Osobowoœæ

Osobowość

Dr Mirosław Łoboda

Co powoduje, Ŝe jednostka zachowuje się w

określony sposób ?

• cechy indywidualne (właściwości osobnicze)

• środowisko (sytuacja)

ZałoŜenie psychologii

osobowości

ZałoŜenie psychologii

społecznej

RóŜnice indywidualne

Czym róŜnią się ludzie między sobą ?

budową ciała

postawami

temperamentem

wyznawanymi wartościami

zdolnościami

zainteresowaniami

emocjonalnością

umiejętnościami

inteligencją

wykształceniem

doświadczeniem

wiedzą

odczuwanymi potrzebami

Które z tych cech są wrodzone,

a które mogą być nabyte ?

Osobowość

złoŜony zbiór właściwości psychicznych

wpływających na charakterystyczne

wzorce zachowań danej jednostki

niezmienne

– w czasie

– w róŜnych sytuacjach

Osobowość

kształtuje predyspozycje do zachowywania się w
określony sposób w róŜnych sytuacjach

Dzięki znajomości osobowości moŜna

przewidywać przyszłe zachowania jednostek

Osobowość

• kształtuje się i rozwija stopniowo

• ulega wpływom czynników społecznych

• jest względnie stała

• posiada zdolność do samoregulacji

Pytania

• Jaka jest Twoja osobowość ?
• Które z wczesnych doświadczeń wywarły wpływ

na Twój obecny sposób działania i myślenia ?

• Jakie czynniki w Twoim obecnym Ŝyciu

wywierają silny wpływ na Twoje przekonania i
zachowania ?

• Co róŜni Cię od innych ludzi funkcjonujących w

podobnych jak Twoja sytuacjach ?

Teorie osobowości

• Teorie typów

– dzielenie ludzi według odrębnych, rozłącznych

kategorii

• Teorie cech

– szacowanie stopnia w jakim ludzie mogą być opisani

przez róŜne cechy

Teorie typów osobowości

• Koncepcja Hipokratesa/Galena

– humory + temperament

• Koncepcja Sheldona [1942]

– budowa ciała + temperament

• Koncepcja Sullowaya [1996]

– kolejność urodzin

Typologia Hipokratesa/Galena

• ciało zawiera 4 podstawowe płyny (humory)

• kaŜdy humor wiąŜe się ze szczególnym

temperamentem – wzorem zachowań i emocji

koncepcja

z V wieku

p.n.e.

Humory-temperamenty

wg Hipokratesa i Galena

Krew

Flegma

Czarna Ŝółć

ółć

Sangwinik: wesoły i aktywny

Flegmatyk: apatyczny i ospały

Melancholik: smutny i zadumany

Choleryk: łatwo wpadający w złość

humory

temperamenty

Towarzyski Sangwinik

• Z natury optymista, ma duŜe poczucie humoru

• Cechuje go miłość do ludzi, łatwo zdobywa

przyjaciół

• Ma dar barwnego opowiadania

• Jest twórczy

• Ekscytuje się sprawami, w których uczestniczy

Sangwinik

• Cechuje go nadmierne gadulstwo

• Często się spóźnia

• Jest zapominalski i chaotyczny

• Z trudnością przychodzi mu mówienie „nie”

• Często bierze na siebie zbyt wiele obowiązków

Chciałby, aby całe Ŝycie było zabawą, a świat kręcił się wokół niego.

Spokojny Flegmatyk

• Swoim pokojowym usposobieniem wprowadza

wszędzie spokój i równowagę

• Często niezauwaŜany i niedoceniany, pragnie

dowodów szacunku wzmacniających poczucie
własnej wartości

• Opanowany, bezkonfliktowy,skromny
• RozwaŜny, stabilny emocjonalnie, uprzejmy
• Dobry słuchacz, zwykle lubiany przez

wszystkich, często występujący w roli mediatora

Flegmatyk’

• Uparty, nie lubi zmian

• Niezdecydowany, odwleka podjęcie decyzji

• Niechętnie się angaŜuje

• Nie uzewnętrznia swoich uczuć

• Nie pilnuje załatwianych przez siebie spraw

• Zwleka z wykonywaniem powierzonych mu

zadań, ale moŜna na nim polegać

Perfekcyjny Melancholik

• Dokładny, dba o szczegóły

• Zorganizowany, działa według planu

• Obdarzony analitycznym umysłem

• Sprawiedliwy, potrafi zrozumieć innych

• Esteta, mistrz nastroju

• Ceni ciszę, najlepiej pracuje sam

CREDO: Je

li warto co

zrobi

, warto to robi

dobrze

Melancholik‘

• Skłonność do depresji

• Brak spontaniczności

• Skłonność do popadania w skrajności

• Naiwny idealista, wyjątkowy perfekcjonista - w

działaniach potrzebuje więcej czasu

• Źle pracuje pod presją

• Trudno go zadowolić

Władczy Choleryk

• Jest aktywny i zdecydowany
• Szybko rozwiązuje pojawiające się problemy
• Pracuje cięŜej niŜ inni
• Uwielbia wyzwania, doskonale radzi sobie w

trudnych sytuacjach

• Cechuje go silna potrzeba osiągnięcia celu, który

zamierzył

• Często podkreśla własne zasługi
• Oczekuje dowodów uznania za podjęte przez

siebie działania

Choleryk’

