówione. Wyróżnił on cztery

typy funkcjonalne:



intuicyjny, percepcyjny, myślowy i uczuciowy



Ich wyodrębnienie związane było z zaobserwowaną

dominacją którejś z tzw.

podstawowych

funkcji

psychicznych

[1]

, dotyczących odbioru informacji

(percepcja, intuicja), bądź jej oceny (myślenie, uczucia).



[1]

podstawowa funkcja psychiczna

to psychiczna

działalność, zawsze ta sama w różnych okolicznościach i

całkowicie niezależna od chwilowych treści; to także

szczegółowa własność świadomości, Słownik..., 1986; por.

Jacobi, 1993].

Typologia Junga



*Rozwój - zdaniem Junga - dokonuje się na drodze

różnicowania pewnych funkcji

(zwanych przez

niego Grundfunktionen- funkcjami podstawowymi).



*To różnicowanie i wyodrębnianie się którejś z

funkcji ma charakter

adaptacyjny

(por.

adaptacyjny charakter kategoryzacji).



*Dominującą staje się ta z funkcji, która

najskuteczniej

daje jednostce szanse na

znalezienie oparcia w otaczającym świecie i

umożliwia podołanie jego wymaganiom (Jacobi,

1993; Jung, 1957).

Typologia Junga



*Powyższe funkcje psychiczne przybierają na sile w różny

sposób.



*W efekcie ich wzajemnego spolaryzowania i

uhierarchizowania wyodrębniają się pewne

typy

psychiczne



*Uzależnione one będą od tego, które z funkcji

podstawowych stały się wiodące i dominujące w trakcie

rozwoju osobniczego.



*Funkcje psychiczne, stanowiące podstawę różnic

indywidualnych między jednostkami Jung połączył w pary,

na zasadzie przeciwieństw:



- myślenie - uczucia



- percepcja - intuicja

Typologia Junga



Wyodrębnił cztery typy umysłowości:



intelektualny, emocjonalny, percepcyjny i intuicyjny.



*Typ intelektualny

- dominuje w nim funkcja myślenia;

umożliwia on obiektywną orientację w otaczającej

rzeczywistości przedmiotowej i pozaprzedmiotowej. Osoby,

u których dominuje ten typ psychiczny kierują się

najczęściej obiektywnym, instrumentalnym i

bezemocjonalnym znaczeniem zjawisk (Dudek, 1995).

Typ emocjonalny (uczuciowy)

- patrzy na rzeczywistość

pod kątem subiektywnych ocen, na ile mają one znaczenie

dla podmiotu i jego przeżyć.



Typologia Junga



*Typ percepcyjny

- rejestruje to, co dzieje się tu i teraz;

musi bezpośrednio doznawać, spostrzegać zmysłami. Ten

typ często spotykany jest u artystów, przy czym przeważnie

towarzyszą mu cechy introwertyka.



*Typ intuicyjny

- kieruje swą świadomość na zjawiska

domniemane, korzysta bogato z wyobraźni, ignoruje to, co

pokazują bezpośrednio zmysły. Tworzy sugestywne symbole

i obrazy w świadomości, odczytuje ukryte treści i znaczenia.

Przy cechach introwersji może być to typ występujący u

artystów miewających tzw. wizje artystyczne (Jung, 1989;

Dudek, 1995).



Czystych typów nie ma!!!!

Operacjonalizacja typologii

Junga



Tak wyodrębnione psychologiczne typy

umysłów



stają się podstawą dla ich diagnozowania,

prognozowania czy innych badań

psychologicznych.



Jedną z owocnych prób operacjonalizacji

koncepcji Junga jest



Nosala

Skala Typów Umysłu STU.

STU (Skala Typów Umysłu)



*skala bazuje na frekwencyjności przymiotników w języku



*przymiotniki zestawione są po cztery w rzędzie



*badani zaznaczają najbardziej charakteryzujący ich umysł



Najmniej charakteryzujący –



Stosując klucze dla poszczególnych typów umysłu można

obliczyć ten właściwy dla osoby badanej



*Każdy charakteryzuje się układem liczb (+-)



*dominująca para wskazuje na typ



*osoba badana nie musi cechować się zróżnicowanym

typem, wiodącym

Kompensacja

jednostronności



Ukształtowany typ - jak zaznacza Jung (1989) - ma

szczególną skłonność do kompensacji własnej

jednostronności

(s. 4). Tendencja ta służy zachowaniu

równowagi psychiki.



Dzięki temu powstają drugorzędne charaktery czy typy,

które są trudne do jednoznacznego rozszyfrowania.



Stąd często można mówić jedynie o

względnej

przewadze

którychś z funkcji determinujących typ umysłu



(każdy posiada cechy wszystkich typów).



Chociaż funkcje świadomości częściowo mają komponentę

fizjologiczną, to jednak w dużym stopniu wypełnione są

komponentą psychologiczną, zależną od

wyborów i

doświadczeń

jednostki

Skala STU



Typ umysłu

ujmuje Nosal w kategoriach

syntetycznych.



