http://histmag.org/?id=2407

Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

Kategorie:

Francja

Historia wojskowości

Powszechna

Starożytność

Włochy

2009-01-01 15:58 |

Waldemar Kowalski

Wojny galijskie to czas ważnych zmian w rzymskiej wojskowości, w dużej części będących

zasługą Juliusza Cezara. Nie tylko zwiększył on żołd, ale także zadbał o ściślejsze
podporządkowanie żołnierzy dowódcy. Zmiany w tym okresie objęły sposoby zdobywania miast,
a nawet kwestie obyczajowe – w nieprzystępnym klimacie Cezar pozwolił żołnierzom na...
noszenie spodni.

Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie czytelnikowi procesu zmian, jakie dokonały się

w armii rzymskiej w omawianym okresie. W tym też kontekście autor koncentruje się przede
wszystkim na opisie szeregu innowacji techniczno-wojskowych, będących zasługą nie tylko Juliusza
Cezara, ale i znajdujących się w jego służbie inżynierów

Przełom II i I w. p.n.e to okres znamienny w historii wojskowości rzymskiej. Dzięki reformom

Mariusza  legioniści,  którzy  do  tej  pory  pełnili  swą  służbę  na  zasadzie  pospolitego  ruszenia,
przekształceni zostali w znakomicie wyszkoloną i całkowicie samowystarczalną siłę zbrojną, traktującą
służbę  wojskową, nie  jako  przygodę, a  zawód.  W  omawianym  okresie  armia  rzymska  ulegała  dalszej
profesjonalizacji.  Była  ona  możliwa  dzięki  zmianom  w  jej  organizacji,  jakie  wprowadził  kontynuator
wcześniejszego dzieła Mariusza, Juliusz Cezar.

Artyleria

Jedną z najbardziej doniosłych innowacji było upowszechnienie i włączenie do legionu różnego

rodzaju neurobalistycznych machin miotających

. Używano ich głównie podczas wstępnych faz walk

w trakcie oblężenia bądź działań obronnych. Były to: balisty wystrzeliwujące pociski płaskotorowo
oraz katapulty, które miotały pociskami w sposób stromotorowy. Do tych ostatnich zaliczyć należy
onagry

oraz skorpiony.

Witruwiusz wspomina o zasadach, którymi należy się kierować przy budowie machin

oblężniczych:

Katapulta:

Wszystkie proporcje tych machin oblicza się na podstawie zamierzonej długości strzały, którą

dana  machina  ma  wypuszczać.  Dziewiąta  część  długości  strzały  wyznacza  wielkość  otworów
znajdujących  się  w  ramach;  przez  te  otwory  napina  się  skręcone  liny,  ujmujące  ramiona.  Według
wielkości  otworów  ustala się  wysokość i szerokość  ramy  (...)  machiny te  buduje  się  według podanych
proporcji, albo też zmniejsza lub zwiększa nieco ich wymiary. Jeśli się bowiem przygotuje podwyższone
ramy, tak zwane anatona, wówczas należy skrócić ramiona, aby przez ich skrót tym silniejsze uzyskać
uderzenie,  im  słabsze  jest  napięcie  spowodowane  wysokością  ramy.  Jeśli  natomiast  przeciwnie,  rama
będzie niższa, tak zwana katatonum, robi się nieco dłuższe ramiona, aby je łatwiej można było napiąć.
Gdy  mamy  dźwignię  długą  na  pięć  stóp,  to  trzeba  czterech  ludzi  do  podniesienia  ciężaru,  a  kiedy  jej
długość wynosi dziesięć stóp, potrzeba jedynie dwóch ludzi; podobnie i w katapulcie tym łatwiej napina
się ramiona, im są dłuższe, a tym trudniej im są krótsze

Balista:

Zasady balist są różne i odmienne, jednakże wszystkie zmierzają do jednego celu. Jedne

wprawiane są  w ruch przez dźwignię i wały, inne  przez wielokrążki, inne przez kołowrót, niektóre zaś
przez  zębate  koła,  jednakże  żadnej  balisty  nie  można  zbudować,  jeśli  się  nie  uwzględni  wielkości
kamienia,  który  ta  machina  ma  wyrzucić.  Z  tej  przyczyny  nie  wszyscy  mogą  się  tym  zajmować,  lecz
jedynie ci, co znają geometryczne prawa liczb i ich mnożenia. Albowiem wielkość otworów w ramach,
przez które napina się liny – najodpowiedniejsze zresztą są skręcone z włosów kobiecych lub ze strun –

Strona 1 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

powinno się ustalać według ciężaru kamienia, jaki ma balista wyrzucić, podobnie jak w katapultach
ustala się proporcje na podstawie długości strzały

Rzymska balista

Witruwiusz podaje też sposób strojenia wspomnianych machin:

Bierze się długie belki, przymocowuje do nich łożyska czopów i zakłada wał kołowrotu. W środku

belek wycina się i żłobi zagłębienia, a w zagłębieniach tych umieszcza się ramy katapult i przytwierdza
klinami, by się przy napinaniu nie poruszyły. Potem osadza się w tych ramach piasty z brązu, a w nich
umieszcza się niewielkie kołki żelazne zwane przez Greków έπιζυγίδες