• Cechuje go arogancja, nerwowość i zbytnia

pewność siebie

• Kontakty z innymi nie są jego mocną stroną
• Jako pracoholik oczekuje od siebie i innych

całkowitego poświęcenia się celom

• Chce dominować, ma skłonności do

manipulowania ludźmi

• Nie potrafi mówić przepraszam i przyznać się do

błędu

Teoria Hipokratesa/Galena

• była uznawana aŜ do średniowiecza

• współczesne badania jej nie potwierdzają

• wyróŜnione w niej typy są do dziś stosowane w

języku potocznym (literaturze, publicystyce)

Nowej interpretacji tej typologii dokonał Eysenck (1973, 1990)

Teoria typów osobowości Sheldona

• budowa ciała + temperament

• 3 kategorie:

– Typ endomorfioczny (gruby, miękki, okrągły)

– Typ mezomorficzny (muskularny, kanciasty, silny)

– Typ ektomorficzny

(chudy, wysoki, kruchy)

Teoria Sheldona: zaleŜności

• Endomorficy

– są zrelaksowani, towarzyscy, lubią jeść

• Mezomorficy

– silni fizycznie, pełni energii, odwaŜni, asertywni

• Ektomorficy

– bystrzy introwertycy o upodobaniach artystycznych,

skłonni bardziej do rozmyślania o Ŝyciu niŜ
korzystania z niego i działania

Teoria typów osobowości Sullowaya

• Według kolejności urodzin:

– dziecko urodzone jako pierwsze w rodzinie (jedynak)

– dziecko urodzone później

• Oparta na koncepcji Darwina:

– organizmy róŜnicują się w celu odnalezienia niszy, w

której mogłyby przeŜyć

Dzieci pierworodne:

• mają gotową niszę

• natychmiast zyskują miłość i uwagę rodziców

• starają się utrzymać pierwotne przywiązanie

przez:

– identyfikację z rodzicami

– podporządkowanie się rodzicom

Dzieci urodzone później:

• muszą znaleźć sobie inną niszę, w której nie

będą tak wyraźnie stosować się do przykładu
rodziców

• stają się ”urodzonymi buntownikami”

• celują w dziedziny, w których rodzeństwo nie

utrwaliło jeszcze swojej przewagi

• rozwijają w sobie otwartość na doświadczenie

Badania Sullowaya

Hipoteza:

osoby urodzone jako kolejne dzieci przyjmują
postawę innowacyjności,

osoby urodzone jako dzieci pierworodne –
preferują status quo

Badanie reakcji na przełomowe odkrycia naukowe, zmiany

historyczne i rewolucje kulturalne

Opisywanie osobowości

za pomocą cech

Cechy – trwałe właściwości (atrybuty)
predysponujące ludzi do zachowywania się w
spójny sposób w roŜnych sytuacjach

cechy = predyspozycje powodujące określone zachowania

do pełnego opisu jednostki potrzeba wielu cech

Nieśmiałość jako cecha

Sytuacja bodźcowa

Przemawianie

Przyjęcie

Randka

Rozmowa z

Cudzoziemcem

Zwracanie towaru

w sklepie

Cecha

Nieśmiałość

Reakcja

Unikanie-wycofanie

Czerwienienie się

Luki w pamięci

Milczenie

Niezręczne gesty

Unikanie

kontaktu wzrokowego

5-czynnikowy model osobowości

„Big Five”

• analiza słownikowa: 18 000 przymiotników

opisujących róŜnice indywidualne

• 200 wiązek synonimów – dwubiegunowych

wymiarów cech

• opisywanie ludzi przy pomocy tych wymiarów

• opisy analizowane statystycznie

Opisując siebie i innych przy pomocy cech

ludzie posługują się

pięcioma wymiarami podstawowymi

Model pięcioczynnikowy

• EKSTRAWERSJA

• UGODOWOŚĆ

• SUMIENNOŚĆ

• NEUROTYCZNOŚĆ

• OTWARTOŚĆ NA DOŚWIADCZENIE

Model

Big-Five

w prognozowaniu

efektywności zawodowej

• sumienność – dobry prognostyk efektywności w

wielu grupach zawodowych

• ekstrawersja – wysoka efektywność w roli

kierownika i handlowca

• otwartość na doświadczenia – prognozuje

zdolność uczenia się

Narzędzie oceny cech „big five”: test NEO-FFI

60 twierdzeń o charakterze samoopisowym, których prawdziwość

w stosunku do własnej osoby badany ocenia na skali 5-stopniowej

Cechy osobowości: autorytaryzm

OSOBOWOŚĆ AUTORYTARNA

– okazuje bezwzględne posłuszeństwo wobec władzy

– jest przekonana o:

