Legion Rzymski

       Legion albo legia (łac. legio) - 

podstawowa i największa jednostka 

taktyczna armii rzymskiej złożona 

przede wszystkim z ciężkozbrojnej 

piechoty. Odpowiednik współczesnej 

dywizji. W pierwszych trzech wiekach 

imperium armia rzymska liczyła od 25 

do 34 legionów. W wyprawach legionów 

uczestniczyli również kamieniarze, 

cieśle, inżynierowie i inni rzemieślnicy. 

Organizacja Wojska

Legion w okresie wczesnej republiki dzielił się na:  
30 manipułów (batalionów) po 2 centurie 
60 centurii (kompanii) po stu pięciu żołnierzy 
a po reformie Mariusza na:
10 kohort (pułków) po 3 manipuły (zazwyczaj ok.1100 

żołnierzy) 

6 centurii (kompanii) - w zależności od okresu od 50 

do 100 żołnierzy (zazwyczaj ok.80) 

3 manipułów (batalionów) po ok. 160 żołnierzy 

Legionem dowodził zarządzający prowincją legat 

(łac. legatus) lub legat specjalny, który miał rangę 

współczesnego generała. Podlegał mu sztab 

złożony z oficerów-praktykantów zwanych 

trybunami wojskowymi (łac. tribunus militum) oraz 

dowódców kohort, manipułów i centurii jako 

oficerów wykonawczych. 

Organizacja Wojska C.D

        W skład legionu wchodziły też centurie jazdy dzielące się na 

szwadrony (łac. alae) i drużyny (łac. decuriae), oddziały 

lekkozbrojnych piechurów, oddziały zwiadowcze, inżynieryjne, 

aprowizacyjne itd. Z powodu tego urozmaicenia legion był 

samodzielną jednostką operacyjną o dużej wszechstronności 

działania. Dzięki temu, oraz ścisłej dyscyplinie, armia rzymska 

była przez setki lat najskuteczniejszą armią świata 

starożytnego. 

        
        Teoretyczny stan osobowy legionu wynosił 5000-6000 

żołnierzy, w praktyce jednak rzadko przekraczał 4000. 

Liczebność całej armii w okresie rozkwitu cesarstwa (II wiek 

n.e.) wahała się w granicach 40 legionów. W schyłkowym 

okresie cesarstwa rzymskiego legiony liczyły mniej więcej po 

tysiąc żołnierzy. W czasach panowania cesarza Augusta armia 

rzymska składała się z 25 legionów; w czasach panowania 

Aleksandra Sewera 32 legionów; w trakcie wojny Oktawiana z 

Markiem Antoniuszem każda strona wystawiła po 40 legionów. 

Uzbrojenie Legionisty

• Zawsze podstawowymi elementami uzbrojenia 

pozostawały:

- hełm (galea)

- tarcza (scutum) najpierw okrągła, później 

prostokątna; mała tarcza oficerska (parma)

- pancerz - zbroja łuskowa lub kolczuga, później 

zbroja segmentowa (lorica segmentata)

- ciężka włócznia (hasta) lub oszczepy (pilum)

- krótki, obosieczny miecz (gladius); długi, także 

obosieczny miecz (spat(h)a) używany przez 

kawalerię rzymską 

- sandały (caligae)

- płaszcz (sagum), który był prostokątnym 

kawałkiem materiału lub paenula (forma 

rzymskiego poncza z kapturem) 

Przysięga Legionisty

        "Przysięgam Boskiemu Cesarzowi GAIUSOWI 

JULIUSOWI TIBERIUSOWI NERO, Imperatorowi, 

Jedynemu Panu i Władcy Imperium i Świata, 

służyć wiernie, wszelkie Jego rozkazy oraz swe 

obowiązki wypełniać z entuzjazmem, oddaniem i 

bezwzględnym posłuszeństwem - niezależnie od 

miejsca, czasu i warunków w jakich się znajdę. 

Przysięgam na honor i swoje życie - wolę Cezara 

traktować święcie, i nigdy nie dopuścić do 

zaniedbania, a wszelkie przejawy buntu i 

nieposłuszeństwa bezwzględnie zwalczać - nie 

zważając na życie swoje." 