(...) następnie wsuwa się przez

otwory  w  ramach  końce  lin  i  przeciąga  na  drugą  stronę;  później  przerzuca  się  je  na  wał  i  owija
dookoła,  aby  napięte  za  pomocą  dźwigni  przy  dotknięciu  obie  jednakowy  ton  wydały.  Z  kolei
przytwierdza się je w otworach klinami, by nie popuściły i nie zluźniły napięcia, po czym przeciąga się
je  powtórnie  na  drugą  stronę  i  naciąga  na  wale  za  pomocą  dźwigni,  póki  nie  wydadzą  jednakowych
dźwięków. W ten sposób  przez zastosowanie klinów  stroi się katapulty  stosownie do dźwięku, kierując
się słuchem

(...) w ich poprzecznej belce po prawej i po lewej stronie znajdują się otwory emitoniów,

czyli półtonów, przez które przeciąga się i napina – za pomocą korb i dźwigów – liny skręcone ze strun.
Lin tych nie można wcześniej umocować ani związać, póki określone i równobrzmiące tony nie dotrą do
konstruktora. Ramiona bowiem ujęte przez te liny muszą po ich opuszczeniu po obu stronach jednakowo

Strona 2 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

silnie i zgodnie uderzyć. Jeśliby liny nie były jednakowo nastrojone, nie dałoby się uzyskać celności
pocisku

Dla porównania zapoznajmy się z opisem niektórych wymienionych machin dostarczonym przez

Ammiana Marcellina

Balista:

Pomiędzy dwiema małymi osiami znajduje się spojenie z mocnej i szerokiej sztaby żelaznej,

wydłużonej niby jakaś długa belka. Z tej okrąglej rynienki (...) wystaje kwadratowy pal z wydrążonym,
prosto biegnącym, wąskim rowkiem (...) jest przywiązany liną zrobioną z wielu poskręcanych ścięgien.
Do niego dopasowano dwa drewniane kołowroty. Przy jednym z nich stoi mistrz celowniczy i w
wydrążone pale starannie wkłada drewniany pocisk zaopatrzony w duży ostry bełt. Po wykonaniu tej
czynności dwaj silni młodzi ludzie po obu stronach energicznie obracają kołowrotami. Kiedy napięcie
lin osiągnie swój najwyższy punkt, wówczas pocisk, wyrzucony wewnętrzną siłą machiny, leci dalej niż
sięga wzrok (...) niekiedy z powodu nadmiernego ciepła sypie iskry

Odpalanie rzymskiej balisty przez współczesnych rekonstruktorów (fot. MatthiasKabel, źródło: Wikimedia Commons,

licencja:

GNU FDL

)

Onager

Ociosuje się dwa pnie z różnych gatunków drzewa dębowego i nadaje się im łagodną krzywiznę

(...)  łączy  się  je  tak  jak  mechaniczne  piły,  wiercąc  w  nich  po  bokach  duże  otwory,  przez  które
przeprowadza  się solidne  liny  (...)  z  samego środka  skręconych  powrozów  wystaje ukośnie drewniany
pal  (...),  do  jego  wierzchołka  mocuje  się  żelazne  uchwyty,  z których zwisa  proca  z  pakuł  lub  z  żelaza.
Przed tą drewnianą konstrukcją rozpościera się duży pokład w formie wora z grubej szorstkiej płachty
wypchanego drobnymi plewami, mocno przywiązanego i umieszczonego na wzniesieniach darni albo na
wałach (...) machina ta nosi nazwę tormentum

, dlatego że całe napięcie bierze się z nakręcania, oraz

nazwę skorpion, ponieważ ma wyprostowany w górę „kolec”, w nowszych czasach nadano jej nazwę
onager

, z tej przyczyny, że dzikie osły (...) z daleka odrzucają kopytami do tyłu kamienie i dziurawią

nimi piersi, druzgoczą kości czy zgoła rozbijają głowy tym, którzy je ścigają

W czasach Cezara każdy legion dysponował ok. 55 balistami, miotającymi specjalnymi

pociskami o wadze dochodzącej do 30 kg, które wyrzucano na odległość 350 m. Do nich dochodziło
jeszcze 10 katapult i onagrów oraz pewna liczba skorpionów. Te pierwsze wyrzucały ciężkie pociski o
wadze do 80 kg. Miały one postać kamiennych lub ołowianych kul oraz potężnych belek. Onagry

Strona 3 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Rzymski onager

miotały  zazwyczaj  50  kg  kulami  na  odległość
dochodzącą  nawet  do  450  m.  Jako  skuteczny
środek  rażenia  nieprzyjaciela  stosowano  też
drobniejszą  amunicję  w  postaci  kamieni,  które
zawijano  w  materiał

. W celu wywołania paniki

w szeregach oblężonego wroga używano także
pocisków zapalających .