• konieczności istnienia hierarchii

• o wyŜszości jednych ludzi nad innymi

– łatwo osądza innych

– preferuje działanie z pozycji siły

– bezkrytycznie podporządkowuje się autorytetom

– jest przesadnie układna wobec przełoŜonych

Makiawellizm

OSOBOWOŚĆ MAKIAWELLICZNA

– ma wyraźne poczucie własnej wartości
– przejawia działania nakierowane głównie na realizację

własnego interesu

– jest wyrachowana
– stale próbuje zyskać przewagę nad otoczeniem
– często stosuje zasadę „cel uświęca środki”
– brakuje jej poczucia winy – łatwo oczyszcza się z

negatywnych skutków swego działania

– panuje nad emocjami
– często stosuje fałszywe pochwały dla manipulowania

innymi

UMIEJSCOWIENIE KONTROLI

zewnętrzne

wewnętrzne

Zakłada, Ŝe:
• naszym Ŝyciem kierują

inni

• inni

(sytuacja,okoliczności)
decydują za nas

• o wszystkim decyduje

przeznaczenie

Zakłada Ŝe:

• posiadamy wpływ na

własny los

• sami decydujemy o sobie

• kontrolowanie

przeznaczenia jest
moŜliwe

Osobowość w organizacji

• ma znaczenie przy doborze do pracy

• powinna być uwzględniana przy projektowaniu

stanowiska pracy

• wpływa na poziom zadowolenia z pracy

• wpływa na efektywność róŜnych form motywacji

• decyduje o skuteczności sposobów kierowania

• decyduje o charakterze zespołów pracowniczych

Zarzuty pod adresem teorii osobowości

• Ludzie niekoniecznie zachowują się zgodnie z

tymi samymi cechami osobowości w róŜnych
sytuacjach

• Niektóre cechy mogą się u nich objawiać w

sposób konsekwentny, a inne – tylko w
określonych sytuacjach

Osobowość a wykonywany zawód

[teoria J.Hollanda]

•

Zadowolenie z pracy i skłonność do zmiany
zajęcia zaleŜą od zgodności osobowości ze
środowiskiem zawodowym

•

Sześć typów osobowości:

1. Realistyczny
2. Badawczy
3. Społeczny
4. Konwencjonalny
5. Przedsiębiorczy
6. Artystyczny

Realistyczny

preferuje aktywność fizyczną wymagającą
umiejętności, siły i koordynacji

nieśmiały, rzetelny,

wytrwały, zrównowaŜony,

ugodowy, praktyczny

mechanik, operator maszyn,

robotnik przy taśmie, rolnik

Badawczy

biolog, ekonomista,

matematyk, reporter

analityczny, oryginalny,

dociekliwy, oryginalny,

preferuje zajęcia związane z myśleniem,
organizowaniem, rozumieniem

Społeczny

pracownik socjalny, konsultant, nauczyciel,

doradca zawodowy, psycholog

towarzyski, Ŝyczliwy,

uspołeczniony, wyrozumiały

preferuje działalność związaną z pomaganiem
innym i wychowywaniem

Konwencjonalny

księgowy, menadŜer w duŜej firmie,

Kasjer w banku, archiwista

ugodowy, skuteczny,

praktyczny, pozbawiony wyobraźni,

nieelastyczny

preferuje czynności zgodne z regułami,
uporządkowane i jednoznaczne

Przedsiębiorczy

adwokat, agent ubezpieczeniowy,

rzecznik prasowy, szef małej firmy

pewny siebie, ambitny,

energiczny,władczy,

preferuje działalność werbalną, dającą
moŜliwość oddziaływania na innych

Artystyczny

malarz, muzyk, pisarz, dekorator wnętrz

obdarzony wyobraźnią,

nieuporządkowany, idealistyczny,

emocjonalny, niepraktyczny

preferuje zadania niejednoznaczne i pracę
niesystematyczną, która umoŜliwia ekspresję
twórczą

Osobowość a zawód: wnioski

• Są róŜne rodzaje pracy zawodowej

• W środowisku zawodowym zgodnym z typem

osobowości pracownicy:

– są bardziej zadowoleni

– rzadziej rezygnują z pracy

Wnioski z tej teorii wykorzystuje się

w doradztwie zawodowym

Znajomość osobowości:

waŜna czy niewaŜna ?

• waŜna, bo pozwala wychwycić róŜnice

indywidualne między ludźmi i przewidywać ich
zachowania

• niewaŜna, bo na zachowania ludzi wpływają

równieŜ czynniki zewnętrzne (socjalizacja,
edukacja, doświadczenia, czynniki sytuacyjne)