EUMETAZOA

DEUTEROSTOMIA

STRUNOWCE

CHORDATA

OSŁONICE

TUNICATA 

UROCHORDATA

BEZCZASZKOWCE

ACRANIA

CEPHALOCHORDATA

KRĘGOWCE

VERTEBRATA

STRUNOWCE NIŻSZE

* nieformalny termin

podkreślający wyraźnie prostszą

budowę i realizowanie mniej

skomplikowanych czynności

życiowych przez osłonice i

bezczaszkowce w porównaniu z

kręgowcami

CHARAKTERYSTYCZNE CECHY STRUNOWCÓW

NAZWA

* pochodzi od struny grzbietowej

* ma ona postać walcowatego pręta 
zbudowanego z ciasno upakowanych 

komórek tkanki łącznej
* struna grzbietowa strunowców przede 

wszystkim stanowi wewnętrzny szkielet 
osiowy (rola podporowa)

* u bardziej zaawansowanych form strunę 
grzbietową zastępuje kręgosłup (u 

zarodków jednak występuje elastyczna 
struna, na podłożu której rozwijają się z 

czasem kręgi)

CEWKOWATY UKŁAD NERWOWY

* centralny

* ciągnie się wzdłuż struny grzbietowej 
(ściślej ponad nią)

METAMERIA

* segmentalny (metameryczny) 

układ mięśni
* inne narządy wewnętrzne (wraz z celomą) 

wykazują metamerię w 
rozwoju zarodkowym, chociaż 

może się ona później zacierać
* strunowce mają gardziel przebitą 

szczelinami skrzelowymi
* kręgowce lądowe mają szpary takie 

tylko w stadium zarodkowym

HIPOTETYCZNY PRZODEK

* zwierzę wodne, które pojawiło się w 

prekambrze
* drobne, dwuboczne symetrycznie zwierzę o 

dwóch częściach ciała

CZĘŚĆ WISCERALNA

* odpowiedzialna za pobieranie pokarmu i być może

za oddychanie
* zasadniczym elementem była tu szeroka gardziel 

poprzebijana licznymi szczelinami skrzelowymi 
tworząca kosz skrzelowy

* u kręgowców lądowych skrzela zanikły, a 
rynienka gardzielowa przekształciła się w tarczycę 

(o czym świadczy fakt, że komórki tarczycy 
wychwytują jod, podobnie jak komórki endostylu 

osłonic i bezczaszkowców – są to więc narządy 
homologiczne)

* woda wyciągana przez otwór gębowy omywała 
skrzela, które zaopatrywały krew w tlen

* pierwotnie strunowce były filtratorami (żywiły się 
planktonem, który przyklejał się do śluzu gardzieli i był

przesuwany rzęskami do rynienki 
gardzielowej /endostylu/, skąd trafiał do przełyku) 

CZĘŚĆ SOMATYCZNA

* odpowiedzialna za 

przemieszczanie ciała
* zawierała metameryczną 

muskulaturę umożliwiającą 
wyginanie tylnej części ciała na 

boki
* w tej części biegła struna 

grzbietowa, nad którą znajdowała 
się cewka nerwowa

PODOBIEŃSTWO PIERWOUSTYCH I

WTÓROUSTYCH

* 1822 – francuski biolog Geoffroy de Saint-
Hillaire zauważył podobieństwo planu budowy 

zwierzęcia pierwoustego 
(np. stawonoga, jak homar), który nieco 

przypomina plan budowy zwierzęcia wtóroustego
(np. należącego do strunowców szczupaka) 

odwróconego do góry brzuchem
* najnowsze badania genów wyznaczających 

podczas rozwoju osobniczego główne kierunki w 
ciele i rozmieszczenie narządów potwierdzają 

ten fakt – u piwoustych stronę grzbietową ciała 
wyznaczają geny odpowiadające genom 

kodującym stronę brzuszną u wtóroustych 
* okazało się, że strunowce mają specyficznie 

położone niektóre układy narządów: u 
pierwoustych główne elementy układu 

nerwowego położone są po brzusznej stronie 
przewodu pokarmowego, układu krwionośnego 

natomiast po stronie grzbietowej
* u kręgowców plan budowy jest inny

TUNICATA

* ich przodkowie zmienili tryb życia na osiadły, filtrujący i dlatego na pierwszy rzut oka współczesne 

osłonice nie przypominają strunowców
* zachowały strunę grzbietową przynajmniej w stadium larwalnym

* swobodnie pływające larwy mają ogon ze struną grzbietową i segmentami mięśniowymi 
(w stadium dorosłym ogon zachowuje się u przedstawicieli rzędu ogonic)

* ich nazwa pochodzi od organicznej osłonki – tuniki, która otacza ciało
* żyją wyłącznie w morzach pełnosłonych 