Były to zazwyczaj

strzały trzcinowe. Z grotem łączyła je żelazna
blacha nacięta w wielu miejscach. Przed
wystrzeleniem

podpalano

materiał

palny

zgromadzony  w  ich  wydrążonym  środku.  Aby
uzyskać  przewidywany  efekt,  należało  przy
wystrzelaniu strzały unikać gwałtownych ruchów.
Ammian wspomina, że strzały wolno wystrzelone
palą  się  tak  długo,  że  ugasić  je  można  tylko
poprzez  zasypanie  piaskiem.

Poza tym, jako amunicji używano pojemników z naftą, gorącą smołą,

bądź węglem drzewnym, a nawet koszów wypełnionych jadowitymi wężami. Skorpiony strzelały
zazwyczaj bełtami o ostro zakończonych grotach. Przy nachyleniu 45 stopni trafiały one do celu na
odległość 185 metrów.

W I w. p.n.e. Rzymianie udoskonalili technikę zdobywania miejscowości nadbrzeżnych.

Rozpowszechniono użycie machin oblężniczych nazywanych „sambykami”

, które umieszczano

bezpośrednio na dwóch połączonych ze sobą pięciorzędowcach, tworzących w ten sposób okręt
oblężniczy. Oto jak opisuje je Polibiusz:

Konstrukcja tych machin jest następująca: sporządza się drabinę na 4 stopy szeroką, a tak długą,

żeby przyłożona do muru podczas lądowania osiągnęła równą z nimi wysokość. Oba jej boki zaopatrują
w  barierę  i  osłaniają  sterczącymi  w  górę  parapetami  (...)  do  masztów  przyczepione  są  walce  wraz  z
linami (...) ludzie, którzy stoją na rufach okrętu, za pomocą walców wyciągają w górę liny przyjmowane
do  szczytu  drabiny,  inni  zaś  na  przodach  okrętów  gwarantują  podniesienie  machiny  podpierając  ją
żerdziami.  Potem  (...)  zbliżają  okręty  do  lądu  i  próbują  wspomnianą  machinę  przyłożyć  do  muru.  Na
szczycie drabiny znajduje się rusztowanie, które z trzech stron ubezpieczone jest plecionką. Na nim stoi
4 mężów (...). Gdy ją istotnie przystawią (...) usuwają boczne ściany plecionek, aby z obu stron wyjść na
przedmurze  albo  na  wieże  (...)  A  słusznie  ta  machina  otrzymała  swą  nazwę;  kiedy  bowiem  drabina
podniesie się do góry, to okręt i drabina razem tworzą figurę podobną do sambyki

Oblężenie

Inną, równie ważną zasługą Cezara, pozostającą w związku upowszechnieniem na większą skalę

machin miotających, było wypracowanie jednolitych zasad sztuki oblężniczej. Jak podają bracia Dupuy
w celu dokonania skutecznego oblężenia należało:

Rozpoznać okolicę, w której znajduje się fortyfikacja wroga w celu zabezpieczenia pokładów drewna, kamieni,
żywności oraz zwierząt pociągowych.

•

Założyć we wspomnianym terenie obóz warowny.

•

Rozpocząć budowę ruchomych tarcz osłonowych, dzięki którym można było przedostać się do najbardziej
wysuniętych linii okopów i dziel oblężniczych.

•

Zbudować reduty wzdłuż linii fortyfikacyjnych oraz połączyć je liniami kontrawalacyjnymi .

•

Nasypać wały circumwalacyjne .

•

Zbudować ochronne przejścia w kierunku linii murów wroga.

•

Zbudować kopiec, na którym zazwyczaj wznoszono wieże oblężnicze. Przesuwano je zwykle na grubych
okrągłych kłodach. Ich przednią ścianę pokrywano namoczonymi skórami zwierzęcymi, dla ochrony przed
pociskami zapalającymi.

•

Zasypać fosę otaczającą fortyfikacje na odcinkach, na których przewidziano atak.

•

Przystąpić do szturmu generalnego.

•

Szturm

Rozróżniamy dwa główne rodzaje szturmowania wrogich fortyfikacji:

O słabych murach: Zdobywano je zwykle poprzez szybkie podejście pod mury i obrzucenie obrońców gradem
kamieni i pocisków zapalających. Kiedy wymuszono na nich odwrót z murów, wdzierano się na nie po
drabinach.

•

Strona 4 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Replika rzymskiego miecza, gladiusa (fot.

