ROLA AKTYWNOŚCI RUCHOWEJ W PRAWIDŁOWYM ROZWOJU DZIECKA

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA

„

Dziecko nie jest miniaturą człowieka dorosłego”

Pediatria – medycyna wieku rozwojowego

Wzrastanie i rozwój –

procesy – zmiany morfologiczne i

czynnościowe i oddziaływania środowiska zewnętrznego na

rozwijający się organizm, w wyniku których zapłodniona

komórka jajowa staje się dorosłym osobnikiem (dojrzałość

morfologiczna i psychoseksualna);

Auksologia

– nauka o rozwoju ontogenetycznym (osobniczym)

człowieka w ujęciu dynamicznym, uwzględniająca kolejne

fazy postępu aż do uzyskania wartości końcowej;

Cechy charakteryzujące auksologię:

- czas: egzogenny ( dni, noce, lata, itd.);

endogenny (genetycznie uwarunkowany „zegar

biologiczny”);

- dynamizm (uwzględniający tempo i rytm

);

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA

Dlaczego umiejętność właściwej oceny rozwoju dziecka

jest tak istotna?

Rola we wczesnej profilaktyce w pediatrii oraz prawidłowym

postępowaniu prewencyjnym w medycynie wieku dorosłego;

zapewnienie optymalizacji ochrony zdrowia;

Występowanie lub ujawnianie się niektórych cech

chorobowych jest często związane z fazą rozwojową;

Te same procesy chorobowe przebiegają inaczej w różnych

fazach rozwojowych;

Prawidłowa diagnoza, leczenie i prognozowanie (również

opracowanie profilaktyki wad rozwojowych ich leczenie i

rehabilitacja);

Monitorowanie przebiegu chorób przewlekłych , które w

istotny sposób upośledzają wzrastanie i rozwój (np. celiakia,

mukowiscydoza, cukrzyca, choroby nerek);

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA

Rozwój:

wzrastanie

– zwiększanie wymiarów i masy

ciała;

różnicowanie

– morfologiczna specjalizacja

narządowa i kształtowanie typowych proporcji

ciała;

dojrzewanie

– doskonalenie funkcjonalne oraz

międzynarządowa integracja w jednolity,

pełnosprawny organizm;

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA

Czynniki wpływające na rozwój:

Czynniki endogene:

- cz. genetyczne + środowisko wewnątrzmaciczne szczególnie

w okresie prenatalnym;

cz. hormonalne

;

Czynniki egzogenne:

wpływy biogeograficzne - tzw. modyfikator naturalne (klimat,

zasoby wodno-mineralne, skład powietrza, itp..);

- wpływy społeczno – ekonomiczne i socjalne tzw. modyfikatory

kulturowe (poziom wykształcenia i kultury rodziców,

wychowawców, wpływy emocjonalne, środowisko

społeczne,tradycje kulturowe, status socjo-ekonomiczny);

Żywienie –

szczególny wpływ na dynamikę rozwoju;

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA

Pojęcie NORMY w odniesieniu do oceny rozwoju:



Zmienność zjawisk biologicznych oraz indywidualność ich kształtowania

się narzuca konieczność oddzielnej oceny rozwoju każdego dziecka;



Jednocześnie występuje konieczność istnienia pewnego wzorca – punktu

odniesienia;



Ustalenie normy dla cech biologicznych (trudno mierzalnych) nie jest

proste;



Rozkład „normalny” wg krzywej Gaussa: wartość średnia raz odchylenia

standardowe (SD) ukazujące rozproszenie (dyspersję) danej wartości

wokół jej średniej:

- - 1 SD do + 1 SD = ok. 68 % wartości badanej cechy

- - 2 SD do + 2 SD = ok.. 95%

- - 3 SD do + 3SD = ok.. 9.7%

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO-MOTORYCZNY DZIECKA



Siatki centylowe jako zbiór punktów odniesienia w ocenie rozwoju

głównie somatycznego:

- głównie ocena długości ciała/wzrostu, masy ciała, obwodu głowy

(możliwa również ocena proporcji wzrostu i masy ciała;

- indywidualna ocena dla każdego dziecka;

