1 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 

Trzy kwestie ogólne, orientacja teoretyczna i metodologiczna: 



 

zakłada całościowe, systemowe traktowanie kultury, 



 

zjawiska kultur trzeba wyjaśniać w oparciu o ich funkcje, 



 

antropologia ma być nauką zorientowaną empirycznie. 

 
W roku 1922 publikowano monografię Malinowskiego Argonauci zachodniego Pacyfiku oraz 
Wyspiarze z Andamanów Radcliffe Browna. 
 
Pięć twierdzeń funkcjonalizmu: 



 

założenie  o  swoistości  systemów  społecznych  –  wiążę  się  z  tym, że  skoro  społe-

czeństwo nie jest prostym agregatem przypadkowych składników, to posiadać mu-
si właściwości nieredukowalne do poszczególnych elementów; 



 

założenie o samoregulacyjnym charakterze – kultura jako system odrębnych części 

zostaje  w  stanie  równowagi.  Elementy  systemu  działają  na  rzecz  utrzymywania 
równowagi w obrębie tego systemu; 



 

istnienie wymogów funkcjonalnych – aby była równowaga muszą być spełnione 

określone warunki; 



 

funkcjonalność  podsystemów  społecznych  –  aby  realizować  zadania  wymogów 

funkcjonalnych, to poszczególne podsystemy muszą działać w tym kierunku; 



 

egzogenny  charakter  zmiany  społecznej  –  jeśli  system  społeczny  jest  zorganizo-

waną całością, to zmiana społeczna może mieć tylko charakter zewnętrzny. Żaden 
podsystem nie jest zainteresowany zmianą.  

 
Podstawowe zmiany w uprawianiu antropologii:  



 

antropologia ma być nauką holistyczną – kulturę należy traktować jako pewną ca-

łość; 



 

antropologia  jest  nauką  synchroniczną,  czyli  jest  ahistoryczna/antyhistoryczna  –

przedmiot badań stanowią społeczeństwa pierwotne nieposiadające pisanych źró-
deł historycznych. Odrzuca historię hipotetyczną i ogranicza się do „małej historii”; 



 

antropologia jest nauką empiryczną – systematyczne badania terenowe są podsta-

wą  do  formułowania  zagadnień,  celem  antropologii  jest  dostarczanie  wiarygod-
nych generalizacji i ustalenie praw, ma być nauką rozumiejącą, dąży do zrozumie-
nia istoty danej kultury, opiera się na rozumieniu odsubiektywizowanym, perspek-
tywie insidera i outsidera. 

 
 

ALFRED REGINALD RADCLIFFE-BROWN (1881-1955) 

Socjologizm – fakty społeczne rozumiane są jako relacje do innych faktów i winny być rozpatry-
wane z perspektywy ich funkcji. Należy prowadzić intensywne badania terenowe związane z kul-
turą. 

Przedmiot  badań  antropologii  stanowi  struktura,  system  społeczny  i  wyjaśnianie  funkcji  całego 
systemu i jego podsystemów. Ten socjologistyczny rys sprowadza się do tego, że traktuje on an-
tropologię jako naukę przyrodniczą. 

2 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 

Właściwą metodą badań jest uogólniająca metoda badań przyrodniczych. 

Wyjaśnianie  antropologiczne  polegać  ma  na  odwoływaniu  się  do  funkcji  zjawisk  społecznych, 
czyli ich roli, jaką odgrywają w całości systemu społecznego. 

Radcliffe-Brown traktuje antropologię jako socjologię porównawczą – wprowadza element analizy 
porównawczej owych struktur, systemów. Traktuje ją jako naukę nomotetyczną, która poszukuje 
ogólnych  praw.  Tym  antropologia  społeczna  różni  się  od  etnologii  –  etnologia  ma  być  bowiem 
dyscypliną  historyczną,  zajmuje  się  badaniem  dziedzictwa  ludów  pierwotnych.  Badanie  społe-
czeństw  pierwotnych  charakteryzuje  się  brakiem  lub  niewielką  ilością  danych  –  istnieje  różnica 
między wyjaśnianiem historycznym a socjologicznym, który ma charakter funkcjonalny. 

Antropologia  jest  nauką  o  strukturze  społecznej  –  Radcliffe-Brown  rezygnuje  z  pojęcia  kultury, 
według niego kultura jest jedynie własnością systemu. 

Aspekty systemu społecznego: 



 

struktura społeczna – układ osób o zinstytucjonalizowanych rolach i stosunkach. Tworzy 

ona pewną całość, w której każdy element posiada określoną funkcję; 



 

organizacja społeczna – suma społecznych praktyk (poziom działania). Jest to układ czyn-

ności dwóch lub więcej osób, które są przystosowane do połączonej działalności; 



 

instytucje – ustalony, czyli społecznie uznany system norm i wzorów postępowania odno-

szących się do jakiegoś aspektu życia społecznego. To pewne szczególne sposoby myślenia 
i odczuwania związane ze społecznymi praktykami tworzącymi strukturę. 