Szyki wojenne

   Jednym ze sposobów ustawienia legionów jest 

potrójna linia, nazywaną także szykiem 

potrójnym (acies triplex). Silna i liczebna 

piechota rzymska tworzyła linię bojową złożoną z 

trzech szyków:

- pierwsza i najbliższa wroga linia – hastati 

(włócznicy)

Welici (Velites), w l.poj. veles, czyli dosłownie 

"żołnierz lekkozbrojny". 

    - druga linia - principes 

- trzecia i ostatnia linia - triarii, będący 

weteranami stanowiącymi często także silną 

rezerwę 

Testudo

       Testudo była to taktyka obronna stosowana przez 

rzymskich legionistów w celu obrony przed 

ostrzałem łuczników. Polegała ona na utworzeniu 

zwartej prostokątnej formacji, w której legioniści 

(zwykle było ich 27) z pierwszego szeregu i z boków 

formacji trzymali tarcze pionowo przed sobą lub od 

strony odsłoniętego swojego boku, natomiast 

legioniści z wewnętrznych szeregów trzymali tarcze 

poziomo nad sobą i nad legionistami pierwszego i 

bocznych szeregów, tworząc w ten sposób osłonę 

całej formacji przed strzałami przeciwnika. 

Poruszający się w takiej kolumnie w czasie bitwy 

legioniści przypominali osłoniętego skorupą żółwia - 

stąd nazwa. 

Onager

• Onager (także mangonela) był rodzajem machiny wojennej 

stosowanej w starożytności, zwłaszcza w armii rzymskiej. 

Wyposażony w "łyżkę" na sztywnym ramieniu, wyrzucał 

kamienne pociski oraz płonące bale na dużą odległość. 

Katapulta zbudowana była na podwoziu płozowym

Prawdopodobnie onager został wynaleziony w Grecji w 385 

roku p.n.e. przez mechanika Ammianusa Marcellinusa. 

Mocne szarpnięcie i uniesienie się machiny przy każdy strzale 

Rzymianie nazywali "kopnięciem dzikiego osła", stąd też 

wzięła się późniejsza nazwa machiny, onager, czyli osioł. 

• Celność katapult była niesamowita, a wyrzucony kamień o 

wadze 30 kg leciał nawet do 1100 metrów, kiedy 50 kg do 450 

metrów. 

Artylerzyści odznaczali się doskonałym wzrokiem i celnością. 

Byli specjalnie szkoleni, a ich umiejętności były wpierw 

ćwiczone w strzelaniu z łuków, potem z balist, a na koniec 

właśnie na katapultach. W ten oto sposób doskonalili swoją 

celność w niebywale wysokim stopniu. 

Balista

• Balista stanowiła rodzaj ciężkiej kuszy, wyrzucającej pociski 

(strzał, kamienne kule, kamienie, belki okute żelazem), o średniej 

wadze od 30 do 100 kg, torem płaskim na odległość 200 - 400 

metrów (strzały nawet do ponad 1000 metrów). 

• Balista była stosowana zarówno do niszczenia murów oraz 

umocnień, jak i na polu bitwy w celu dziesiątkowania oddziałów 

wroga. Przypominała kształtem potężną kuszę na wozie, który 

zazwyczaj ciągnęły woły lub muły. Wielka kusza była naciągana 

jelitami zwierząt, co pozwalało jej wyrzucać pociski na bardzo 

duże odległości. Nakręcana specjalną korbką, działała na 

zasadzie kuszy. Niekiedy używano jej w celu niszczenia bram 

miast, zamiast tarana. 

Do obsługi balisty potrzeba było 8 ludzi. Żołnierza obsługującego 

balistę nazywano ballistarius. 

• Balistę uważa się za największe osiągnięcie starożytnej inżynierii 

wojennej. Precyzyjne obliczenia matematyczne pozwalały 

bowiem zbudować wyrzutnię każdego rozmiaru, a żadna inna 

broń nie dorównywała jej celnością bądź mocą rażenia w tamtych 

czasach. 

Skorpion

• Skorpion (scorpio) była to mała machina 

służąca do miotania pocisków, 

przypominających bełty średniowiecznych 

kusz.

• Wyglądem przypominała balistę, była od niej 

jednak o wiele mniejsza. Pociski skorpionów 

leciały po torze płaskim na odległość do 600 

metrów. Masowo używano małych z zasięgiem 

do 200 metrów, które idealnie nadawały się do 

rażenia wrogich formacji. 