- możliwość ustalenia indywidualnego „kanału” rozwojowego,

przeanalizowania indywidualnego tempa rozwoju i ewentualnie jego

zaburzeń, identyfikacja czynników wpływających na występujące zmiany;

- możliwość porównania harmonijności rozwoju (

norma

: równoległu

przebeg wykreślanych krzywych;

patologia

: różnice 2 lub więcej

kanałów centylowch, krzyżowanie się wykresów, „przekraczanie”

kanałów);

- pojęcie „wąskiej” normy: 1 SD (25 –75 pc) i „szerokiej” normy: 2 SD

(10 –90 pc);

- umiejętne korzystanie z w/w stanowi istotną pomoc w prowadzeniu

oceny dziecka;

ROZWÓJ SOMATYCZNY I PSYCHO- MOTORYCZNY DZIECKA

OKRESY ONTOGENEZY CZŁOWIEKA:

Okres prenatalny (wewnątrzłonowy) –

40 tyg. (=/- 2 tyg.);

Okres postnatalny:

a) okres noworodkowy –

do 28 dnia życia;

b) okres niemowlęcy –

do ukończenia 12 miesiąca życia;

c) okres wczesnego dzieciństwa –

2-3 rok życia;

d) okres przedszkolny –

4-6 rok życia;

e) okres szkolny –

7 –15 rok życia

- okres dojrzewania płciowego (różnica chłopcy i

dziewczynki ok. 2 lat);

f) okres młodzieńczy

– 16 –20 rok życia;

g) okres dojrzałości i starzenia się;

W odniesieniu do okresu noworodkowego i niemowlęcego

szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci przedwcześnie

urodzone (wiek skorygowany, często też odrębne tabele norm,

siatki centylowe, itp.);

ROZWÓJ SOMATYCZNY – MASA CIAŁA (I)

Wiek

Masa urodzeniowa (kg)

Noworodek

3.5 (2.5 – 4.5)

Do 10 dnia życia

Początkowo ubytek (N: do 10 %) ,

następnie wyrównuje m. ciała,

4- 5 m. ż.

Podwojenie

11 – 12 m. ż.

Potrojenie

Ok.. 2 r. ż

Czterokrotny wzrost

Ok.. 7 r. ż.

Siedmiokrotny wzrost

ROZWÓJ SOMATYCZNY – MASA CIAŁA (II)

Ocena przyrostu masy ciała:



Okres noworodkowy: ok. 20 g/ dobę;



1 – 5 m. ż. - 700 g/miesiąc;



6 – 12 m. ż. - 500 g/miesiąc;



2 – 9 r. ż. - 2 kg/rok;

Obliczanie przeciętnej należnej masy ciała:



3 – 12 m. ż. = wiek (mies.) + 9 / 2



1 – 6 r.ż. = wiek (lata) x 2 + 8



7 – 12 r.ż. = wiek (lata) x 7 – 5 / 2

ROZWÓJ SOMATYCZNY – DŁUGOŚĆ / WZROST CIAŁA (I)

Wiek

Średni przyrost (cm)

Noworodek

50 (48 - 52)

0 – 3 m.ż.

Ok.. 10

4 – 6 m.ż.

Ok..6

7 – 12 m.ż.

Ok.. 8

2 r.ż.

10 – 13

3 r.ż.

7.5 – 10

4 r.ż.

Ok.. 8

5 – 7 r.ż.

5 – 7.5 / rok

Do skoku pokwitaniowego

5 – 6 / rok

ROZWÓJ SOMATYCZNY – OBWÓD GŁOWY (I)

Wiek

Średni przyrost (cm)

Noworodek

Ok.. 34 (większy od obw. kl.piersiowej o

ok.. 1 – 2 cm)

Do 6 m.ż.

Ok.. 1.5 / miesiąc

7 – 12 m.ż.

Ok.. 0.5 / miesiąc

2 r.ż.

Ok.. 0.5 / 6 miesięcy

Od 3 r.ż.