Te 3 aspekty tworzą ramy społeczeństwa jako systemu. Wg Radcliffe-Browna struktura społeczna 
jest najważniejsza, a dwa pozostałe elementy mają charakter wtórny. Ta koncepcja znajduje żywy 
oddźwięk w formule Parsonsa. 

Życie  społeczne  w  koncepcji  Radcliffe-Browna  jest  dynamicznym  systemem  funkcjonalnych  ele-
mentów i daje się wyjaśniać w kategoriach adaptacji, bez konieczności odwoływania się do histo-
rycznych lub psychicznych kryteriów (genezy zjawisk, ciągów historycznych, etc.). 

Strukturę społeczną można badać za pomocą: 

 

morfologii – badanie budowy systemu społecznego; 

 

fizjologii – badanie działania systemu społecznego; 

 

dynamiki społecznej – badanie zmian w obrębie systemu społecznego. 

Istotna jest tutaj kategoria równowagi systemowej. 

Zmiana kulturowa angażuje pojęcia: 

  eunomia – stan równowagi; 

  dysnomia – stan zachwiania równowagi. 

3 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 

Systemy pozostają w stanie eunomii, ale czasem dochodzi do dysnomii. 

Dążenie do eunomii może się dokonywać na drodze: 

  zmian jedynie pewnych elementów systemu, ponownego ich przystosowania; 

  różnicowania elementów struktury, wzroście ich zróżnicowania, rozszerzania zakresu sto-

sunków łączących te elementy. 

Tak rozumiana zmiana to adaptacja. 

Rodzaje adaptacji: 



 

ekologiczna; 



 

instytucjonalna – przystosowanie do zmieniających się wzorów zachowania; 



 

kulturowa – przystosowanie do zmieniających się norm i wartości. 

Zmiana kulturowa oparta jest na zasadzie koaptacji – eliminacji konfliktów. Zakłada ona, że ma-
my  do  czynienia  z  systemem  społecznym,  który  jest  przystosowany,  zintegrowany  i  zdolny  do 
reprodukcji – brak możliwości by do zmiany kulturowej doszło w wyniku działania systemu, sys-
tem dąży do naprawiania elementów. 

Jedynym źródłem zmiany systemowej są czynniki zewnętrzne – oddziaływania międzykulturowe. 

 

BRONISŁAW MALINOWSKI (1882-1942) 

Psychologizm  –  ośrodkiem  zainteresowania  są  nie  potrzeby  systemu  społecznego,  ale  potrzeby 
człowieka jako organizmu biologicznego, społecznego i psychicznego. 

Problem badawczy antropologii sprowadza się do pytania  o to, w  jaki sposób istnienie systemu 
służy zaspokajaniu potrzeb ludzkich. 

Struktura społeczna podporządkowana jest kulturze – kategoria centralna w teorii Malinowskie-
go. 

Antropologię można analizować w wymiarach: 



 

empiryczny – badanie tradycyjnych społeczeństw; 



 

teoretyczny – antropologia jako nauka o kulturze. 

Teoria  kultury  u  Malinowskiego  –  kultura  obejmuje  dziedziczone  ludzkie  wytwory  materialne 
oraz  dobra  o  charakterze  niematerialnym  (idee,  nawyki,  wartości,  procesy  wytwarzania  dóbr). 
Kultura jest całością, tworzy system elementów zależnych. Jest systemem zintegrowanym  – sys-
tem kulturowy jest uporządkowany w hierarchiczny sposób (piramida Maslova): 

  biologiczne ukonstytuowanie, 

4 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 

  wymogi istnienia grupy społecznej, 

  aktywność emocjonalna i intelektualna. 

Antropologia Malinowskiego zmierza do wyjaśniania zjawisk przez pryzmat funkcji. Kultura jest 
aparatem instrumentalnym. Służy zaspokajaniu ludzkich potrzeb (≠ Radcliffe-Brown: umacnianie 
struktury społecznej). Kultura stanowi układ reakcji na potrzeby. 