MatthiasKabel, źródło: Wikimedia Commons,

licencja:

GNU FDL

O silnych murach: Zdobywano je poprzez oblężenie z zastosowaniem machin miotających. Aby przedostać się
za mury, przypuszczano szturm generalny używając haków do wyrywania kamieni z murów oraz świdrów. W
międzyczasie chroniono się, formując szyk żółwiowy (testudo) złożony z 27 legionistów. Poza tym bardzo
przydatne przy oblężeniu różnego rodzaju fortyfikacji okazały się tarany

•

Były to długie i grube belki zakończone elementem

żelaznym.  Zawieszano  ją  z  obu  stron  na  żelaznych  drągach
ułożonych  poprzecznie.  Grupa  żołnierzy  odciągała  ją  do  tylu,  a
następnie  popychała  do  przodu,  w  celu  dokonania  wyłomu  w
bramie bądź murach. Do ochrony legionistów podchodzących pod
wrogie mury używano specjalnych osłon w formie  dachów  , szop
(vineae)  i  tzw.  żółwi,  które  Witruwiusz  dzieli  na  2  rodzaje:  do
niszczenia  wrogich  fortyfikacji  lub  do  zasypywania  fos  i  rowów.
Wspomniane  konstrukcje  okładano  świeżymi  skórami  zwierząt,
często  wypchanymi  trawą  morską  lub  słomą  moczoną  w  occie.
Celem takiego działania było zapobieganie ewentualnym pożarom.
Podczas szturmu  Rzymianie  stosowali  też  wiele  innych  innowacji
technicznych, nie zawsze rodzimych. Witruwiusz wiele miejsca w
swym dziele poświęca wynalazkom Diadesa

, pisząc:

(...) wynalazł ruchome wieże, które rozłożone na części

wiódł  ze  sobą  wraz  z  wojskiem.  Prócz  tego  wynalazł  machinę  do
przewiercania  murów  i  machinę  do  wspinania  się,  za  pomocą
której  można  było  po  równym  poziomie  dostać  się  ma  mury.  On
również  wynalazł  burzącego  mury  kruka,  zwanego  przez
niektórych żurawiem. Używał również taranu na kółkach

W sprzyjających warunkach atmosferycznych możliwe było

przeprowadzenie podkopu

. Znajdował się on pod osłoną szopy

oblężniczej. Tego rodzaju sposób wdarcia się w obręb
nieprzyjacielskich fortyfikacji opisuje Polibiusz:

(...) Zabrali się do kopania i zastosowania chodników

podziemnych. Zabezpieczyli środkową z trzech poprzednich
machin, dojście do nich osłonili starannie plecionką, po czym

wzdłuż murów utworzyli kryty chodnik długości prawie dwu pletrów i stąd zaczynając kopali dalej bez
przerwy, dniem i nocą na zmianę (...) ziemię wynosili poprzez owo kryte dojście do machiny

Opisane powyżej działania prowadzono przy jednoczesnym ostrzale z machin miotających oraz

łuczniczym z kilkupiętrowych wież oblężniczych, których wysokość liczyła 10-20 m. Jeżeli wieża
sięgała szczytu murów, przerzucano pomost, po którym żołnierze przedostawali się na mury.

Plądrowanie

Istniały w wojsku rzymskim zasady dotyczące plądrowania. Bywały częste wypadki, że w

przypadku zdobycia wrogiego miasta Rzymianie dokonywali nie tylko jego grabieży, ale i mordu na
zamieszkującej je ludności

. Kiedy miasto zdobyto szturmem, całość łupów dzielono między

legionistów. Jeżeli miasto poddało się samo (np. wskutek głodu) o rozdziale łupów decydowała wyższa
kadra oficerska. Polibiusz w swych Dziejach pisze:

Wszyscy wydzieleni do przeprowadzenia grabieży przenoszą zdobyte łupy (...) zostaje to

sprzedane, a zysk dzielą trybunowie równo między wszystkich żołnierzy, nie tylko łącznie z tymi,
którzy pełnili straż w rezerwie, ale i z tymi, którzy pilnowali namiotów, a także z chorymi.

Cezar wprowadził zasadę dopuszczającą swych żołnierzy do udziału w podziale łupów

zdobytych na przeciwniku, motywując w ten sposób innych do zaciągania się do wojska. Dzięki
wspomnianym zabiegom legiony uległy z biegiem czasu całkowitemu podporządkowaniu swemu
dowódcy.

Strona 5 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Popiersie Gajusza Juliusza Cezara ze zbiorów Narodowego

Muzeum Archeologicznego w Neapolu.

Flota

W omawianym okresie siły morskie Cezara nie były zbyt liczne. Rywalizacja z plemionem

Wenetów wiodącym prym na północno-zachodnim wybrzeżu Galii zmusiła go jednak do budowy
stosunkowo silnej floty. Wspomina o tym Kasjusz Dion:

W głębi kraju budował okręty, które, jak słyszał są pożyteczne podczas przypływów i odpływów

(...) kazał sprowadzić z prowincji wioślarzy, pościągać żeglarzy i sterników

Nowo

wybudowana

flota

rzymska

wzięła

niebawem  udział  w  wielkiej  bitwie  morskiej  u  ujścia
Loary,  rozegranej  w  56  r.  p.n.e.  Podczas  niej  prokonsul
Galii  zastosował  wynalazek  techniczny,  zwany  harpago
bądź  harpax,  kładąc  w  ten  sposób  duże  zasługi  na  polu
unowocześnienia  wyposażenia  okrętów  rzymskich.  Była
to  przymocowana  do  liny  i  zakończona  hakiem  żerdź
wystrzeliwana

katapulty.