Ok.. 0.5 / rok

ROZWÓJ SOMATYCZNY – OBWÓD GŁOWY (II)



W 3 r.ż. obwód głowy osiąga ok. 90% wielkości ostatecznej;



8 –10 r.ż. osiąga wartość zbliżoną do ostatecznej;



Zarastanie ciemienia:

- przedniego – 9 a 14 – 18 m.ż;

- tylnego - do 4 m.ż.;



Obliczanie przybliżonej wartości obw. głowy (tylko dla

pierwszego roku życia):

[

długość ciała (cm) / 2 + 9.5

]

+/- 2.5 cm

ROZWÓJ SOMATYCZNY – OBWÓD KLATKI PIERSIOWEJ (I)

Wiek

Średni przyrost (cm)

Noworodek

Ok.. 33 cm (mniejszy od obw. głowy o

ok.. 1 –2 cm)

2 – 3 m.ż.

Równy obw. głowy

0 –6 m.ż.

Ok.. 12

7 – 12 m.ż.

Ok.. 2 cm

2 r.ż.

Ok.. 1.5

ROZWÓJ SOMATYCZNY – UZĘBIENIE



Uzębienie mleczne, stałe, mieszane;



Uzębienie mleczne

– od 6-7 m.ż. Do 24-25 .ż (najpierw

siekacze środkowe dolne, potem górne), ostatecznie liczba

zębów mlecznych – 20;



Uzębienie stałe

– rozpoczyna się około 6 r.ż. wyrzynaniem

się pierwszych zębów trzonowych stałych za drugimi zębami

trzonowymi mlecznymi; mniej więcej w tym samym okresie

następuje wymiana dolnych siekaczy przyśrodkowych;

Ukończenie „drugiego ząbkowania” kończy się wyrzynaniem

trzecich zębów trzonowych 17 – 30 r.ż.;



Wzór zębowy (dot. uzębienia mlecznego):

l. zębów = l. miesięcy życia - 6

ROZWÓJ PSYCHO-MOTORYCZNY – OKRES NOWORODKOWY:



Duża motoryka: na krótko unosi głowę;



Siadanie: przy unoszeniu głowa opada do

tyłu;



Chodzenie: odruchowe reakcje podporowe;



Funkcja ręki: odruch chwytny, dłonie zaciśnięte

w piąstki;



Percepcja: fiksowanie wzroku, podąża za

źródłem światła;



Mowa: krzyk;



Słuch/rozumienie: odruch uszno – powiekowy;



Zachowania społeczne: uspokaja się przy karmieniu,

przytulaniu (kontakt dotykowy

przez skórę)

ROZWÓJ PSYCHO-MOTORYCZNY – OKRES NIEMOWLĘCY



Duża motoryka: 3 m.ż. – stabilizuje głowę;

6 – 8 m.ż – przekręca się z brzucha na plecy i odwrotnie oraz

wokół własnej osi;

9 m.ż. – pełzanie;

11 m.ż. – raczkuje;

12 m.ż. – stoi samodzielnie, porusza się w pozycji pionowej

wzdłuż mebli;



Siadanie: 7-8 m.ż. – podciąga się do siadania

9 m.ż. – siedzi samo przez ok.. 1 min, podpiera się z tyłu;

11 – 12 m.ż. – siedzi stabilnie – zakończony rozwój tej

funkcji;



Chodzenie: 5 – 6 m.ż. – przejmuje ciężar ciała,

7 m.ż. – „sprężynuje”;

9 m.ż. – stoi trzymane za rączki;

10 – 12 m.ż. podciąga się przy meblach – chodzi trzymane

za rączkę;



Funkcja ręki: 4 m.ż.- bawi się rączkami;

6 m.ż - chwyta zabawki całą powierzchnią dłoniową ręki;

9 –10 m.ż. Początek przeciwstawiania kciuka, chwyt

pęsetkowy;

12 m.ż. – podaje przedmiot w sposób celowy;

ROZWÓJ PSYCHO-MOTORYCZNY – OKRES NIEMOWLĘCY



Percepcja: stopniowy rozwój koncentracji, zainteresowania

otoczeniem;



Mowa: 2 - 4 m.ż.- głoski „a,e”, głoski gardłowe, okrzyki radości;

6 – 7 m.ż. – rytmiczne łańcuchy sylabowe, gaworzenie;

9 m.ż. – artykułuje podwójne sylaby (mama, tata)

12 m.ż. -pierwsze proste słowa, rozumie proste plecenia;



Słuch/rozumienie: 3 m.ż. – lokalizuje dźwięki oczami;

