Glikozydy
Występowanie:
organizmy roślinne i zwierzęce
cukrowiec – forma
półacetalowa
(glikon)
cukry proste:
pentozy, heksozy;
1,2 lub 3 cząsteczki
niecukrowiec
(aglikon)
grupa OH, NH2, SH
grupa OH przy C-1;
grupa hydroksylowa
półacetalowa
+
glikozyd
+
H
2
O
wiązanie
glikozydowe
organizmy żywe
(reakcje
biochemiczne,
enzymy)
synteza chemiczna
(długotrwała, kosztowna,
niska wydajność – 5-
15%)
Podział glikozydów:
Ze względu na rodzaj pierwiastka chemicznego tworzącego
wiązanie glikozydowe łączące półacetalową formę cukru z
aglikonem:
I
O
O
-glikozydy
II
C
C
-glikozydy
III
N
N
-glikozydy
IV
S
S
-glikozydy
Ze względu na rodzaj aglikonu:
1.
glikozydy fenolowe
2.
glikozydy nitrylowe
3.
glikozydy izocyjanowe
4.
glikozydy antrachinonowe
5.
glikozydy saponinowe
6.
glikozydy irydoidowe
7.
glikozydy alkaloidowe
8.
glikozydy steroidowe i inne
Inne kryterium podziału glikozydów:
Podział w zależności od ilości reszt cukrowych w cząsteczce:
- monoglikozydy (1 reszta cukrowa – monosacharyd)
- diglikozydy (2 reszty cukrowe – disacharyd)
- triglikozydy (3 reszty cukrowe – trisacharyd)
Nomenklatura glikozydów:
- jest niejednorodna, na ogół stosuje się końcówkę -ozyd
- odnośnie poszczególnych związków stosuje się nomenklaturę IUPAC
- wg IUPAC należy stosować nazwę glikozyd ogólnie, połączenia
glikozydowe
cukru z cukrem określa się mianem holozydów, natomiast połączenia
cukru
z niecukrowcem – mianem heterozydów
Właściwości fizyko-chemiczne glikozydów
- ciała stałe, bardzo często krystaliczne
- rozpuszczają się dobrze w alkoholach, także w acetonie, octanie etylu,
różna rozpuszczalność w wodzie
aglikony są rozpuszczalne w alkoholach a także chloroformie, eterach,
octanie etylu
- wykazują czynność optyczną
- w wyniku kwasowej bądź enzymatycznej hydrolizy rozpadają się na
cukier
i aglikon
Znaczenie glikozydów dla roślin
nie jest dokładnie wyjaśnione.
Uważa się, że glikozydacja, prowadząc do zwiększenia polarności
cząsteczki, może ułatwiać roślinom wydalenie toksycznych dla
nich metabolitów w postaci lepiej rozpuszczalnych połączeń
O
O
-glikozydy
- wiązanie acetalowe wrażliwe na działanie rozcieńczonych kwasów i
enzymów:
α-glikozydaz i β-glikozydaz
- najbardziej rozpowszechniona w przyrodzie grupa glikozydów
(najczęściej spotykane są β-glikozydy, α-glikozydy występują rzadziej)
α-D-glukoza
β-D-glukoza
α-D-glukozyd
R
β-D-glukozyd
R
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
H
O
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
H
OH
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
OH
H
R
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
H
O
R
+ R-OH
+ R-OH
- H
2
O
- H
2
O
C
C
-glikozydy
- wiązanie niepolarne
- trwałe
- słabo reaktywne
- nie ulega hydrolizie kwasowej i enzymatycznej
- ulega rozpadowi w wyniku ogrzewania z HJ, chlorkiem pirydyny
- spotykane w świecie roślinnym rzadziej niż O-glikozydy
wiązanie C- glikozydowe
(C→C)
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
C
H
R
N
N
-glikozydy
- rozpowszechnione w organizmach żywych
- nukleozydy i nukleotydy zasad purynowych i pirymidynowych – kwasy