Stwierdza on, że umysł nie jest jedynie bezładną

mieszaniną czy zbieraniną wymiarów,



lecz

swoistą strukturą - całością

, którą rządzą

specyficzne, określone

prawa kompozycji (np.

komplementarności) i rozwoju

Diagnoza typów umysłu



Diagnoza umysłów przy pomocy skali

STU

stanowi

holistyczne

podejście diagnostyczne.



Usiłuje ona odnaleźć szersze odniesienie dla

licznych jednostkowych informacji, ocen odnośnie

cech umysłu i osobowości jednostki.



Pozwala tym samym znaleźć nowe możliwości

interpretacji danych szczegółowych.

Diagnoza typów umysłu



Pojedyńcze, analityczne dane obejmujące

np. inteligencję, pamięć, uwagę nie tracą

przez to na wartości;



dostrzegane mogą być natomiast w

szerszym kontekście - zostają

tym samym

wkomponowane w bardziej globalną wiedzę o

umyśle.



Taka diagnoza nie pozostaje na poziomie tylko

pojedyńczych cech, pokazuje natomiast

umysł

jako całość uporządkowaną, posiadającą

swoje prawa (Nosal, 1990).

Typologia Nosala



Nosal wyodrębnia cztery typy umysłowości (bazujące na

indywidualnych preferencjach poznawczych):



- Typ I - cechuje go układ funkcji

percepcja - myślenie

(typ konkretno-obiektywny);



- Typ II - o układzie funkcji

intuicja - myślenie

(typ

globalno-obiektywny);



- Typ III - o układzie funkcji

percepcja - uczucia

(typ

konkretno-subiektywny);



- Typ IV - o układzie funkcji

intuicja - uczucia

(typ

globalno-subiektywny).

Typologia Nosala



Relacje między poszczególnymi

funkcjami i szczegółowymi

wskaźnikami odbioru i

wartościowania informacji

przedstawia poniższy wykres (układ

współrzędnych):

Podstawowe funkcje

psychiczne a typ umysłu

obiektywność

MYŚLENIE

fragmentaryczność

PERCEPCJA

konkretność

globalność

INTUICJA

strukturyzacja

UCZUCIA

subiektywność

Typologia Nosala a aktywność

poznawcza

kompletność kategoryzacji ()

kompletność

kategoryzacji ()

metaforyzm ( )

ostrożność ()

determinizm ()

sztywność ()

zakres pamięci ()

sekwencyjność uczenia się ()

płynność myślenia ()

PERCEPCJA

INTUICJA

kompletność kategoryzacji ()

kompletność kategoryzacji ( )

ryzykowność ()

metaforyzm ()

impulsywność ()
probabilizm ()

probabilizm ()

giętkość myślenia ()

oryginalność ()

zakres pamięci ( )

konfiguracyjność uczenia się ()

płynność

myślenia ( )

UCZUCIA

MYŚLENIE

Typologia Nosala a

twórczość



…

STANDARDY

obiektywne

apersonalne

egzogenne

UJĘCIA

fragmentaryczne

konkretne

krtkoterminowe

UJĘCIA

globalne

integrujące

perspektywiczne

STANDARDY

subiektywne

emocjonalne

idiosynkretyczne

symbole

wizje

tworzenie metafor

rozumienie holistyczne

III

konstrukcje
manipulacje

poszukiwanie

możliwości

eksperymenty

formalne

teorie

i modele

struktury

prawa

analityczne
obserwacje

i pomiary

fakty

różnice

Kierunki penetracji twórczej



Powyższy schemat przestawia możliwości poznawczego

funkcjonowania tzw. typów czystych (idealnych). W tym

ujęciu poszczególnym typom przysługują następujące

kierunki twórczości



I typ - nakierowany jest na gromadzenie faktów,

ścisły pomiar, obserwacje poddawane głębokiej analizie

zgodnie z zasadami logiki. Osoba z takim typem umysłu to

tzw. "twórczy obserwator", wyłapujący mikroróżnice i

mikropodobieństwa.



II typ - ma "potrzebę struktury"; przeważa u niego

myślenie logiczne. Jest to tzw. "twórczy teoretyk". Poszukuje

szerszych wyjaśnień, upraszcza i ujednolica w kierunku

poszukiwania abstrakcyjnego wzorca.

Kierunki penetracji twórczej



III typ - poszukuje konkretnych manipulacji i konstrukcji,

aktywnie eksperymentuje. Pierwotne źródło poznania u

osób o tym typie umysłu stanowią subiektywne doznania,

poddawane następnie weryfikacji.



IV typ - cechuje go myślenie globalne, poszerzające

rozumienie. Często i chętnie korzysta z metafor, gdy

posiadane pojęcia stają się niewystarczające dla opisu i

zrozumienia rzeczywistości (Leopold, 1995) - tak można

wyrażać sądy nie wprost. Tworzy własne symbole dla

wyrażenia subiektywnych doznań i wizji świata.

–

Na duży zakres symbolizacji cechujący ten typ umysłu wskazał

Barron (1988) (Kowalec, Nosal, 1987; Nosal, 1990; 1992).