6 m.ż. – rozpoznaje dźwięki, odwraca się w ich kierunku;

12 m.ż. - rozumie proste słowa;



Zachowania społeczne: 3 m.ż. – reaguje uśmiechem;

6 m.ż. – odróżnia osoby obce od znajomych;

8 m.ż.- obserwuje dorosłych, interesuje się odbiciem w

lustrze;

11 –12 m.ż. – samodzielnie je trzymając pokarm w

rękach, pije

z kubeczka (z pomocą);

ROZWÓJ PSYCHO-MOTORYCZNY – OKRES WCZESNODZIECIĘCY



Znaczne spowolnienie tempa wzrastania;



Doskonali umiejętności chodzenia, biegania, wchodzenia i schodzenia

ze schodów; rozwój zdolności manualnych – układa klocki, rysuje

(naśladuje linie pionowe ok.. 18 m.ż., następnie ok.. 24 m.ż.

odwzorowuje koło, linie poziome, 3 r.ż. – krzyżuje linie);



W 2 r.ż. dziecko rozwija poczucie własnej odrębności, odkrywa

możliwości podejmowania inicjatywy i wyboru zachowań;



Dalszy rozwój mowy od prostych zdań składających się z 4 –6 słów w 2

r.ż do umiejętności formułowania prostych wypowiedzi kilku

zdaniowych;



W rozwoju zachowań psychospołecznych obserwuje się początkowo

naśladownictwo osób bliskich (matka) następnie innych,; do końca 2

r.ż. dziecko jednak bawi się samo – stopniowo wchodzi w kontakt z

liczniejszym gronem – do zabawy w grupie dzieci;

Rozwój i doskonalenie właściwych nawyków dotyczących czynności

fizjologicznych;

ROZWÓJ PSYCHO-MOTORYCZNY – OKRES SZKOLNY /

MŁODZIEŃCZY



W tym przedziale przypada okres dojrzewania – różnice czasowe :

- dziewczynki – 8- 16 r.ż;

- chłopcy – 10-18 r.ż.

- etap wczesny = początek rozwoju II-rzędowych cech płciowych

określanych wg skali Tannera ;

- etap środkowy – wzrostowy „skok pokwitaniowy”, pojawienie się

miesiączki u dziewczynek;

- etap późny – dorastanie – uzyskiwanie końcowych rozmiarów i proporcji

ciała młodego dorosłego człowieka;



Okres młodzieńczy – uzyskanie dojrzałości płciowej; kończą się procesy

różnicowania większości tkanek;



Stabilizacja czynności fizjologicznych, biochemicznych oraz cech

somatycznych; względna równowaga procesów anabolicznych i

katabolicznych;

Rozwój fizyczny i motoryczny

dziecka

Okre

Cechy rozwojowe

Charakterystyka

motoryczności

3-7

lat

Duże wzmocnienie mięśni i

kośćca. Czynnościowe

dojrzewanie wyższych ośrodków

układu nerwowego. Trudności w

skupianiu uwagi

Impulsywność ruchowa. Chętne

podejmowanie gier i zabaw

ruchowych

PIERWSZE APOGEUM

MOTORYCZNOŚCI

7-9

lat

Umięśnienie i kościec

sformowane, lecz mało

wytrzymałe na wysiłek. Szybkie

nużenie się. Brak zrostów

trzonów kości z

nasadami.zwolnienie przyrostu

wzrostu, wzrost masy ciała

Duża potrzeba ruchu. Ambicja

popisu i przodowania w

zabawowych formach ruchu.

Zabawy konstruktywne.

Zainteresowanie regułami.

Początek gry i współzawodnictwa

9-12

lat

Rosnący wciąż kościec.

Niedostateczna wytrzymałość na

wysiłek. Formowanie się

lędźwiowej krzywizny mięśni.

Słaba siła mięśni. Umiejętność

ześrodkowania uwagi. Wysoki

poziom zdolności

koordynacyjnych

Gry ruchowe. Zainteresowania

gimnastyczne. Ambicje sportowe –

chłopcy gry i sporty walki,

dziewczęta taneczne formy ruchu.