DNA i RNA
składniki jąder komórkowych komórek roślinnych i zwierzęcych
- β-glikozydy bardzo rozpowszechnione
- α-glikozydy rzadko spotykane (np. witamina B
12
)
- w świecie roślinnym bardzo rzadko spotykane (oprócz DNA i RNA)
cukrowiec → HN-
aglikon
OH
H
OH
H
OH
H
H
CH
2
OH
O
+ R-NH
- H
2
O
OH
H
N
H
OH
H
H
CH
2
OH
O
R
S
S
-glikozydy
- tylko w niektórych rodzinach botanicznych
- obecne w roślinach leczniczych
cukrowiec → HS-
aglikon
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
OH
H
O
CH2OH
H
H
OH
OH
H
H
OH
H
S
R
+ R-SH
- H
2
O
Glikozydy fenolowe
- połączenia rozpowszechnione w świecie roślinnym
- tylko niektóre cechują się działaniem farmakologicznym, a ich
obecność
warunkuje właściwości lecznicze zawierających je roślin
Ze względu na budowę zawartych w nich glikozydów
fenolowych surowce dzielimy na:
- arbutynowe
- salicylowe
- fenolokwasowe
Surowce arbutynowe
- surowce zawierające w składzie arbutynę i metyloarbutynę
- arbutyna i metyloarbutyna ulegają hydrolizie kwasowej i
enzymatycznej
arbutyna
(β-D-glukopiranozyd hydrochinonu)
OH
OH
O-CH
3
O-Glu
O-CH
3
OH
OH
O-Glu
metyloarbutyna
(β-D-glukopiranozyd
metylohydrochinonu)
hydrochinon
metylohydrochinon
hydroliza
hydroliza
+
β-D-glukoza
+
β-D-glukoza
- obydwa glikozydy po hydrolizie w organizmie człowieka ulegają
sprzęganiu
z kwasem glukuronowym i w tej postaci są wydalane przez nerki
- w alkalicznym, nieprawidłowym pH moczu (8,0-8,5) estry z kwasem
glukuronowym ulegają hydrolizie do hydrochinonu i
metylohydrochinonu,
działających dezynfekująco i antyseptycznie
Surowce arbutynowe
Vitis idaeae folium – liść brusznicy FPV
Vaccinium vitis idaea – borówka brusznica
Ericaceae - wrzosowate
roślina:
krzewinka zimozielona do 60cm
owoc – jagoda, zbierana jako
produkt spożywczy
występowanie:
dość powszechna w północnych
częściach Europy, Azji i Ameryki,
w Polsce na całym niżu – lasy
iglaste, wrzosowiska, oraz w
górach
surowiec:
liście borówki brusznicy, zebrane
jesienią
Surowce arbutynowe
Vitis idaeae folium – liść brusznicy FPV
Vaccinium vitis idaea – borówka brusznica
Ericaceae - wrzosowate
skład chemiczny:
arbutyna – 5-7%
(wymagane 4%)
pirozyd (6-acetylo-glukozydo-
arbutyna)
hydrochinon 1%
garbniki 12%
flawonoidy: hyperozyd, myrycetyna
izokwercytryna
działanie i zastosowanie:
surowiec stosowany jako
dezynfekujący
drogi moczowe i moczopędny
(
urodesinficiens
i
diureticum
),
choroby
pęcherza moczowego i nerek,
wchodzi
w skład Species diureticae, garbniki
warunkują działanie
przeciwbiegunkowe
Surowce arbutynowe
Uvae ursi folium – liść brusznicy FPV
Arctostaphylos uva ursi – mącznica lekarska
Ericaceae - wrzosowate
roślina:
krzewinka zimozielona o ścielących
się
pędach do 1m długości, owoc –
jagoda
o mączystej owocni
występowanie:
prawie cała Europa, Azja – Syberia
i Himalaje, Ameryka Północna,
w Polsce dość częsta na północy –
lasy
sosnowe, rzadziej na południu i w
górach
Roślina pod częściową ochroną
surowiec:
liście mącznicy lekarskiej, zebrane
jesienią
Surowce arbutynowe
Uvae ursi folium – liść brusznicy FPV
Arctostaphylos uva ursi – mącznica lekarska
