Szkolenie dla Sędziów

Pełnienie

funkcji

biegłego

zakresu

Pełnienie

funkcji

biegłego

zakresu

medycyny sądowej sytuacja – w mojej ocenie

– staje się coraz trudniejsze. Winno ono

bowiem dawać, a przestało, satysfakcję

zawodową. Winno być, przynajmniej przez

prawników choć czasami doceniane. Winno

być

także

godziwie

wynagradzane.

być

także

godziwie

wynagradzane.

Oczywiście zdarzają się w praktyce, choć

rzadko, wyrazy uznania za np. opracowanie

opinii w bardzo trudnej kryminalnej sprawie,

czy w tzw. „sprawie lekarskiej”. Jednakże

uznaniu jednej strony procesowej np.

pokrzywdzonego i prokuratora, towarzyszy

zazwyczaj niezadowolenie drugiej strony tj.

podejrzanego lub oskarżonego i ich obrońcy.

Niezadowolenie przybiera różne, niekiedy

bardzo nieprzyjemne dla biegłego formy.

Niniejsza praca dotyczy

problemów, związanych

przede

wszystkim

przede

wszystkim

formalnymi wymogami

pełnienia

funkcji

pełnienia

funkcji

biegłego

sądowego;

biegłego

sądowego;

wartość merytoryczna

opinii sądowo-lekarskiej

to temat pozostający w

zasadzie poza oceną

biegłego – autora opinii

czy

też

innego

czy

też

innego

biegłego.

Podstawowymi problemami, związanymi z

pełnieniem funkcji biegłego sądowego

niezmiennie pozostają:



tryb powoływania biegłego,



zakres opiniodawstwa,



udział biegłego w postępowaniach i

rozprawach sądowych,



pozycja biegłego sądowego w

społeczeństwie

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Zarówno w sprawach karnych jak i cywilnych

biegli powoływani są bezpośrednio (jako

osoba) lub pośrednio (jako instytucja) w

oparciu o artykuły kodeksu postępowania

karnego i kodeksu postępowania cywilnego.

Stanowią one prawną podstawę

powoływania „biegłego” względnie „instytucji

naukowej lub specjalistycznej”. Z kolei art.

195 kpk stanowi, „że do pełnienia czynności

biegłego jest

obowiązany

nie tylko biegły

sądowy, lecz także każda osoba,

o której

wiadomo

, że ma

odpowiednią wiedzę

danej dziedzinie.

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Kodeksy postępowania karnego i cywilnego

rozróżniają:



biegłego sądowego czyli



osobę wpisaną na listę sądu okręgowego,



biegłego do sprawy,



instytucję naukową.

Teoretycznie, przy wpisywaniu lekarza na

biegłego „z listy” stawiane są określone wymagania i

trudno sobie wyobrazić by na listę biegłych z

dziedziny psychiatrii został wpisany lekarz nie

posiadający specjalizacji.

Natomiast medycyna sądowa traktowana jest

wielokrotnie jako dziedzina z jednej strony

pozaspecjalistyczna, z drugiej zaś jako związana z

wieloma specjalnościami lekarskimi . Jest to

powodem wpisywania na listę biegłych z zakresu

medycyny sądowej np. chirurgów, ortopedów ale

przede wszystkim lekarzy bez specjalizacji .

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Mimo iż jestem konsultantem wojewódzkim

ds. medycyny sądowej, mnożą się poza moją

świadomością biegli „mający odpowiednią

wiedzę „ w dziedzinie, za której poziom

jestem teoretycznie odpowiedzialna. Łatwość

wpisania się na listę biegłych umożliwia

pełnienie , nawet niejako „etatowe” tej

funkcji osobom, których nie tylko wiedza ale

także cechy osobowościowe i postawa

etyczna nie predysponują do tego. W

zasadzie ciągle wystarcza tylko „chęć

szczera”.

W praktyce dochodzi jednakże do sytuacji odwrotnej

– osoba ma wiedzę i umiejętność opiniowania

sądowo-lekarskiego, ale nie ma chęci pełnienia

funkcji biegłego. Wydawałoby się, że osoba taka,

zgodnie

konstytucyjnym

prawem

zgodnie

konstytucyjnym

prawem

samostanowienia (wolnej woli) każdego człowieka po

prostu odmawia i na tym sprawa się kończy. Niestety

pojawia się wówczas kodeksowe określenie „

jest

obowiązana każda osoba”,

wolna wola człowieka

staje się ustawowo a zatem zgodnie z prawem

ograniczona, a zwolnienie z tego obowiązku

uzasadniają jedynie sytuacje przewidziane w

kodeksie.

Uzasadnieniem

odmowy

pełnienia

kodeksie.

Uzasadnieniem

odmowy

pełnienia

czynności biegłego nie może być zatem brak chęci,

brak wolnego czasu, brak zgody na wysokość

wynagrodzenia. tych stron.