Skorpiony zostały wynalezione przez Rzymian 

w latach 50 p.n.e. 

Wieża oblężnicza

• Rzymska wieża oblężnicza, nazywana w łacinie turris 

ambulatoria przesuwana była na okrąglakach, za 

pomocą dźwigni. Była to przeważnie budowla w 

kształcie ściętego ostrosłupa o konstrukcji 

drewnianej, rusztowej, powstała na planie kwadratu. 

Z przodu i boków wieża obita była deskami, 

zaopatrzona w pomosty szturmowe i taran. Wieże 

służyły do ataków na mury oblężonych miast. 

• W  zależności od rodzaju podłoża, po którym 

poruszała się wieża, stosowano odpowiedni rodzaj 

kół - inne więc były koła, gdy wieżę przesuwano po 

piasku, inne zaś, gdy toczono ją po gruncie 

skalistym. 

Tunele rzymskie

• Tunele rzymskie, czyli vinae były 

formą machin oblężniczych. Podobne 
do szkieletu budynku, ale 
wyposażone w koła. Schowani we 
wnętrzu żołnierze, mogli bezpiecznie 
podejść pod mury przeciwnika. Aby 
tunel nie spłonął od zapalonych strzał 
obrońców, ściany i dach przykrywano 
świeżymi skórami zwierzęcymi. 

Taran rzymski

• Tarany rzymskie tak jak inne tego typu miała za 

zadanie kruszyć mury obronne lub niszczyć 

bramy twierdz. Rzymianie aby chronić żołnierzy 

poruszających taran przed pociskami broniących, 

obudowali belkę tarana potężną szopą na kołach. 

Dach tej budowli posiadał specjalne wzmocnienia 

- przykrywały go zapobiegające podpaleniu 

świeże zwierzęce skóry. 

• Taran miał końcówkę okutą metalem i wisiał na 

specjalnych potężnych linach. Żołnierze 

przebywający wewnątrz tarana, po podejściu do 

przeszkody musieli rozkołysać belkę, która 

rytmicznie uderzała w przeszkodę. 

Flota Rzymska

• W  początkowym okresie swego istnienia królewski 

Rzym nadal utrzymywał organizacyjną strukturę 

państwa-miasta walcząc głównie ze swoimi 

lądowymi sąsiadami o przejęcie hegemonii na 

Półwyspie Apenińskim. Nawet wtedy, gdy sfera 

wpływów republiki osiągnęła brzeg Morza 

Tyrreńskiego, sprawy obrony granic morskich 

traktowane były marginalnie, ponieważ jedynym 

przeciwnikiem, nie mogącym zresztą podważyć 

rzymskiej potęgi, byli piraci pustoszący 

sporadycznie nadbrzeżne miasta. Do obrony przed 

nimi formowano małe eskadry, które w zasadzie 

były flotami greckich kolonii rozsianych licznie w 

południowej Italii. 

Typy statków

•

Trirema był to statek dominujący na Morzu 
Śródziemnym do III wieku p.n.e. Był mały, 
zwinny i występował w liczebnych grupach. 
Quinquerema był głównym statkiem wojennym 
Rzymian podczas i po wojnach punickich. 
Liburna był małym i zwinnym statkiem 
biorącym na pokład zwykle od 300 do 400 ludzi. 

•

Rzymskie statki zwykle nosiły nazwy bogów 
(Jowisz, Minerwa, Neptun), herosów (Herkules) 
lub pojęć (Prawda, Zwycięstwo, Lojalność). 

Rzymska quinquerema 

Liburna 

Admirałowie 

• Gajusz Duiliusz, Gaius Duilius (III wiek p.n.e.) - polityk i admirał w czasie I 

wojny punickiej 

• zwycięzca bitwy morskiej pod Mylae w 260 roku p.n.e. nad flotą 

kartagińską dowodzoną przez Hannibala Gisco 

• Marek Atyliusz Regulus, Marcus Atilius Regulus (III wiek p.n.e.) - rzymski 

bohater, wzór patrioty i admirał w czasie I wojny punickiej 

• zwycięzca (wraz z Lucjuszem Manliuszem Wulsonem) bitwy morskiej u 

przylądka Eknomos na Sycylii nad flotą kartagińską, dowodzoną przez 

Hamilkara i Hannona w 256 roku p.n.e. 