Ericaceae - wrzosowate
skłąd chemiczny:
arbutyna i metyloarbutyna łącznie 3-
12%
(wymagane 6%)
garbniki hydrolizujące (dające kwas
galusowy, elagowy i glukozę)
flawonoidy: izokwercytryna,
hyperozyd,
glikozydy myrycetyny
kwasy: elagowy, galusowy, chinowy
pochodne triterpenowe: kwas
ursolowy,
pochodna amyryny
działanie i zastosowanie:
urodesinficiens
i
diureticum
,
choroby
nerek, pęcherza i moczowodów, przy
dłuższym stosowaniu podrażnienie
błony śluzowej żołądka
Inne surowce arbutynowe:
liść gruszy
Pyrus communis – grusza pospolita
Rosaceae – różowate
2-4% arbutyny
ziele wrzosu
Calluna vulgaris – wrzos pospolity
Ericaceae – wrzosowate
0,5-1% arbutyny
Surowce salicylowe
Salicis cortex – kora wierzby
Salix purpurea – wierzba purpurowa
Salicaceae - wierzbowate
roślina:
Krzew do 6m, młode pędy czerwone
występowanie:
Europa i Azja, nad rzekami i
potokami,
w Polsce pospolita na całym niżu
surowiec:
kora zebrana wczesną wiosną przed
rozwojem liści z pędów 2-3 letnich,
wysuszona na powietrzu w cieniu
Surowce salicylowe
Salicis cortex – kora wierzby
Salix purpurea – wierzba purpurowa
Salicaceae - wierzbowate
skład chemiczny:
pochodne alkoholu salicylowego w ilości
10%:
salikortyna 5-7%; salicyna; salirepozyd
ok.2%
OH
COOH
O-Glu
COOH
O-Glu
CH
2
O
HO
C
O
O
CH
2
OH
HO
C
6
H
10
O
5
CO
kwas
salicylowy
salicyna
salikortyn
a
salirepozy
d
Surowce salicylowe
Salicis cortex – kora wierzby
Salix purpurea – wierzba purpurowa
Salicaceae - wierzbowate
skład chemiczny:
flawonoidy: izosalipurpozyd 3%
5-O-glukozyd naryngeniny (salipurpozyd)
garbniki 10%
salipurpozy
d
O
O
O
5
H
11
C
6
-O
O
H
OH
OH
O
O
5
H
11
C
6
-O
O
H
OH
izosalipurpozyd
Surowce salicylowe
Salicis cortex – kora wierzby
Salix purpurea – wierzba purpurowa
Salicaceae - wierzbowate
działanie:
salicyna została wyodrębniona w roku 1830 –
jest
jednym z najdawniej poznanych związków
naturalnych
salicylany działają
przeciwgorączkowo
,
antyseptycznie
,
przeciwbólowo
,
przeciwzapalnie
i
przeciwreumatycznie
nie znoszą bólów narządów wewnętrznych,
działają
korzystnie
w bólach głowy
,
mięśni
,
stawów
hamują aktywność cyklooksygenazy
małe dawki salicylanów obecnych w
surowcach roślinnych
Flawonoidy obecne w korze wierzby działają
moczopędnie
i
rozkurczowo
, a garbniki
ściągająco
Surowce salicylowe
Salicis cortex – kora wierzby
Salix purpurea – wierzba purpurowa
Salicaceae - wierzbowate
zastosowanie:
schorzenia reumatyczne
przewlekły gościec
choroby przeziębieniowe i przebiegające
z podwyższoną temperaturą
nerwobóle
zewnętrznie w schorzeniach reumatycznych
wchodzi w skład Species antirheumaticae
i preparatu Reumogran
Surowce salicylowe
Ulmariae flos syn. Filipendulae flos – kwiat
wiązówki
Filipendula ulmaria – wiązówka błotna
Rosaceae - różowate
roślina:
bylina, kwiaty żółtawobiałe, wonne,
zebrane w duże baldachy
występowanie:
dość powszechne, prawie cała
Europa,
środkowa Azja, brzegi wód, wilgotne
łąki, zarośla, w Polsce pospolita na
całym obszarze
surowiec:
pojedyncze otarte kwiaty wiązówki
błotnej zebrane w początkowym
okresie kwitnienia i wysuszone w
cieniu
Surowce salicylowe