Dla obciążonego pracą opiniodawczą medyka

sądowego jedyną możliwością obrony jest

podanie

zleceniodawcy

realnego

terminu

podanie

zleceniodawcy

realnego

terminu

opracowania opinii (wiele miesięcy, a niektóre

Zakłady Medycyny Sądowej podają np. w

sprawach cywilnych nawet 2 lata). Oczywiście

trudno taki termin nazwać przyzwoitym, który to

termin prawo sądzącym się i sądzonym

gwarantuje. Czy z powyższego wynika, że w

Polsce istnieje przymus pracy?. Na takie pytanie

sąd, odpowiedział – przymusu pracy w Polsce

nie ma, istnieje jednak obowiązek pełnienia

czynności biegłego, który można egzekwować

środkami prawnymi. Pełnienie funkcji biegłego to

zatem szczególne zajęcie – jest obowiązkowe,

należy je wypełnić w określonym czasie, zakresie

i nie wolno przy tym uzgadniać warunków

finansowych tej usługi (wynagrodzenie przyznaje

zleceniodawca opinii po zapoznaniu się z nią i

oceną jej „przydatności” i jest to inny, równie

interesujący temat).

Opracowywany

bardzo

długo

przez

Opracowywany

bardzo

długo

przez

Ministerstwo Sprawiedliwości projekt „Ustawy

o biegłych” niewiele zmieni; proponuje on

rejestrację w Ministerstwie wszystkich biegłych

(aczkolwiek

osoba

niezarejestrowana

(aczkolwiek

osoba

niezarejestrowana

mogłaby być, choć wyjątkowo biegłym) i

bardzo rozbudowaną procedurę związaną z

odpowiedzialnością dyscyplinarną biegłych. O

ile niedotrzymanie terminu opracowania opinii

będzie

przewinieniem

dyscyplinarnym,

będzie

przewinieniem

dyscyplinarnym,

medycy

sądowi

będą

nader

często

medycy

sądowi

będą

nader

często

obwinionymi.

ZAKRES OPINIODAWSTWA

W rozważaniu na temat zakresu

opiniodawstwa sądowo-lekarskiego, bardzo

ważnymi problemami są:



udział w opiniowaniu lekarzy różnych

specjalności

, co jest regułą przy

opracowywaniu opinii mających na celu

ocenę prawidłowości postępowania

lekarskiego (tzw. sprawy „ o błąd lekarski”),

ustalanie zdolności do odbywania kary

pozbawienia wolności i uczestniczenia w

postępowaniu karnym, jak również w

sprawach cywilnych odszkodowawczych czy

dotyczących zdolności „testamentowania”,

ZAKRES OPINIODAWSTWA



zlecanie

wysokospecjalistycznych

badań dodatkowych –

tomografii komputerowej,

rezonansu magnetycznego,

EEG a nawet obserwacji

szpitalnej. W ten sposób

biegły zamienia się w

organizatora

trudnoosiągalnych a często

nie uzasadnionych

wskazaniami, badań. Sądy

wyrażają zazwyczaj zgodę

na wszelkie żądania stron,

obawiając się, iż odmowa

może stanowić formalną

podstawę odwołania od

orzeczenia,

ZAKRES OPINIODAWSTWA



granica zgody biegłego na zakres zlecanych

czynności opiniodawczych. Zasygnalizowałam

konieczność uzyskania zgody na zlecane

konsultacje i badania dodatkowe. Ważniejszym

problemem jest narzucanie biegłemu przez

zleceniodawcę założenia przyjętego jako

pewnik, z którymi to założeniami biegły się nie

zgadza. Mogą to być np. konkluzje opinii

wydanych przez innego biegłego czy wyroki

sądu . Dotyczy to najczęściej spraw cywilnych,

w których pozew oparty jest o wyrok w

procesie karnym, a w procesie tym wydana

przez biegłego opinia jest – zdaniem biegłego –

nieuzasadniona.

ZAKRES OPINIODAWSTWA

Realizacja zleconego zakresu opinii

zależy oczywiście od zgromadzonych w

sprawie dowodów. Brak dokumentacji

lekarskiej, jej nieczytelność, brak

zeznań najważniejszych świadków, a

zwłaszcza brak badań pośmiertnych w

przypadkach dotyczących zgonu

człowieka, utrudnia znacząco a niekiedy

nawet uniemożliwia opracowanie

jednoznacznej opinii. Przybierać ona

wówczas może charakter tzw. opinii

abstrakcyjnych.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Opracowanie opinii sądowo-lekarskiej niesie

za sobą bardzo realną możliwość wezwania

jej autora (autorów) na rozprawę sądową w

celu przesłuchania. Co prawda kodeksy

stanowią, że

przesłuchania biegłych

należy dokonać „w razie potrzeby” oraz

„jeżeli opinia jest niepełna lub

niejasna”

, to w praktyce bardzo często,

tylko ze względu na żądania stron, sąd

wzywa biegłych. Na rozprawie biegli bardzo

często potwierdzają jedynie ustnie wydaną

opinię, równie często odpowiadają na pytania

wyjaśnione w opinii

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Zdarzają się jednak

sprawy, niekiedy nawet

pozornie jednoznaczne

opiniodawczo, które nagle

po wydaniu opinii

komplikują się, znajdują

się nowe dowody,

oskarżony zmienia

wyjaśnienia w stosunku

do swoich zeznań w

charakterze świadka.