Wykład 7



Analogia – mechanizm twórczego myślenia



1. rozumienie analogii



2. definicja



3. współczesne podejścia w badaniach nad

analogią: strukturalne i funkcjonalne



4. schemat Dunckera w badaniach nad

analogią



5. kontekst – motywacja w odkrywaniu

analogii



6. ekspert – laik a odkrywanie analogii

O analogii



Natura upodobała sobie analogię!



Człowiek – szczególny reprezentant natury

zaczerpnął od natury korzystając z analogii



Liczne wynalazki: Montgolfier (koszula suszona nad

kominkiem)- balon



Śmigło, skrzydło, spadochron, model atomu Bohra – układ

słoneczny, itp.

Analogia



*szczególny przypadek wnioskowania

indukcyjnego:



od szczegółu do szczegółu (zawodny)



*jeden z centralnych mechanizmów poznawczych

w myśleniu twórczym



Gordon

- Synektyka – grupy inwentywne



–

spojenie odległych dziedzin wiedzy tajemnym

łańcuchem poznawczym, na który nanizana jest

analogia

Analogia



1. źródłosłów grecki (pPlaton, Arystoteles,

Euklides):



Αναλογια

– przedrostek

Ανα

i rzeczownik

λογοζ

(rozum) –



zatem pewien związek z rozumem,

rozumowaniem – zastosowanie operacji

inteketualnej, która prowadzi do

dostrzeżenia pewnego podobieństwa

między X i Y, wspólnej między nimi relacji

Rozumienie analogii



Analogia jako równość stosunków (proporcja) –

Grecy



Rozszerzono zakres pojęcia:



Podobieństwo – współcześnie (podobieństwo jest

jednak szersze zakresowo)



Biela – podobieństwo głębszych relacji



Nęcka – podobieństwo pod względem jednej

cechy nie stanowi analogii!

Rozumienie analogii



Odstępując od równości ku podobieństwu

relacji wskazujemy na

aktywny podmiot

poznający;



Ujmując analogię szerzej aniżeli

matematycznie pozbywamy się precyzji

(lew:pazury:: osa:żądło)



uwalniamy analogię i posługujacego się

nią człowieka ze sztywnych reguł

(cechujących raczej maszynę)

definicja



Mechanizm psychiczny – stan dyspozycji czy

gotowości psychicznej do wnioskowania opartego

na związku analogii (Biela 1981, s. 115)



Orzekanie oparte na związku analogicznym ma

charakter wieloznaczny (w logice):



Analogon – treść przysługująca wszystkim

desygnatom (to, co upodabnia; nośnik)



Analogat – realizujący analogię obiekt



Nęcka – zakotwiczenie obiektu

Schemat Dunckera



Problem dobrze określony:



1. problem radiacji



2. problem generała



Wiedza specjalistyczna:



ekspert to ten, który wie, a niekoniecznie myśli



(fiksacja, sztywność, szybkość, oszczędność)

Podejścia do badań nad

analogią



Przedmiotowe

: analogia jako efekt

rozumowania



Podmiotowo

– zdolność czy

mechanizm psychiczny



umożliwiający dostrzeganie analogii i

wnioskowanie przez analogię

Procedury odkrywania

analogii



1. definicja relacji (wewnętrznej struktury

obiektu)



2. poszukiwanie relacji w innych obiektach



3. stwierdzenie występowania wcześniej

zdefiniowanej relacji (może utworzenie

nowej kategorii – analogii)

Rodzaje analogii



nośna

– oddala od tematu, by odkryć cos nowego

(zbiornik z gazem zagrożony wybuchem jest jak upadek

cywilizacji)



. trafna

– człon porównujący jest prostszy, jasny

(wychowanie jest jak ogród; psychoterapia jest jak

wyciąganie drzazgi)



ścisła

(równość proporcji)



swobodna

: dosłowna (oparta na cechach fizycznych) i

metaforyczna



Atom – układ słoneczny (krążą – siła przyciągania)



obiektywna



subiektywna



personalna

(tyczy myśli, uczuć, stanów psych.)



impersonalna

(bezosobowa)

Współczesne podejścia do

analogii



1. strukturalne – Gentner – mapowanie

struktury:

–

A. odrzucenie właściwości bezpośrednio

dostępnych

–

B. szukanie relacji

–

C. preferowanie relacji wyższego rzędu (system

wiedzy logicznie powiązanej)

Współczesne podejścia do

analogii



2. podejście funkcjonalne: Gick,

Holyoak, Nisbett, Thagard) –



tworzenie analogii

głębokich

oparciu o funkcje,



ukryte podobieństwo



Falkowski –

kontekst

– czynnik

motywacyjny

Funkcje analogii



1. obrazująca



2. dydaktyczna



3. eksplikacyjna



4. perswazyjna



5. kreatywna, itp.

Dowartościować analogię



np.



Badania inteligencji – np. Raven czy

inne testy



Badania nad kategoryzacją oraz

twórczością (Chlewiński, Falkowski,

Biela, Bielawska, Dębska)

EGZAMIN 15 czerwca



1. Studenci dzienni - godz. 15.00



2. Studenci wieczorowi – godz. 16.00



Życzę połamania piór!

Document Outline