• Gaius Lutatius Catulus (III wiek p.n.e.) - mąż stanu i i admirał w czasie I 

wojny punickiej 

• zwycięzca bitwy morskiej pod Egadami w 241 roku p.n.e. 

• Marek Wipsaniusz Agrypa, Marcus Vipsanius Agrippa (63-12 p.n.e.) - 

wybitny polityk i dowódca wojskowy 

• zwycięzca bitwy morskiej pod Akcjum w 31 roku p.n.e. 

• Piliniusz Starszy, Gaius Plinius Secundus (23-79 n.e.) - dowódca eskadry 

rzymskich okrętów 

• praefectus Classis Misenensis w latach 77-79 n.e. Zginął w czasie wybuchu 

Wezuwiusza, gdy jako dowódca rzymskich okrętów spieszył na pomoc 

ludności. 

Porty

• Postępujący rozwój obfitował w coraz to nowsze rozwiązania 

konstrukcyjne, które w bitwie sile mięśni przeciwstawiały 

rzymską myśl techniczną. Dotyczyło to zresztą nie tylko 

bezpośrednich środków walki, lecz także infrastruktury wojennej. 

Jednym z jej istotnych czynników była sieć naturalnych i 

sztucznych portów, stanowiących zaopatrzeniową i 

przeładunkową bazę dla operacji morskich. 

• Pierwotnym, stosowanym jeszcze w Grecji, systemem 

zabezpieczania okrętów po zakończeniu letniego sezonu 

żeglugowego było wyciąganie jednostek na brzeg. Gdy pozwalał 

na to stan majątkowy państwa, budowano na plaży hangary, w 

których mieściło się po kilka okrętów. Ateny, jako jedna ze 

wczesnych potęg śródziemnomorskich, miały 350 takich 

hangarów. Ten sposób zimowania pod dachem ratował okręty 

przed wpływem chłodnej aury oraz ułatwiał przeprowadzanie 

prac remontowych. 

• Porty te były przystosowane nie tylko do przeładunku i zimowego 

stacjonowania eskadr. Dokonywano w nich generalnych 

remontów oraz budowano nowe jednostki. Rozwinięte zaplecze 

techniczne było konieczne, ponieważ często zdarzało się, że gdy 

po trwającym kilka czy kilkanaście lat pokoju i bezczynności floty 

szykowano do nowej kampanii morskiej, to większość okrętów nie 

nadawała się już do użytku po długiej przerwie. 

Warto wspomnieć o najważniejszych rzymskich portach: 

Misenum, Classis, niedaleko Rawenny, Aleksandria, Leptis 

Magna, Ostia, Mogontiacum, nad Renem. 

Rozkazy

      Mandata captate - wysłuchaj rozkazu (baczność)

Dirige frontem - równaj szereg

Ad dextram/senestram depone - obrót w prawo/lewo

Signo sequute - idź za sztandarem (dowódcą)

Consiste (State) - stój

Ad gladium, clina - front w prawo

Ad scutum, clina - front w lewo

Transforma - front w tył

Redi - front w przód (jak był początkowo)

Muta locum - marsz w tył

Langia (ad dextram/senestram/ambas partes) - 

rozluźnić szyk (w prawo/lewo/obie strony)

Exi - tylny szereg do przodu

Intra - przedni szereg do tyłu

Ad signa - zbiórka

Ad Aciem - stworzyć szyk bojowy

Parati - przygotuj się (do szarży, itp.)

Porro - szarża

Dimitto - odmaszeruj

Expectate - czekaj

Move - ruszaj

State - zatrzymaj się 

Rozkazy C.D

     Accelera - przyspiesz

Tarda - zwolnij

Signa sequute - podążaj za sztandarem

Numerus - odlicz

Laxate - spocznij

Recedite - wycofać się

Pila infige - prezentuj pilum (trzymaj pionowo)

Pila pone - połóż pilum

Pila tolle - weź pilum

Pila iace - rzuć pilum

Clamate - krzyknąć okrzyk bojowy np. roma invicta

Silentum - cisza

Impellate - pchaj

Ordenum servate - trzymać pozycje

Ad testudinem - formować Testudo (żółwia)

Iunge - zewrzeć szyk

Ad agmine - formować kolumnę marszową

Ad aciem - formować linię bojową

Ad cuneum - formować klin

Gladium stringe - wyciągnij miecz

Gladium reconde - schowaj miecz