1

Pozycje i role społeczne 

Kim jestem ?

• studentem
• Polakiem
• synem swoich rodziców
• kolegą 
• wysokim blondynem
• kierowcą
• właścicielem psa
• męŜczyzną
• kibicem Legii
• posiadaczem FCE

• członkiem KNE
• ministrantem
• zawodnikiem
• klientem sklepu
• obywatelem 
• fanem Dody
• wnukiem
• wolontariuszem WOŚP
• chłopakiem Ewy
• katolikiem  

Pozycja społeczna (status)

wyróŜnione i nazwane w danej kulturze  

typowe miejsce w społeczeństwie, 

(które zajmować moŜe wiele róŜnych osób)

mąŜ, Ŝona, ojciec, dziecko, pacjent, dyrektor, 

ksiądz, pracownik, trener,policjant, polityk

Rola społeczna

związany z daną pozycją 
zbiór praw i obowiązków,
wiąŜący wykonawcę
(niezaleŜnie od jego cech osobistych)  

Pozycja 

społeczna

Rola

prawa           obowiązki

3 elementy konstrukcji roli

• zachowania nakazane

• zachowania zakazane

• margines swobody

KaŜda pozycja -

zakłada istnienie innych pozycji

KaŜda rola – zakłada istnienie innych ról

rola matki 

–

role dzieci

rola dowódcy  –

role podkomendnych

rola nauczyciela –

role uczniów

pary ról

2

Stosunek społeczny

określony normami 

schemat oczekiwanych interakcji 

między partnerami 

zajmującymi pewne pozycje społeczne 

i pełniącymi związane z nimi role

Stosunek społeczny 

• relacje między pozycjami i związanymi z nimi 

rolami  

• nie między osobami je zajmującymi

Przykłady stosunków społecznych

• profesor – student

• mąŜ – Ŝona

• szef – podwładny

• kupujący – sprzedawca

• proboszcz – parafianin

• pacjent - lekarz

• przyjaciel - przyjaciel

Stosunek społeczny

• opiera się na  wielości interakcji 

– powtarzalnych

– regularnych

– regulowanych

• między tymi samymi partnerami

Typowa dynamika  relacji międzyludzkich

• Komplikowanie się aktywności ludzkiej

• Upraszczanie się aktywności ludzkiej

Instytucjonalizacja stosunku społecznego

Rozpad stosunku społecznego

Megatypy stosunków społecznych 

[wg Ch.H.Cooleya]

•

w zbiorowościach pierwotnych: 

–

rodzina

–

grupa rówieśnicza

–

grupa sąsiedzka

•

w  grupach wtórnych:

–

środowisko zawodowe

–

dobrowolne stowarzyszenie

–

partia polityczna

–

organizacja gospodarcza

Stosunki pierwotne

Stosunki wtórne 

3

Właściwości stosunków pierwotnych

• Intymność, nieformalność
• Osobiste rozpoznawanie się przez partnerów
• Bezpośredniość interakcji (face-to-face)
• Autoteliczność motywacji
• Szeroki zakres działań i interakcji
• Spontaniczność i znaczna swoboda zachowań 
• Silna identyfikacja z partnerami
• Dopuszczalność wyraŜania emocji

Właściwości stosunków wtórnych

• Oficjalność, formalność
• Anonimowość
• Instrumentalny charakter motywacji
• Wysoka specjalizacja
• Wąski zakres tematyczny działań i interakcji
• Rygorystyczna regulacja normatywna
• Słabsza identyfikacja z partnerami
• Powściągliwość emocjonalna 

Ewolucja Ŝycia społecznego

od

pierwotnych, wspólnotowych relacji 

w społecznościach tradycyjnych 

ku

relacjom wtórnym, organizacyjnym 

w  społeczeństwach 

uprzemysłowionych i zurbanizowanych

Jak powstaje małŜeństwo ?

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 1 „podryw”

– zainteresowanie drugą osobą

– ustalanie czy partner jest wolny

– szukanie pretekstu do pierwszego kontaktu

– zwrócenie na siebie uwagi partnera

– granie roli kogoś spontanicznego, nieformalnego 

– usiłowanie przejścia do interakcji powtarzalnej

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 2 „chodzenie ze sobą”

– najpierw spotkania sporadyczne

– potem regularne, rutynowe 

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 3 „powiedz, Ŝe mnie kochasz”

– coraz więcej symbolicznych i realnych oznak 

intymności

– manifestowanie bliskości i ekskluzywności 

wzajemnych relacji

– gesty – znaki związania (tie-signs)

4

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 4: „weź mnie takiego, jakim jestem”

– partnerzy dowiadują się coraz więcej o sobie

• nie tylko o zaletach, równieŜ o słabościach

– ta wiedza staje się zobowiązaniem do tajemnicy, 

wzajemnej lojalności – wzmacnia więź 

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 5: „zrób mi przysługę”

– pomaganie sobie w róŜnych sytuacjach

– solidarne występowanie przeciw kłopotom

– branie coraz większej ilości wzajemnych  

zobowiązań

Etapy instytucjonalizacji związku małŜeńskiego

• Faza 6: „stanowimy jedność”

– powstanie trwałej pary

– sformalizowanie i zalegalizowanie wzajemnych 

zobowiązań poprzez małŜeństwo

Rodzaje pozycji/ról społecznych

• Przypisane:

– poprzez urodzenie 

(kobieta,Polak)

– z biologicznej konieczności 

(dziecko,staruszek)

– przez odebranie podmiotowości 

(więzień, zakładnik)

• Osiągane

– poprzez własne decyzje i starania 

(robotnik, urzędnik, profesor, adwokat, finansista)

Wraz z rozwojem społecznym wzrasta udział pozycji osiąganych 

Podczas dorastania i socjalizacji

jednostka uczy się

• jakie posiada statusy

• jakie role są z nimi powiązane

• jakie są ich relacje z innymi statusami

proces uczenia się ma charakter ciągły