Psychologia i socjologia jako empiryczne 

nauki społeczne

Psychologia  

• posługuje się metodą naukową

• bada zachowania jednostek (osób)

• bada procesy psychiczne zachodzące w 

ludziach 

Psychologia – bada zachowania

• Zachowanie (behavior)

– jest wyrazem przystosowywania się organizmów do 

środowiska

– jest działaniem (zachowaniem obserwowalnym)

Psychologowie

obserwują

-w danej sytuacji

-w określonym kontekście

co dana jednostka robi ?

jak zabiera się do  robienia czegoś?

Jednostka jako przedmiot 

analizy psychologicznej

– noworodek (1)

– nastolatka (11) uprawiająca sport

– student (19) rozpoczynający studia 

– pracownik (32) wykonujący monotonną i rutynową pracę 

– męŜczyzna (52) wobec konieczności zmiany zawodu

– kobieta (60) borykająca się ze stresem z powodu choroby 

kogoś bliskiego   

• Jednostkę moŜna badać w jej naturalnym środowisku 

lub w kontrolowanych warunkach laboratorium

Nie moŜna zrozumieć ludzkich działań bez 

zrozumienia procesów psychicznych

• duŜa część aktywności człowieka przebiega pod 

postacią ukrytych, wewnętrznych zjawisk

– myślenie

– planowanie

– tworzenie

– marzenie

• procesy psychiczne – najwaŜniejszym przedmiotem 

badań psychologicznych

– do ich badania stosuje się pomysłowe techniki pozwalające 

ujawnić wewnętrzne doświadczenia 

Psychologia

• dawniej - traktowana jako dziedzina filozofii 

• jako samodzielna nauka empiryczna 

wyodrębniła się pod koniec XIX wieku

– 1879 - pierwsze laboratorium Psychologiczne na 

Uniwersytecie Lipskim (Wilhelm Wundt)

Introspekcja –

metoda rejestracji subiektywnych doznań

Procesy psychiczne moŜna badać 

tylko od wewnątrz rejestrując świadome doznania

BEHAWIORYZM

• całkowicie odmienna metodologia 

• stworzona przez Johna Watsona (1878–1958)

• badanie człowieka jako „czarnej skrzynki”

CZŁOWIEK

bodźce

reakcje

Cele psychologii

• Opisywanie tego, co się dzieje

• Wyjaśnianie tego, co się dzieje

• Przewidywanie tego, co się zdarzy

• Kierowanie tym, co się dzieje

Socjologia – nauka o społeczeństwie

jako refleksja na temat społeczeństwa –

towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów

jako nauka - ma krótką historię

Od urodzenia do śmierci

• nie jesteśmy sami

• musimy radzić sobie z innymi 

• zbieramy doświadczenia, korzystamy z 

doświadczeń innych 

• wprowadzamy w Ŝycie róŜne Ŝyciowe strategie

KaŜdy z nas jest 
w pewnym sensie socjologiem

Socjologia jako dyscyplina naukowa

• istnieje od połowy XIX wieku 

• nazwę 

socjologia 

wprowadził Auguste Comte (F) 

w 1838 r.:

socius

(łac.) – zbiorowość, społeczeństwo

logos 

(grec.) – mądrość, wiedza

Czym zajmuje się socjologia ?

• badaniem ludzi

– analizowaniem interakcji i relacji między ludźmi 

Co dzieje si

ę

 mi

ę

dzy lud

ź

mi ?

Jak 

Ŝ

yj

ą

 razem ?

Socjologia –

nauka badająca reguły Ŝycia społecznego

• elementy Ŝycia przez ludzi poŜądane, niezbędne 

dla przetrwania  

•poŜywienie
•schronienie
•bezpieczeństwo
•znalezienie partnera
•satysfakcja

pole 

zmagań, walk, 

konfliktów

ludzie nie wydają się 

stworzeni do współpracy

tworzą

reguły 

dla zaprowadzenia
porządku w świecie chaosu

Reguły Ŝycia społecznego

• Reguły:

– systemu podatkowego
– prawa karnego
– gramatyki
– podawania ręki na powitanie
– układania sztućców na stole
– ubierania się na róŜne okazje

• Jak są tworzone ?
• W jaki sposób są utrwalane ?
• Dlaczego są przestrzegane ?
• Dlaczego są łamane ? 

to bada 

socjologia

Socjologia jako nowoczesna nauka 

empiryczna

• opiera się na metodzie naukowej

• posługuje się swoistym językiem 

• formułuje twierdzenia o zaleŜnościach między 

zjawiskami powiązane w teorie

Socjologia jako nowoczesna nauka 

empiryczna

• stara się odpowiedzieć na pytania:

– jak jest naprawdę ?
– dlaczego tak właśnie jest ?
– jak będzie ?