Ulmariae flos syn. Filipendulae flos – kwiat
wiązówki
Filipendula ulmaria – wiązówka błotna
Rosaceae - różowate
skład chemiczny:
pochodne kwasu salicylowego,
flawonoidy –
spireozyd (4’-glukozyd kwercetyny) – 1,2%; garbniki
15%;
około 0,2% olejku eterycznego (ester metylowy kwasu
Salicylowego; aldehyd salicylowy, wanilina)
ester metylowy
kwasu
salicylowego
aldehyd
salicylowy
glikozyd estru
metylowego
kwasu
salicylowego
OH
COOCH
3
OH
CHO
O-glukoza-ksyloza
COOCH
3
O
O
HO
O
H
O-glu
OH
OH
prymweroz
a
spireozyd
Surowce salicylowe
Ulmariae flos syn. Filipendulae flos – kwiat
wiązówki
Filipendula ulmaria – wiązówka błotna
Rosaceae - różowate
działanie i zastosowanie:
środek przeciwreumatyczny,
przeciwzapalny, napotny, w
stanach
podgorączkowych,
przeziębieniach,
w bólach stawowych i
mięśniowych,
wykazuje także działanie
moczopędne
Populi tremulae cortex – kora osiki
Populi nigrae gemmae i Populi tremulae gemmae – pączki topoli
i pączki osiki
Populus tremuloides Michx. (Salicaceae)
Populus nigra L. (Salicaceae)
kora osiki Populus tremula –
salicyna (2-4%), salikortyna, salirepozyd,
pochodne kwasu benzoesowego –
populina (salicyny 6-benzoesan),
tremuloidyna (salicyny 2-benzoesan),
tremulacyna (salikortyny-2-benzoesan)
tanniny,
triterpeny- -amyryna i - amyryna
p/reumatyczne, p/zapalne, antyseptyczne, ściągające
pączki topoli
- olejek eteryczny kariofylen, cyneol, seskwiterpeny (0,2-2,1 %)
wykrztuśne - infekcje dolnych dróg oddechowych
, choroba reumatyczna
Surowce fenolokwasowe
Echinacea purpurea – jeżówka purpurowa
również E. pallida i E. angustifolia
Compositae - złożone
roślina:
bylina
występowanie:
Ameryka północna; uprawiana
surowiec:
ziele jeżówki
skład chemiczny:
pochodne kwasu kawowego związki
poliinowe, olejek eteryczny,
polisacharydy
działanie i zastosowanie:
immunostymulujące, przeciwwirusowe
stymulujące fagocytozę, zewnętrznie –
przyspieszające gojenie ran
O
H
O
H
CH
CH
COO
Glu
Glu
Ram
O
CH
2
CH
2
OH
OH
echinakozyd
Surowce fenolowe
Creosotum – kreozot
Fagus silvatica – buk pospolity
Fagaceae - bukowate
roślina:
pospolite drzewo
surowiec:
mieszanina związków fenolowych
otrzymanych z drewna bukowego
przez suchą destylację, o ostrym
smaku i intensywnym
aromatycznym
zapachu, bezbarwna lub żółta
Surowce fenolowe
Creosotum – kreozot
Fagus silvatica – buk pospolity
Fagaceae - bukowate
skład chemiczny:
gwajakol i inne fenole
działanie i zastosowanie:
dezynfekujące i wykrztuśne, w
formie
mleczanu (Creosotum lacticum),
lub
węglanu (Creosotum carbonicum),
w formie syropu, jako lek
wykrztuśny
i odkażający drogi oddechowe w
kaszlu,
nieżytach oskrzeli i przeziębieniach
gwajakol stosowany jest w formie
soli
potasowej kwasu
gwajakosulfonowego
(
Sirupus Kalii guaiacosulfonici
)
O-CH
3
OH
gwajakol (eter
metylowy
pirokatechiny)
Fenolokwasy niezglikozydowane
są to fenole cechujące się obecnością grupy karboksylowej
wśród aktywnych farmakologicznie fenolokwasów wyróżniamy pochodne:
kwasu cynamonowego:
kwasu benzoesowego:
CH
CH
COOH
CH
CH
COOH
OH
CH
CH
COOH
O
H
H
3
C-O
CH
CH
COOH
O
H
H
3
C-O
H
3
C-O
CH
CH
COOH
O
H
HO
kwas
cynamonowy