DRUGIE APOGEUM

MOTORYCZNOSCI (ZŁOTY WIEK)

12-

lat

Kończacy się okres zrastania

nasad kostnych z trzonami. Skok

pokwitaniowy, dojrzewanie

płciowe. Chwiejność układu

nerwowego. Dysosjacje

Spadek zainteresowań ruchowych

(głównie u dziewcząt).

Niezręczność pubertalna

(nieopanowanie). Męczenie się,

zainteresowania konstruktywne

Aktywność ruchowa



Aktywność ruchowa w znaczący sposób

wpływa na rozwój somatyczno-motoryczny

dziecka



Konsekwencje rozwoju somatyczno-

motorycznego pod wpływem aktywności

ruchowej daleko wykraczają poza biologiczne

potrzeby organizmu. Są one równie doniosłe

dla rozwoju psychicznego i społecznego.



Sprawność fizyczna umożliwia uczestnictwo w

zabawach dających zadowolenie i radość życia.

Korzyści zdrowotne

aktywności fizycznej



Wspomaga prawidłowy wzrost i rozwój



Pomaga utrzymać prawidłową masę ciała



Zapobiega nadciśnieniu tętniczemu



Powoduje korzystne zmiany w profilu

lipidowym



Redukuje stres



Pomaga kształtowa

prawidłow

postawę

ciała



Zwiększa sprawnoś

fizyczną i umysłową

Korzyści zdrowotne

aktywności fizycznej



wzrost masy kości

zmniejszenie ryzyka osteoporozy



zwiększenie gęstość kości



utrzymanie wysokiej gęstości kości w

wieku dojrzałym



w celu zwiększenia mineralizacji kości

zaleca się wysiłki ogólne tj.:

wędrówki

piłka nożna, taniec



Redukcja nadwagi i otyłości



Aktywność fizyczna jest niezbędna w

utrzymaniu prawidłowej masy ciała



Zmniejsza ryzyko chorób

dietozależnych



Ułatwia utrzymanie prawidłowego

poziomu glukozy u dzieci z cukrzycą

typu 2

Korzyści zdrowotne

aktywności fizycznej



WHO podaje, że obecnie w regionie

europejskim około 20% dzieci ma

nadmierną masę ciała, a jedna trzecia z

nich to dzieci otyłe.



Szacuje się, że do roku 2010 jedno dziecko

na dziesięć będzie otyłe.



Badania kanadyjskie wykazały, że między

1981 a 1996 rokiem wystąpił wzrost

nadwagi u chłopców z 15 do 35% a u

dziewcz

t z 15 do 29%

Otyłość a aktywność

fizyczna



U dzieci otyłych występuje znacznie wyższe

ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2, nadciśnienia

tętniczego, problemów ze snem, jak również

problemów psychospołecznych



W dzieciństwie nabywane są nawyki żywieniowe i

nawyki związane z aktywnością fizyczną, które

utrzymują się przez całe życie



Istnieje duże prawdopodobieństwo, że otyłe

dzieci pozostaną otyłe także po osiągnięciu

dorosłości i będą miały zwiększone ryzyko

zachorowania na choroby prowadzące do

obniżenia jakości i długości ich życia.



Ministerstwo Zdrowia Wielkiej Brytanii prognozuje, że jeśli

aktualny trend utrzyma się,

to do roku 2050 średnia

długość życia mężczyzn zmniejszy się o pięć lat

Otyłość a aktywność

fizyczna

Częstość występowania nadwagi i

otyłości

u młodzieży w wybranych krajach

(%)

KRAJ

ROK

BADANIA

WIEK

BADANYCH

(w latach)

NADWAGA

OTYŁOŚĆ

USA

1999-2000

12-19

30,4

15,5

Kanada

2000

12-17

19,8

9,4

Australia

1995

12-15

16,0

6,8

Rosja

1992

6-18

10,0

6,0

Chiny

1993

6-18

3,4

3,6

Francja

2001

17,5

5,2

Polska

2005

13-15

8,8

4,5

BMI

otyłość

BMI > 95

nadwaga

BMI >85

< 95

Prawidłowa

masa ciała

BMI <85

Klasyfikacja nadwagi i

otyłości

Korzyści Aktywności

fizycznej



Obniżenie ciśnienia tętniczego



U dzieci z podwyższonym ciśnieniem

tętniczym aktywność fizyczna może

znacząco obniżyć wartości ciśnienie

skurczowego i rozkurczowego



U dzieci normotensyjnych regularna

aktywność fizyczna powoduje obniżenie

ciśnienia tętniczego spoczynkowego i

wysiłkowego

Korzyści zdrowotne

aktywności fizycznej



Zmiany w profilu lipidowym



Regularna aktywność fizyczna wpływa na

poziom lipidów we krwi, powodując wzrost

HDL-chol.