• ma aspiracje praktyczne: 

– chce doradzać co robić, aby zmienić społeczeństwo 

w poŜądanym kierunku  

Przedmiot socjologii: SPOŁECZEŃSTWO

• Społeczeństwo w rozumieniu potocznym:

zbiorowość ludzi w ramach jednego państwa

Społeczeństwo

• zbiorowość
• trwająca wiele pokoleń
• zespolona wewnątrz róŜnymi systemami stosunków 

społecznych

• róŜniąca się od innych takich zbiorowości trwałą 

przynaleŜnością członków

• stanowiąca plus/minus całość terytorialną
• posiadająca wspólne normy i wartości (kulturę)

Rekrutacja członków w drodze reprodukcji seksualnej

Ewolucja  społeczeństwa

Typy społeczeństw

• Społeczeństwo tradycyjne

• Społeczeństwo przemysłowe

• Społeczeństwo poprzemysłowe 

Społeczeństwo tradycyjne

• oparte na rolnictwie i gospodarce naturalnej
• gospodarstwo domowe – podstawowa jednostka 

produkcji 

• w Polsce – od XV w. folwarki szlacheckie
• słabo rozwinięty rynek
• mała motywacja dąŜenia do zysku
• człowiek jako element zbiorowości (a nie –

autonomiczna jednostka)

• komunikacja prawie wyłącznie drogą ustną
• tylko elita umiejąca czytać i pisać 

Społeczeństwo tradycyjne cd.

• mało miast - ludność skupiona na terenach 

wiejskich  

• tradycyjna społeczność wiejska

• zamknięta, zasiedziała, mało ruchliwa

• silnie odczuwająca odrębność od reszty świata 

• składająca się z rodzin i wspólnot sąsiedzkich

• pomoc sąsiedzka i wzajemna wymiana usług

• spotkania sąsiedzkie – waŜnym źródłem informacji

• postawy zachowawcze i orientacja na przeszłość

Społeczeństwo przemysłowe 

[po rewolucji przemysłowej] 

• oparte na gospodarce rynkowej, masowej 

produkcji i konsumpcji, podziale pracy

• dąŜenie do zysku jako podstawowy czynnik 

motywacyjny

• pieniądz wyznacznikiem miejsca człowieka w 

społeczeństwie

• rozwój przemysłu > rozwój miast
• większa ruchliwość przestrzenna i społeczna

Społeczeństwo przemysłowe cd.

• tworzenie organizacji (fabryk, szkół,urzędów) 

– ukierunkowanych na cele

– opartych na normach prawa

– angaŜujących tylko część czasu pracowników

• rozrastanie się władzy centralnej państwa 

Społeczeństwo przemysłowe cd.

• upowszechnienie się umiejętności czytania i 

pisania ,wzrost roli wykształcenia

• pojawienie się środków masowego przekazu > 

kultury masowej

• wartości kulturowe:

– dąŜenie do osobistych osiągnięć, indywidualizm
– racjonalność
– sekularyzacja

• jednostka zyskuje autonomię

Społeczeństwo poprzemysłowe (informacyjne)

powstałe w wyniku rewolucji informatycznej

Rewolucja informatyczna

Upadek murów + windowsy + PeCety

Internet+ sieć www+ przeglądarki

Wspólne standardy komunikacji i procesów

Społeczeństwo poprzemysłowe / informacyjne

• nowa struktura zatrudnienia

• nowe formy pracy

• przesunięcie aktywności do sfery usług

• proces pracy oparty bardziej na relacjach z 

innymi niŜ na przetwarzaniu surowców

• produkcja uzaleŜniona coraz bardziej od 

przekazywania informacji 

Społeczeństwo poprzemysłowe/informacyjne

• płynność rynku pracy wymagająca stałej 

elastyczności > wzrost  ryzyka

• rozwój demokracji
• wzrost  władzy korporacji
• globalizacja  
• łatwiejsza komunikacja > kurczenie się świata> 

coraz wyraźniejsze zaleŜności w skali całego 
globu  

Jednostka w społeczeństwie: konteksty 

społeczne 

(dziedziny aktywności, w których toczy się Ŝycie 

społeczne)

rodzinny

towarzysko
-zabawowy

sąsiedzki

edukacyjny

polityczny

medyczny

ekonomiczny

religijny

zawodowy

rekreacyjny

Jednostka w społeczeństwie

• nieustannie krąŜy między kontekstami

• gdy wchodzi do jednego – zawiesza 

uczestnictwo w innych

• w kaŜdym z kontekstów spotyka inne 

„społeczeństwo”

• kaŜdy ma swój własny  zestaw kontekstów

• kaŜdy układa hierarchię waŜności kontekstów

• kaŜdy musi umieć się w nich poruszać

Współczesne społeczeństwo –

społeczeństwem organizacji

• mnogość organizacji w przestrzeni społecznej
• organizacje - realizujące róŜne funkcje 

(spełniane 

kiedyś przez rodzinę/gospodarstwa domowe)

• coraz więcej, coraz bardziej specjalistycznych 

organizacji

• jakość Ŝycia uzaleŜniona od sprawności 

funkcjonowania organizacji