* przeważnie pojedyncze, lecz bywają formy kolonijne

BUDOWA LANCETNIKA – SWOISTEGO MODELU BUDOWY STRUNOWCA

ACRANIA

* najbardziej znanym przedstawicielem jest lancetnik

* pozostałe bezczaszkowce, zamieszkujące płycizny 
ciepłych mórz, wyglądają podobnie jak on

* niewiele zmieniły się od kambru
* lancetnik jest dobrym modelem pierwotnego planu 

budowy strunowców

BUDOWA ZEWNĘTRZNA I TRYB ŻYCIA

* żyje w morzach u brzegów Europy

* większość czasu spędza na wpół zagrzebany w gruboziarnistym 
piasku

* wystawia przednią część ciała i odfiltrowuje pokarm z wody
* ma wydłużone, bocznie spłaszczone ciało o długości kilku  (5-7)cm

* kształtem przypomina nieco lancet, z charakterystycznym 
rombowatym rozszerzeniem na tylnym końcu, pełniącym funkcje 

płetwy ogonowej
* wzdłuż grzbietu i po stronie brzusznej biegnie fałd pełniący funkcje: 

płetwy grzbietowej i odbytowej oraz płetw parzystych (od odbytu 
do przodu ciała jest rozdzielony na dwa równoległe fałdy)

* ciągnąca się wzdłuż ciała struna grzbietowa jest odporna na 
ściskanie wzdłuż swej osi i zachowuje stałą długość

* przez to skurcze mięśni po obu stronach ciała nie powodują skracania 
się poszczególnych odcinków tułowia, lecz jego wyginanie na boki

* taki sposób poruszania się (esowate wygięcia ciała na boki) 
charakterystyczny jest dla większości kręgowców: bezżuchwowców, 

większości ryb, płazów i gadów
* przedni koniec lancetnika nie tworzy wyraźnej głowy

* ciało jest miękkie i półprzezroczyste (dzięki temu można dostrzec u
żywego zwierzęcia niektóre narządy wewnętrzne, m.in. segmenty 

mięśniowe i gonady)
* pokrycie ciała stanowi jednowarstwowy naskórek cylindryczny, 

pod którym leży tkanka łączna

ROZMNAŻANIE SIĘ I ROZWÓJ LANCETNIKA

ROZMNAŻANIE

* rozdzielnopłciowy

* gonady rozmieszczone są parzyście (z 
przesunięciem w fazie, jak miomery) w 

ścianie gardzieli, w jej dolnej części
* lancetnik ma około 30 par takich 

woreczkowatych gruczołów, 
przeświecających przez powierzchnię ciała

ROZWÓJ

* gamety wydostają się do jamy okołogardzielowej wskutek 

pęknięcia ścian gonad i wraz z wodą wydostają się na zewnątrz 
(zapłodnienie zewnętrzne)

* zapłodnione jajo bruzdkuje (jaja lancetnika są klasycznym obiektem 
badań embriologicznych, dzięki którym poznano mechanizmy rozwoju 

zarodkowego strunowców)
* z jaja wylęga się larwa o silnie asymetrycznej budowie (ma po 

lewej stronie otwór gębowy, a po prawej szczeliny skrzelowe)
* ta asymetria jest osobliwością bezczaszkowców (zapewne 

wtórną)
* przodkowie kręgowców mieli raczej symetryczne ciało

BUDOWA WEWNĘTRZNA LANCETNIKA – SWOISTEGO MODELU BUDOWY STRUNOWCA

UKŁAD MIĘŚNIOWY

* wyraźnie zaznaczone segmenty 

mięśniowe (miomery), przedzielone 
łącznotkankowymi błoniastymi 

przegrodami (mioseptami)
* miomery mają kształt liter V, 

zwróconych wierzchołkiem ku przodowi 
ciała (po stronie lewej są przesunięte 

względem tych po stronie prawej)
* włókna mięśniowe jednego 

miomeru kurczą się jednocześnie, 
więc asymetria ułatwia wyginanie ciała 

na boki
* mięśnie są poprzecznie 

prążkowane

UKŁAD POKARMOWY

* lancetnik pobiera pokarm, napędzając wodę do 

gardzieli ruchami rzęsek nabłonka, odcedzając przy 
tym zbyt duże obiekty „wąsami” otaczającymi jamę 

przedgębową
* w jamie tej drobna zawiesina pokarmowa przylepia 

się do śluzu, który przesuwany jest do tyłu, przez otwór
gębowy do jamy gębowej i gardzieli

* gardziel zajmuje prawie połowę długości ciała 
lancetnika i poprzebijana jest aż 180 parami szpar 

(szczelin) skrzelowych
* przez te szczeliny woda opuszcza gardziel i trafia do 

jamy okołoskrzelowej, a stamtąd na zewnątrz ciała 
przez pojedynczy otwór atrialny po stronie brzusznej

