Regulacje miast 
średniowiecznych w 
okresie renesansu

Ewelina Bielak

RENESANS…

Renesans  był  epoką  w  sztuce,  kulturze,  filozofii  oraz 

całej humanistyce Europejskiej, którą obecnie określa 

się  mianem  "odpowiedzi  na  skostniałe,  przestarzałe" 

poglądy  średniowiecza.  Występujący  po  gotyku 

renesans,  trwał  przez  ponad  250  lat  (od  XIV  do 

drugiej połowy XVI wieku). Jego kolebką, taką jak dla 

gotyku Francja, były Włochy. "Renesans" pochodzi od 

włoskiego słowa "rinasciata' (odrodzenie"). Następnie 

nurt ten zapanował w całej Europie. 
Najbardziej  charakterystyczną,  podstawową  cechą 

renesansu  był  zachwyt  sztukami  antycznymi. 

Fascynacja  ta  zapoczątkowała  bardzo  wyraźny 

rozkwit  nauk  humanistycznych,  sztuki  świeckiej  oraz 

roli twórcy dzieła, który przestał już być anonimowy.
 Kultura odrodzenia miała niezwykle istotny wpływ na 

wszystkie  dziedziny  życia  ówczesnego  człowieka. 

Przenikała ona również urbanistykę, co dawało wyraz 

w  kompozycji  urbanistycznej,  głęboko  przeistaczając 

konstrukcję i kształt miasta. 

W założeniach kompozycyjnych opierano się na kształcie 
koła (wzorcem są tu średniowieczne mury), bądź 
kwadratu (antyczne i gotyckie rozplanowanie wnętrz 
miast). Powstały w ten sposób dwa zasadnicze systemy 
planu urbanistycznego - promienisty (promieniowy) i 
prostokątny. 
Miasta na planie promienistym przypominały sieć 
pajęczą, w której od części centralnej ku obwodowi 
biegną arterie główne, z którymi krzyżują się ulice 
drugorzędne tworząc sieć o drobniejszych okach w 
środku i zwiększających się ku obwodowi…
Elementy warowne ulegają zasadniczym przetworzeniom 
w stosunku do stanu z czasów średniowiecza, wpływając 
na formę urbanistyczną. Wprowadzenie broni palnej 
inicjuje rozbudowę murów obronnych o pokazanych 

rozmiarów bastiony

.

Powstają miasta gwieździste, które łączą koło ze 
struktura promienistą, ucieleśniając ideały renesansu. Z 
jednej strony są one racjonalno - abstrakcyjnym 
schematem monocentrycznego rodzaju miasta 
średniowiecznego, z drugiej wykorzystują renesansową 
skłonność do założeń centralnych. 

Plan  oparty  na  kole  łączy 
możliwie dużą powierzchnię 
o  najkrótszym  obwodzie 
murów 

z 

militarnymi 

zaletami linii wewnętrznej. 
Forma  gwieździsta  murów 
zapewnia najlepszą obronę, 
promienisty 

układ 

ulic 

stanowi 

o 

szybkiej 

i 

sprawnej 

komunikacji 

wewnętrznej,  zaś  niekiedy 
znajdujący  się  w  części 
centralnej  planu 

zamek 

oddaje ideę absolutyzmu 

Sforzinda. Plan miasta idealnego wg 

Averulino 

Giorgio Vasari -Jego wybitną 

realizacją jest połączenie 

średniowiecznej część Florencji, 

otoczonej surowymi kamiennymi 

murami, z nowym miastem, 

usytuowanym za rzeką, na 

wzgórzach, wokół budowanego 

właśnie Palazzo Pitti, tworząc 

przejście nad Ponte Vecchio.

Palma Nova jest jedną z niewielu 

realizacji wykonaną na podstawie 

planów teoretycznych. Jest 

dziełem włoskiego twórcy 

Scamozzi’ego. z roku 1593. 