Mechanizm

działania

wspomnianego wynalazku, umożliwiającego zholowanie
wrogiego okrętu w rejon własnego, tak opisuje Cezar:

Jedno tylko urządzenie zastosowane przez naszych

było  bardzo  użyteczne,  mianowicie  dobrze  na  końcu
wyostrzone  sierpy,  nasadzone  i  przymocowane  do  żerdzi,
przypominające  wyglądem  osęki  murowe.  Gdy  liny,
którymi reje były przymocowane do masztów, zostały nimi
zahaczone  i  przyciągnięte,  po  puszczeniu  w  ruch naszego
statku przy pomocy wioseł ulegały rozerwaniu

Niewykluczone, że po ujarzmieniu Wenetów flotę

rzymską zasiliły okręty zbuntowanego plemienia, które
według Cezara miały:

(...) dna bardziej płaskie (...) aby mogły łatwiej

wyzwalać się z mielizn i odpływów; dzioby równie wysoko
podniesione jak rufy przystosowane do wysokiej fali i
mórz; okręty były w całości zbudowane z dębiny

dziedzinie

taktyki

walk

morskich

nie

wprowadzono większych zmian. Flota morska Cezara,
zbudowana głównie w galijskich stoczniach, stosowała
podczas bitew nadal taktykę wypracowaną w okresie wczesnej republiki.

Poza wykorzystaniem floty wojennej, w powszechnym użyciu pozostawały wciąż statki

transportowe, ściągane z Morza Śródziemnego. Podczas swej wyprawy do Brytanii w 55 r. p.n.e. Cezar
dysponował ok. 800 jednostkami tego typu. To dzięki niej przeprawa legionów na nowo odkrytą przez
Rzymian wyspę zakończyła się powodzeniem.

Inne zmiany wojskowe wprowadzone przez Cezara.

W ciągu całego omawianego okresu Cezar dysponował 10 legionami

: Legio VII Claudia Pia

Fidelis, Legio VIII Augusta Legio IX Hispana

, Legio X Gemina

, Legio XI Claudia Pia Fidelis, Legio

XII Fulminata, Legio XIII Gemina, Legio XIV Gemina Martia Victrix

, Legio XV Primigenia i XVI

Gallica

Dysponując już zreformowaną armią o zmienionym profilu oraz rozumiejąc doskonale potrzeby

swych legionistów, postanowił Cezar bez zgody senatu podwoić im żołd, z 5 do 10 asów dziennie.
Wspomnianą sumę wypłacano raz na kwartał

. Koszty wyżywienia i ekwipunku każdego żołnierza

ponosiło państwo.

Strona 6 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Pewnym modyfikacjom poddana została struktura armii rzymskiej. Mianowicie punkt ciężkości

przesunął się w niej na oddziały auxiliares, których to wlaśnie Cezar użył jako pierwszy na większą niż
dotychczas  skalę.  Spośród  nich  szczególnym  zaufaniem  obdarzył  jazdę,  rekrutowaną  zwykle  spośród
elity  plemiennej  Galów,  Germanów  i  Iberów.  To  właśnie  z  przedstawicieli  ludów  barbarzyńskich
stworzył on własną straż przyboczną. Oprócz oddziałów pomocniczych, w wojsku zwiększona została
także  rola  łuczników  (sagitarii)  i  procarzy  .  Nie  oznacza  to  jednak,  że  Cezar  nie  doceniał  walorów
bojowych  swych  rodzimych  oddziałów.  Konieczność  uzupełniania  wojsk  obcym  zaciągiem  była
podyktowana licznymi kampaniami, jakie prowadził na nieznanym terenie, z dala od Rzymu.

Także wskutek podbojów zmniejszona została liczba żołnierzy wchodzących w skład

pojedynczego legionu. W czasie wojen galijskich ich stan liczebny wynosił ok. 3,6 tys. ludzi

. Składał

się z 10 kohort po 360 ludzi każda

. Do każdego legionu włączono lekkozbrojną piechotę auxiliares w

sile jednej kohorty oraz 200-300 jeźdźców.

Jeżeli chodzi o ustawieniu swych wojsk na polu bitwy, to zwiększona została przez Cezara

głębokość ugrupowania legionu, choć zachowano szyk trójliniowy. Trzecia linia trzymana była w
rezerwie i używano jej głównie do decydującego ataku oskrzydlającego pozycje wroga.

W dziedzinie dowództwa większe znaczenie za Cezara uzyskali mianowani przez niego legaci.

Również pozycja centurionów uległa wzmocnieniu. Powierzono im bowiem zarówno zadanie
utrzymania dyscypliny i kontroli w legionach, jak i obarczono ich odpowiedzialnością za ich
wyszkolenie.

W kwestii uzbrojenia za Cezara nie zaszły żadne poważniejsze zmiany od czasu reformy

Mariusza. Każdy legionista dysponował ujednoliconym typem uzbrojenia. Wszystkie rzymskie
oddziały piesze wyposażono w hełm , głównie typu Montefortino

, zbroję kolczą , oszczep (pilum) w

dwóch rodzajach: lżejszym

i cięższym, miecz , sztylet (pugio) oraz buty . Przy omawianiu broni

zaczepnej należy wspomnieć o pilum

, które przeszło od czasów wczesnej republiki istotną ewolucję.