Przyczynia się do zapobiegania miażdżycy



Wpływ aktywności fizycznej na poziom

HDL u dzieci nie jest jeszcze do konca

poznany. Jednak u dzieci podejmujących

regularną AF obserwowano wyższy poziom

HDL-chol. niż w pozostałej populacji

Korzyści społeczne

aktywności fizycznej



dzieci 9-10 letnie, które zajmują wysokie lokaty

(w świetle badań sprawności motorycznej), są

bardzo aktywne, pomysłowe i szybciej nawiazują

kontakty z innymi niż dzieci niskosprawne



Aktywność fizyczna wpływa na poprawę

wyników w nauce, szczegó

nie w

matematyce u

czniów szkół

podstawowych



U dziewczęt aktywnych sportowo:



3 krotnie zwiększa się

prawdopodobieństwo ukończenia szkoły

średniej



Zmniejsza się o 92% prawdopodobieństwo

sięgania po narkotyki



O 80 % zmniejsza się ryzyko zajścia w

niechcianą ciążę

The Institute for Athletics and

Education-1993,

Sport Nova Scotia-199

Korzyści społeczne

aktywności fizycznej

Podejmowanie aktywności

fizycznej



Ponad 50 % dzieci i młodzi

eż

y w wieku 5-17 lat

nie podejmuje wystarczającej dla

prawidłowego rozwoju aktywności fizycznej



Prawie połowa dzieci i młodzieży (12-21 lat) nie

podejmuje regularnie intensywnej aktywności

fizycznej



Około 14 % dzieci i młodzieży nie podejmuje

regularnie umiarkowanej aktywności fizycznej



Choróby sercowo-

naczyniowe



Nadciśnienie tętnicze



zaburzenia lipidowe



rzyca typ 2



osteoporoz

Canadian Pediatric Society - Position Statement - 2002



Problemy psych

czne



Problemy

ortopedyczne



artretyzm



Niektóre postaci

nowotworów

Konsekwencje braku

aktywności fizycznej w

dorosłości

Aktywność fizyczna zgodna z

rozwojem motorycznym

wiek

Zdolności

motoryczne

Proponowana AF

5-6

•

Podstawowe

( bieg, skok,

rzucanie, łapanie,

kopanie)

•

Czynności skupiające się na

zabawie i rozwoju, a nie na

rywalizacji

•

Proste czynności ruchowe nie

wymagające złożonych poleceń

•

Powtarzające się czynności nie

wymagające złożonych

umiejętności motorycznych i

poznawczych

wiek

Zdolności

motoryczne

Proponowana AF

7-9

•

Podstawowe

•

Przejściowe

(np..rzucanie do

celu

)

•

Czynności ruchowe oparte na

elastycznych zasadach

•

Powtarzające się czynności nie

wymagające złożonych

umiejętności motorycznych i

poznawczych

•

Czynności nie wymagające wielu

poleceń

Aktywność fizyczna zgodna z

rozwojem motorycznym

wiek

Zdolności

motoryczne

Proponowana AF

10-11

•

Przejściowe

•

Złożone

(

koszykówka

)

•

Czynności skupiające się na

zabawie i rozwoju zdolności

motorycznych

•

Czynności wymagające

podstawowego poziomu

złożonych umiejętności

motorycznych i poznawczych

•

Czynności które nadal rozwijają

zdolności motoryczne, ale

zawierają też elementy

dotyczące strategii i pracy

zespołowej

Aktywność fizyczna zgodna z

rozwojem motorycznym

Zdrowe

dzieciństwo

Zdrowe

dzieciństwo

AF w

dzieciństwie

AF w

dzieciństwie

AF dorosłych

Zdrowie

dorosłych

Zdrowie

dorosłych

Aktywność fizyczna jest

procesem, którego

produktem jest zdrowie

Document Outline