Potrzeby ludzkie dzieli Malinowski na grupy: 



 

podstawowe - związane z fizjologią ludzkiego organizmu (kulturowe mechanizmy zaspo-

kojenia po myślniku): 



 

metabolizm – zaopatrzenie, sposób zdobywania pożywienia, 



 

potrzeba reprodukcji – małżeństwo i rodzina, 



 

wymogi organizmu – kulturowe formy związane ze schronieniem i ubraniem, 



 

potrzeba bezpieczeństwa – formy ochronne i obronne, 



 

potrzeba ruchliwości – aktywność i komunikacja, 



 

potrzeba rozwoju – przyuczanie, szkolenie, 



 

potrzeba zdrowia – higiena; 



 

pochodne: 

  instrumentalne – związane z funkcjonowaniem w kontekście życia zbiorowego: 



 

potrzeba  utrzymania  i  reprodukcji  aparatu  materialnego  –  system  ekono-

miczny, 



 

potrzeba organizacji kolektywnego działania – organizacja polityczna, różne 

formy przywództwa, 



 

potrzeba regulacji i kontroli społecznej ludzkich zachowań – sankcje prawne 

i zwyczajowe, 



 

potrzeba transmisji kultury – system edukacji, 



 

potrzeba  porozumiewania  się  –  język  i  inne  formy  komunikacji  symbolicz-

nej; 

  integratywne – potrzeby symboliczne: 



 

potrzeba  naukowa,  czyli  potrzeba  przekazywania  doświadczeń  za  pomocą 

precyzyjnych i spójnych zasad – system wiedzy i nauki, 

5 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 



 

potrzeba intelektualnego, emocjonalnego i praktycznego kontrolowania losu 

i przeznaczenia – magia, religia, mit, 



 

potrzeby moralne – etyka, moralność, 



 

potrzeby ludyczne i potrzeby rekreacji – sztuka, sport, gry i zabawy. 

Instytucje u Malinowskiego – grupy ludzi, którzy są zjednoczeni wspólnym zadaniem lub zada-
niami, których łączy pewien wycinek rzeczywistości, którzy rozporządzają pewnymi materialny-
mi środkami i rządzą się pewnym zespołem reguł oraz współdziałają ze sobą w pewnym określo-
nym celu. 

Kultura u Malinowskiego to zespół instytucji. Instytucje są podstawowym elementem kultury. 

Komponenty struktury instytucji: 



 

zasada naczelna – system wartości, ze względu na które ludzie organizują się, cele; 



 

personel; 



 

reguły i normy – zwyczaje dotyczące sposobów zorganizowanego zachowania się, wska-

zują pewien ideał, który jednak wcale nie musi być przestrzegany; 



 

substrat materialny – urządzenia i dobra materialne, jakimi dysponuje grupa; 



 

działalność – wyraża się w rzeczywistym postępowaniu członków instytucji; 



 

funkcje – całościowy wynik zorganizowanej działalności  instytucji,  to nie to samo co za-

miary i cele. 

Taki model instytucji pozwala na uchwycenie sieci zależności między instytucjami a potrzebami. 

Koncepcja zmiany kulturowej Malinowskiego jest odmienna od tej zaproponowanej przez Radc-
liffe-Browna. Malinowski posługuje się przykładem Afryki, która jest podzielona na 3 części: 

  stara Afryka, 

  importowana Europa – rezydenci, 

  nowa złożona kultura – pewna nowa rzeczywistość, np. niewolnictwo. 

Zmiana ma charakter egzogenny – w wyniku interakcji pojawiają się nowe instytucje, Malinowski 
uznaje konieczność funkcjonalnego ich badania. 

Porównanie zmiany kulturowej u: 

  Radcliffe-Browna – procesy reprodukcji społecznej na skutek nieustającej adaptacji do rze-

czywistości, 

  Malinowskiego – mechanizmy zaspokajania potrzeb. 

6 

7. FUNKCJONALIZM

 

 

 

               
 

   

ANTROPOLOGIA – WYKLADY 

ZJAZD XIX 

24.01.2010

 

Malinowski spopularyzował metodę intensywnych badań terenowych. 

Porównanie  metodologii:  Radcliffe-Brown  zakłada,  że  badanie  terenowe  to  sprawdzenie  teorii 
socjologicznej w terenie. Malinowski twierdzi, że hipotezy powinien odsuwać badaczowi sam te-
ren  –  teorio  twórcza  rola  terenu.  Posiadanie  pełnej  teorii  prowadzi  do  naginania  faktów,  utraty 
spojrzenia obiektywnego. 

Schemat etapów pracy badawczej u Malinowskiego: 



 

opis szkieletu kultury tubylczej – wymaga wtopienia się w badaną społeczność, stworze-

nia ogólnych ram kultury, wyłonienia regularności; 



 

przedstawienie ciała i krwi tubylczej kultury – opisanie jak ludzie rzeczywiście postępują; 



 

opis ducha życia plemiennego – poglądy i opinie, jak ludzie myślą. 

Należy  zbadać  jak  największą  ilość  obserwacji  i  wszechstronnie  opisać  daną  rzeczywistość  spo-
łeczną.