Przed bitwą pod Vercellae w 101 r. Mariusz postanowił ulepszyć konstrukcję oszczepów bojowych.
Wprowadzoną przez niego nowością w budowie pilum były drewniane zatyczki, którymi zastąpił
wcześniejsze żelazne nity, mocujące silnie grot do drzewca. Od tej pory, gdy oszczep wbił się w tarczę
nieprzyjaciela, bardziej elastyczne zatyczki łamały się pod wpływem siły uderzenia. Taki bezużyteczny
oszczep, którego drzewce zwisało połączone z tarczą, nie mógł już być w żaden sposób wykorzystany
przez wroga. Poza tym, przeważnie porzucał on tarczę pod wpływem jej nadmiernego ciężaru. O tego
typu trudnościach wroga zaatakowanego rzymskim pilum wspomina Cezar:

(...) poważną przeszkodą dla Gallów podczas walki było to, że wiele ich tarcz już po jednym

trafieniu włócznią zostało przebitych i razem szczepionych, a gdy się jeszcze ostrze wygięło, ani go nie
mogli wyrwać, ani wskutek obciążenia lewej ręki swobodnie walczyć. Wielu z nich po dłuższym
potrząsaniu ramieniem wolało tarczę z rąk wypuścić i bić się z odsłoniętym ciałem

Ciekawostką jest, że Cezar zezwolił nawet swym legionistom na noszenie spodni podczas

miesięcy zimowych. Uzupełnieniem żołnierskiego stroju był ponadto gruby wełniany płaszcz.

Wielką zasługą Cezara są także zmiany w taktyce walki. Podczas wojny galijskiej stosował on

różne manewry, które, połączone z szybkością działań i wprowadzeniem elementu zaskoczenia, dawały
przeważnie spore sukcesy. Przed każdą bitwą wykonywano analizę porównawczą sił oraz wybierano
styl walki mający za zadanie jak najlepsze wykorzystanie warunków terenowych i atmosferycznych. Po
zwycięskiej bitwie jazda rzymska zazwyczaj ruszała w pościg za rozbitymi siłami wroga.

Strona 7 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Wódz Galów Wercyngetoryks poddaje się Cezarowi. XIX-wieczne malowidło.

Zwiększono także mobilność wojsk do tego stopnia, że odległość 70-75 km pokonywano

przeważnie w 30 godzin

. Legioniści maszerowali oczywiście w pełnym ekwipunku. Udoskonalono

także przeprawy przez rzeki. W tym aspekcie Cezar zasłynął jako budowniczy mostów, które
budowano na palach bądź rzadziej, na łodziach.

Armia rzymska dowodzona przez Cezara cechowała się dobrym wyszkoleniem i

zdyscyplinowaniem. Dzięki umiejętnemu połączeniu w niej elementów: rzymskiego i barbarzyńskiego
nie  istniały  żadne  problemy  z  jej  karnością.  Wartość  bojowa  armii  rzymskiej  niewątpliwie  wzrosła.
Świadczy o tym powszechne użycie machin miotających oraz wielu wynalazków technicznych. Relacje
między  żołnierzami  a  dowódcą  uległy  znacznemu  ociepleniu.  Cezar  wielokrotnie  nagradzał  swych
legionistów,  a  ci,  w  ramach  rewanżu,  zdolni  byli  do  największych  poświęceń  w  imię  swego  wodza.
Obydwie  strony wiązała swego rodzaju umowa: żołnierze składali swojemu zwierzchnikowi obietnicę
wierności, w zamian za wypłacany przez niego stały żołd. Nie można też pominąć moralnych skutków
reformatorskiej  działalności  Cezara,  które  w  znacznej  mierze  przyczyniły  się  do  wszczepienia  armii
nowego ducha bojowego.

Zobacz też

Od Cezara do Boduiki

•

Lwia odwaga Wilków znad Tybru

•

Divus Augustus, Diva Augusta... Rzecz o portrecie rzymskim przełomu er

•

Bibliografia:

Źródła:

Polibiusz, Dzieje, tłum. S. Hammer, Wroclaw 2005.

Cezar G. J., Wojna galijska, tłum. E. Konik, Wrocław 1978.

Marcellin A., Dzieje rzymskie, tłum. J. Lewandowski, t. 1, Warszawa 2001.

Witruwiusz M., O architekturze ksiąg dziesięć, tłum. K. Kumaniecki, Warszawa 2004.

Opracowania:

Connoly P., Greece and Rome at war, Londyn 1988.

Idem, Historia armii rzymskiej, Wrocław 1986.

Dando-Collins S., Legiony Cezara, Warszawa 2004.

Dąbrowa E., Rozwój i organizacja armii rzymskiej (do początku III w. n.e), „Filomata”, nr 3, 1990.