Miasto położone niedaleko 

Wenecji, złożone w celach 

obronnych. Dziewięcioramienny 

narys fortyfikacji bastionowych 

przypomina swym kształtem 

płatek śniegu. W części 

centralnej miasta znajduje się 

sześcioboczny plac, od którego 

promieniście odchodzi szereg 

ulic poprzecinanych kolejnymi 

biegnącymi doń prostopadle. 

Wyjątkowość planu podkreśla 

również brak budowli centralnej 

na placu głównym

Plan teoretyczny wg Vasar’iego

Palma Nuova, plan.

 

. 

Palma Nuova, zdjęcie satelitarne

 

ZAMOŚĆ- przykład polskiej 
urbanistyki renesansowej

Realizacje tego nurtu odnaleźć można także na 
terenach Polskich. Jednym z takich miast jest Zamość. 
W końcu wieku XVI kanclerz wielki koronny Jan 
Zamoyski rozpoczął realizację swoich zamierzeń, 
zakładając w centrum Korony i Litwy nowe miasto 
Zamość - dzieło renesansowej urbanistyki. 
Zaprojektował je i nadzorował Bernardo Morando, 
architekt pochodzący z Włoch.
Średniowieczny, szachownicowy układ daje podstawę 
dla nowoczesnego planu, opartego na wzorcach 
teoretyków włoskich.
Plan Zamościa zawiera dwie przecinające się pod 
kątem prostym osie, zgodnie, z którymi biegną dwie 
podstawowe ulice miasta. Jedna z osi- dłuższa 
przebiega ze wschodu na zachód, a na niej znajdują się 
takie elementy jak zespół zamkowy i zespół miasta. 

Punktem głównym dla 
całego układu jest 
zamek, otoczony murem 
i przez to wyodrębniony 
z ogólnego obszaru 
miasta, zarysowanego 
charakterystycznym 
zespołem wielokątnej 
linii fortyfikacji. 
Na tej samej osi zostaje 
założony rynek o 
wymiarach 100 x 100m. 
Prostopadle do owej osi 
podłużnej biegnie oś 
poprzeczna całej 
kompozycji, na której 
znajdują się dwie inne 
przestrzenie placowe: 
rynek wodny i solny.

Zamość. Widok ogólny na rynek 

główny 

Obszar miasta został podzielony 
na prostokątne bloki zabudowy 
ulicami biegnącymi równolegle do 
osi głównych. Na blokach tych 
wznoszą się szeregi domów 
mieszczańskich o dwóch lub 
trzech kondygnacjach stanowiące 
tło dla gmachów publicznych, 
usytuowanych w narożnikach 
placu, takich jak: ratusz, 
kolegiata, gmach kolegiaty, 
kościoły i inne 
Zespolone ze sobą w ten sposób 
obszary zamku i miasta ujęte są 
w wieniec obwarowań w kształcie 
wydłużonego w kierunku 
wschodnio - zachodnim 
siedmiokąta. Ten kształt 
fortyfikacji oparty jest ściśle na 
wzorach szkoły włoskiej, 
uwzględniającej charakter broni 
palnej i nowej sztuki militarnej i 
za razem określającej konstrukcje 
linii obwarowań.

Zamość. Zarys fortyfikacji.

Echa rozwiązań włoskich 

rozbrzmiewają również we 

wnętrzu miasta. Obrazuje 

to przeprowadzenie 

jednolitych arkad przez 

wszystkie cztery strony 

rynku oraz fragmenty ulic, 

jak również przesunięcie 

ratusza z centrum rynku do 

linii pierzei północnej. 
Ratusz ukształtowany 

ponad to został w okazałą 

bryłę architektoniczną, o 

bogatych zdobieniach, 

wysokiej wierzy, oraz 

ogromnych schodach, 

przez co pełnił funkcje 

dekoracyjną rynku.
Bez wątpienia Zamość 

dzieło Zamojskiego i 

Moranda można uznać za 

czołowy przykład 

urbanistyki europejskiej XVI 

w 

Zamość. Ratusz i kamienice przyrynkowe