* wzdłuż gardzieli, po spodniej stronie biegnie rynienka 
(endostyl), której komórki wydzielają bogate w jod 

substancje zlepiające cząstki pokarmowe
* z gardzieli, przez krótki przełyk, pokarm wciąż 

zlepiony śluzem i przesuwany przez urzęsiony nabłonek, 
trafia do jelita

* część jelita (uchyłek wątrobowy) wytwarza enzymy 
trawienne

* nadtrawiony pokarm jest wchłaniany w tylnej części 
jelita, które zwęża się ku odbytowi

UKŁAD ODDECHOWY

* gardziel poprzebijana szczelinkami skrzelowymi tworzy kosz

skrzelowy
* ściany kosza są silnie ukrwione i umożliwiają wymianę 

gazową (niektórzy autorzy piszą o skrzelach lancetnika, co jest
dyskusyjne, choć zalicza się ten gatunek do strunowców 

skrzelodysznych)
* układ oddechowy jest silnie powiązany z pokarmowym

* przemywanie układu oddechowego jest proste
* woda dostaje się do wnętrza ciała przez otwór gębowy, 

następnie z gardzieli przechodzi przez szczeliny skrzelowe do 
przestrzeni okołoskrzelowej, a stamtąd otworem atrialnym 

wydostaje się na zewnątrz
* wymiana gazowa odbywa się na powierzchni ścian kosza 

skrzelowego
* ruch wody wymuszony jest przez liczne rzęski nabłonka 

gardzieli
* część wymiany gazowej odbywa się przez powłoki ciała

UKŁAD KRĄŻENIA

* lancetnik ma bezbarwną krew, która w niewielkim stopniu uczestniczy w 

transporcie tlenu
* układ jest zamknięty i jednobiegowy 

* nie ma tu serca, a krew tłoczą niezależne skurcze naczyń krwionośnych 
(tętnicy biegnącej pod endosylem i odchodzących od niej tętnic skrzelowych)

* krew płynie ku przodowi tętnicą podendostylarną, stąd tętnicami 
skrzelowymi trafia do parzystych tętnic po stronie grzbietowej gardzieli i 

dalej do pojedynczej tętnicy ogonowej
* od tętnic odchodzą rozgałęzienia do miomerów i innych narządów, a z 

naczyń włosowatych krew trafia do żył, którymi spływa do centralnego 
rozszerzenia podjelitowego (zatoki żylnej)

* występuje tu także krążenie wrotne: z rozgałęzień żyły ogonowej oplatającej
jelito krew trafia do żyły wrotnej dochodzącej do uchyłka wątrobowego, gdzie 

ponownie trafia do kapilar i dopiero stamtąd spływa żyłą wątrobową do 
rozszerzenia żylnego

UKŁAD WYDALNICZY

* narządy wydalnicze (protonefrydia) 

przypominają nieco protonefrydia wirków, 
zgrupowane w około 100 par zespołów 

(tkwią one w ścianach gardzieli, w jej 
grzbietowej części, ułożone 

metamerycznie)
* każdy zespół składa się ze ślepo 

zakończonego kanalika w kształcie litery L, 
do którego uchodzą pęczkami liczne (do 

500) solenocyty (komórki płomykowe)
* są one otoczone naczyniami 

krwionośnymi, z których produkty 
przemiany materii przenikają do 

solenocytów, a stamtąd ruch wici 
przesuwa je do kanalików, otwierających 

się do jamy okołoskrzelowej 
(okołogardzielowej)

* stamtąd są usuwane wraz z wodą na 
zewnątrz

* głównym produktem przemian azotowych 
jest amoniak

UKŁAD NERWOWY

* zbudowany z cewki nerwowej - położonej pod struną 

grzbietową rurki z centralnym cienkim kanalikiem
* od cewki nerwowej segmentalnie odchodzą nerwy, złożone z

korzeni grzbietowych (unerwiających ścianę ciała i narządy 
wewnętrzne) i brzusznych (unerwiających miomery)

* podobny układ nerwów rdzeniowych występuje u kręgowców
* nie ma tu mózgu, tylko niewielkie pęcherzykowate 

rozszerzenie na przednim końcu ciała

NARZĄDY ZMYSŁÓW

* dzięki skupiskom komórek światłoczułych w ścianach pęcherzyka 

cewki lancetnik reaguje na światło, chociaż nie ma oczu
* oczka Hessego – skupienia światłoczułych komórek z 

barwnikiem (kapturek barwnikowy pozwala ocenić, skąd pada 
światło, gdyż z niektórych kierunków je pochłania) znajdujące się w 

ścianie odcinka układu nerwowego odpowiadającego mózgowi
* oczy kręgowców (także człowieka) powstają w rozwoju 

zarodkowym, a nie jako twory skórne, jak np. u głowonogów, 
których oczy są anatomicznie podobne do naszych (ale są wobec 

tego jedynie narządami analogicznymi)
* receptory zmysłów dotyku, węchu i smaku są rozmieszczone 

głównie w wąsach i czułkach otaczających wlot do jamy 
przedgębowej