Strona 8 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Dupuy R. E, Dupuy T. N., Historia wojskowości: starożytność – średniowiecze, Warszawa 1999.

Gazda D., Armie świata antycznego, Republika rzymska i Kartagińczycy, Warszawa 2006.

Łoposzko T., Starożytne bitwy morskie, Gdańsk 1992.

Michałek A., Wyprawy Krzyżowe. Bizancjum, Gdańsk 2005.

Romanowski T., Alezja 52 r. p.n.e., Warszawa 2006.

Simkins M., The Roman Army from Ceasar to Trajan, Osprey-Oxford 1993.

10.

Warry J., Armie świata antycznego, Warszawa 1995.

11.

Winniczuk L., Jurewicz O., Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu publicznym i państwowym, Warszawa 1970.

12.

Ziółkowski A., Urbs direpta. Los miasta zdobytego przez Rzymian w okresie wielkich podbojów, [w:] Świat
antyczny. Stosunki społeczne, ideologia i polityka, religia, Warszawa 1988.

13.

Żygulski Z., Broń Starożytna, Warszawa 1998.

14.

Strony internetowe:

http://www.imperiumromanum.com

Przypisy

Szczególnymi zdolnościami wykazał się zwłaszcza Marek Witruwiusz, konstruktor machin

wojennych i autora dzieła De Architectura Libri decem.

Ze względu na konstrukcje machiny miotające dzielimy na: 1) neurobalistyczne (z gr. neuron –

ścięgno, struna, nerw oraz ballo – rzucać), w których miotanie pocisku było możliwe dzięki rozprężeniu
elastycznego  materiału,  np.  liny,  w  którym  energia  zgromadzona  została  przez  jego  wygięcie  lub
skręcenie;  2)  barobalistyczne  (z  gr.  baros  –  ciężar,  masa  oraz  ballo  –  rzucać),  w  których  energia
zgromadzona jest w ciężarze ładunku, który zamierzano wystrzelić, podniesionym na pewną wysokość.
Miotanie  pocisku  było  możliwe  dzięki  dźwigni  posiadającej  dwa  nierówne  ramiona.  Ze  względu  na
trajektorię  lotu  pocisku  wspomniane  machiny  dzielimy  na:  1)  miotające  pociski  płaskotorowo;  2)
miotające pociski stromotorowo.

Najlepiej sprawdzającym się typem artylerii podczas bitew na otwartym terenie była polowa

wersja onagrów. W czasie marszu transportowano je na wozach taborowych (w całości lub w
częściach). Stała obsługa liczyła 8 artylerzystów (zwanych balistiarii bądź doctores ballistarum), choć
do samego strzelania potrzebnych było jedynie 2 obsługujących; jak podaje A. Michałek średnia
częstotliwość miotania pocisków bez regulacji celowania wynosiła 1 strzał na 5 minut.

Prawdopodobnie onager został wynaleziony w Grecji w 385 roku p.n.e.

M. Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, X, 10, 1-2, 6, tłum. K. Kumaniecki, Warszawa

2004.

Ibidem, X, 11, 1-2.

(gr.) epizygides.

M. Witruwiusz, op. cit., X, 12, 1-2.

Ibidem, I, 1, 8.

Ammian opisuje także wszelkie późniejsze ulepszenia machin miotających. Wspomina np. o

helepolis  (gr.  „niszcząca  miasto”):  (...)  tak  potężną  konstrukcję  kieruje  za  pomocą  kół  i  lin  wielu
znajdujących  się  wewnątrz  żołnierzy;  natężając  wszystkie  swoje  siły,  przysuwają  ją  do  słabszej  części
murów. Jeśli siły  obrońców  nie  dadzą  rady  zniszczyć  jej od góry,  rozbija  mury  i czyni w nich szeroki
wyłom (za Ammian Marcellin, Dzieje rzymskie, XXIII, 4, 10-13).

Ammian Marcellin, Dzieje rzymskie, XXIII, 4, 2-3, tłum. J. Lewandowski, t. 1, Warszawa

2001.

Ze względu na wygląd onagrów Ammian nazywa je też skorpionami. Nie ma to nic wspólnego

z machinami, noszącymi tę samą nazwę.

(łac.) tormentum – „skręcony sznur”.

Strona 9 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

(gr.) onagros – „dziki osioł”.

Ammian Marcellin, op. cit., XXIII, 4, 4-7.

Rozrywał się on w trakcie lotu, bądź wskutek zderzenia z przeszkodą, raniąc znaczne siły

wroga.

Rzymianie posługiwali się w tym wypadku wieloma innowacjami technicznymi, np.

umiejętnie wykorzystywali właściwości ognia oraz siłę kinetyczną, miotając niewielkich rozmiarów
bryły węgla lub siarki, wysmarowane z zewnątrz smołą.

Ammian Marcellin, op. cit., XXIII, 8-9, 14-15.

Sambyka – instrument muzyczny. Po raz pierwszy machin tego rodzaju użyto podczas

oblężenia Syrakuz w 213 r. p.n.e.