kwas o-kumarowy
(o-
hydroksycynamonowy)
kwas kawowy (3,4-
dihydroksycynamonowy)
kwas ferulowy
(3-metoksy-4-
hydroksycynamonowy)
kwas synapinowy
(3,5-dimetoksy-4-
hydroksycynamonow
y)
COOH
COOH
O
H
HO
OH
kwas
benzoesowy
kwas galusowy
(3,4,5-
trihydroksybenzoesowy)
Depsydy
są to estry fenolokwasów, powstałe w wyniku wzajemnej estryfikacji
fenolokwasów, grupa fenolowa jednej cząsteczki jest zestryfikowana grupą
karboksylową drugiej:
kwas m-
digalusowy
COOH
O
H
COO
OH
O
H
HO
HO
COO
O
H
HO
OOC
OH
OH
COOH
OH
HO
OH
HO
H
H
H
CH
CH
COO
O
H
HO
OH
O
H
HO
COOH
H
H
H
CH
CH
COO
O
H
HO
CH
2
CH
2
COOH
OH
OH
CHO
HO
O
H
3
C
COOH
COO
CH
3
CH
2
-O-C
2
H
5
OH
kwas elagowy (podwójny
depsyd kwasu galusowego)
kwas chinowy
kwas chlorogenowy
(ester kwasu
chinowego
i kawowego)
kwas rozmarynowy (depsyd
kwasu
kawowego
i α-hydroksydihydrokawowego)
kwas
cetrarowy
Działanie i zastosowanie fenolokwasów:
-
Kwasy chlorogenowy, ferulowy i synapinowy działają żółciopędnie
-
Kwas kawowy wykazuje słabe działanie bakteriobójcze
-
Dość silne właściwości bakteriostatyczne posiada kwas cetrarowy
(
Cetraria islandica
)
-
Kwas elagowy wykazuje działanie przeciwkrwotoczne
Surowce fenolokwasowe
Cynara scolymus – karczoch
Compositae - złożone
roślina; występowanie:
bylina, południowa Europa, rejon
Morza
Śródziemnego, uprawy w Hiszpanii,
Francji i USA
skład chemiczny:
fenolokwasy – cynaryna
(kwas 1,5-dikawoilochinowy)
O
H
O
H
CH
CH
CO
COOH
O
CO
OH
HO
CH
CH
OH
OH
cynaryna
Surowce fenolokwasowe
Cynara scolymus – karczoch
Compositae - złożone
działanie i zastosowanie:
cynaryna wykazuje działanie
żółciopędne oraz obniżające
stężenie
cholesterolu i lipidów we krwi
składnik preparatów np. Cynarex
Surowce fenolokwasowe
Curcumae rhizoma – kłącze kurkumy
Curcuma longa; Curcuma xanthorrhiza
Zingiberaceae - imbirowate
roślina; występowanie:
bylina; tworzy kłącza,
Azja Południowo-
Wschodnia
skład chemiczny:
fenolokwasy – kurkumina
(dimer kwasu ferulowego)
CH
CH
CO
O
H
H
3
C-O
CH
2
CH
CH
CO
O
H
H
3
C-O
Kurkumina
(intensywnie
żółta)
Surowce fenolokwasowe
Curcumae rhizoma – kłącze kurkumy
Curcuma longa; Curcuma xanthorrhiza
Zingiberaceae - imbirowate
działanie i zastosowanie:
wyciągi alkoholowe z kłączy kurkumy działają
Żółciopędnie,
żółciotwórczo, przeciwzapalnie, pobudzają czynność
wydzielniczą żołądka
wyciąg alkoholowy
z kłącza kurkumy jest stosowany:
- w niewydolności wątroby z niedostatecznym
wytwarzaniem żółci, w stanach zapalnych wątroby
z wyjątkiem ciężkich uszkodzeń i marskości
- w stanach zapalnych dróg żółciowych, pęcherzyka
żółciowego i przewodu żółciowego wspólnego
- upośledzenie wytwarzania soku żołądkowego,
osłabienie
perystaltyki jelit, skłonność do zaparć, wzdęć
wyciągi alkoholowe
z kłącza kurkumy zwiększają
wytwarzanie kwasów żółciowych m.in.
ursodezoksycholowego
kwas ten zmniejsza syntezę cholesterolu w wątrobie i
wzmaga
jego wchłanianie w jelicie cienkim. Zapobiega kamicy
żółciowej
cholesterolowej i powoduje rozpuszczanie złogów
cholesterolowych w drogach żółciowych,
cenny lek
w początkowych stadiach kamicy żółciowej
, tzw. piasku,
przy skłonności do kamicy