Polibiusz, Dzieje, VIII, 6, tłum. S. Hammer, Wrocław 2005.

Według Witruwiusza pierwszy raz użyli go Kartagińczycy podczas oblężenia miasta Gades

(dzisiejszy  Kadyks).  Oto  jego  relacja:  Kartagińczycy  stanęli  obozem  i  oblegali  Gades.  Po  zdobyciu
twierdzy  postanowili  ją  zniszczyć.  Nie  znając  żelaznych  przyrządów  do  burzenia,  wzięli  belkę  i
uderzając  raz  po  raz  jej  końcem  zrzucali  w  dół  górne  warstwy  kamieni.  W  ten  sposób  zburzyli
stopniowo całe obwarowanie (za M. Witruwiusz, op. cit., X, 13, 1).

Diades z Pelli - Konstruktor machin wojennych żyjący w IV w. p.n.e. Towarzyszył

Aleksandrowi Wielkiemu podczas jego kampanii wojennych.

M. Witruwiusz, op. cit., X, 13, 3-4.

Na skuteczny pomysł przeciwdziałania wrogim podkopom wpadł architekt Tryfon z

Aleksandrii:  Kazał  wykonać  w  obrębie  murów  liczne  podkopy  i  posuwał  się  nimi  poza  mury  na
odległość  pocisku  [...  ]  kazał  Tryfon  ponad  głowami  nieprzyjaciół  umieścić  naczynia  z  brązu
napełnione wrzątkiem, smołą oraz ludzkimi wydzielinami i rozżarzonym do białości piaskiem. Następnie
przewiercił  nocą  szereg  otworów  prowadzących  do  podkopu,  a  wlewając  przez  nie  nagle  masę
przygotowaną, spowodował śmierć znajdujących się tam nieprzyjaciół (za: M. Witruwiusz, op. cit., X,
16, 10).

Polibiusz, op. cit., XXI, 28, 5-10.

Aktów zbrodni na ludności cywilnej zdobytego miasta dokonywano na 2 sposoby: z rozkazu

głównego dowódcy bądź na własną „żołnierską” odpowiedzialność.

Polibiusz, op. cit., X, 15, 3-5.

Cytat za: T. Łoposzko, Starożytne bitwy morskie, Gdańsk 1992, s. 347-348.

G. J. Cezar, op. cit., III, 14.

Ibidem, 13.

Większość wymienionych legionów zyskała swe nazwy dopiero w czasach późniejszych.

Dodatkowo w 53 r. p.n.e. Cezar odtworzył Legio VI Ferrata.

Pierwsze trzy wymienione legiony założył Pompejusz Wielki w 65 r. p.n.e.

Założony przez Cezara w 61 r. p.n.e.

Wszystkie cztery legiony założył Cezar w 58 r. p.n.e.

Strona 10 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407

Dwa legiony powstałe z inicjatywy Cezara w 54 r. p.n.e. Legio XVI Gallica przemianowano

później na Legio XVI Flavia Firma.

Po odliczeniu kosztów wyżywienia i ekwipunku roczne żołd legionisty wynosił: 225 denarów

dla piechura i 675 denarów dla jeźdźca. Ten ostatni odliczał od tej sumy koszty utrzymania konia.

Reformy Mariusza ustalały stan liczebny legionu na 5120 żołnierzy.

Każda kohorta składała się z 3 manipułów (po 120 ludzi każdy); w skład manipułu wchodziły

2 centurie (liczące 60 ludzi każda).

Innymi typami hełmów rzymskich legionistów były: „Coolus”, posiadający płaski ochraniacz

na  kark  i  galijskie  osłony  policzków  (używano  go  w  latach:  150  r.  p.n.e.  –  100  r.  n.e.)  i  „cesarsko-
galijski”,  posiadający  daszek  i  łuki  brwiowe  zapewniające  dodatkową  ochronę; w  późniejszym  czasie
występuje też z osłoną na uszy. Piechota oddziałów auxiliares, z racji niższego żołdu, wyposażona była
w hełmy skromniejsze od rzymskich, będące często ich przestarzałą i uproszczoną kopią; nieco później
używano  też  hełmów  stożkowych  o  orientalnych  kształtach.  Hełmy  jazdy  rzymskiej  tego  okresu  są
zazwyczaj  wzorowane  na  typie  „attyckim”;  oddziały  konne  auxiliares  używają  w  tym  czasie  głównie
hełmów plemiennych.

Zwanym verutum.

Aby uczynić oszczep bojowy bardziej donośnym, obwiązywano jego środkową część

specjalnym rzemieniem .

G. J. Cezar, op. cit., I, 25, 8-14.

Osiągnięcie takiego wyniku było możliwe dzięki stosowaniu szybkiego tempa marszowego ;

zazwyczaj jednak stosowano zwykłe tempo marszowe . W tym wypadku maszerowano zwykle 4
godziny dziennie.

Zredagował: Kamil Janicki

Strona 11 z 11

Histmag.org » Armia rzymska w okresie wojen galijskich (58-51 p.n.e)

2009-07-21

http://histmag.org/?id=2407