Wówczas nieraz

wielogodzinne

przesłuchania biegłego

stają się wywodami

zupełnie nowej, nieraz

innej w treści opinii.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Istnieją prawne możliwości, by sąd, zamiast wzywać

biegłego na rozprawę, zlecił wydanie na piśmie

opinii uzupełniającej,

bądź skorzystał

możliwości

przesłuchania

biegłego w miejscu jego

zamieszkania

w ramach pomocy prawnej.

zastosowanie tych procedur muszą jednakże wyrazić

zgodę obie strony a sąd bardzo rzadko decyduje się

na podjęcie decyzji wbrew woli którejś ze stron.

Uchylanie się biegłego od stawiennictwa przed

sądem powoduje zastosowanie środków

dyscyplinujących w formie grzywny i niejednokrotnie

groźby doprowadzenia przez policję . Jeżeli

przyczyną niestawiennictwa jest zły stan zdrowia

biegłego, winien on przedłożyć usprawiedliwienie

zgodne z obowiązującym rozporządzeniem.

Inne problemy z tej dziedziny



biegły a świadek:

w praktyce

zdarzają się próby uczynienia, wbrew

jednoznacznym przepisom, z biegłego

świadka. Spotykane są nawet

określenia biegły – świadek.



przesłuchanie przed sądem w

charakterze świadka na

okoliczność wydanej dla innego

zleceniodawcy opinii

Inne problemy z tej dziedziny



zlecanie biegłym uzgodnienie opinii :

niektórych sprawach, zwłaszcza

skomplikowanych – kryminalistycznych i tzw.

lekarskich wydawanych jest zazwyczaj dwie,

a czasami nawet kilka, nierzadko

sprzecznych ze sobą opinii.



Sąd wzywa zazwyczaj na rozprawę sadową

autorów opinii i każdy z nich ma okazję

uzasadnić swoje stanowisko. Niestety zdarza

się, że sąd usiłuje zmusić biegłych do

„uzgodnienia”, nieraz skrajnych opinii

Inne problemy z tej dziedziny



oddzielne przesłuchiwanie

biegłych, wydających opinię

zespołowo.

W praktyce zdarza się

nawet wyproszenie z sali biegłych

podczas przesłuchiwania innych

uczestników procesu – jest to już

poważne uchybienie proceduralne,



zachowanie się uczestników

rozprawy sądowej

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Przeciętny człowiek wie tyle o biegłych,

ile wiadomości na ich temat dostarczą

mu media lub znajomi. Oczywiście może

się osobiście zetknąć z biegłymi gdy

stanie się uczestnikiem postępowań

sądowych. Media nie przedstawiają,

niestety, biegłych w dobrym świetle;

obiektywne przedstawienie ich pracy

nie byłoby interesujące. Interesujące

jest natomiast upowszechnienie

negatywnej oceny opinii przez osobę,

zainteresowaną jej treścią

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Olbrzyma ilość programów interwencyjnych

powoduje, że każda niezadowolona osoba

znajdzie chętnego do opisu jej „krzywdy”

dziennikarza. W audycji bardzo rzadko

prezentowane są stanowiska fachowców czy

biegłych. Jeżeli dziennikarz stwarza nawet

takie możliwości, to nie informuje biegłego o

treści wypowiedzi strony przeciwnej. Biegły

mówi wówczas nie na temat, co czyni go

niewiarygodnym. Biegły staje się także

obiektem różnego rodzaju agresji osób

niezadowolonych z treści opinii. Pisma pełne

obelg i pogróżek nie są czymś nadzwyczajnym.

Jeden z powodów, dla którego treść opinii była

nawet korzystna, ale tego nie pojął, co pewien

czas rozsypuje w pomieszczeniach Zakładu

Medycyny Sądowej obelżywe ulotki o

przekupności biegłych.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Autorki szokujących pomówień,

opublikowanych w tygodniku (autor

opublikował naszą replikę), mają sprawę

sądową o pomówienie. Dziennikarze

uznali to za skandal („nie dość ,że

pokrzywdzone przez los, to

prześladowane przez Zakład”) – w

mediach ukazały się artykuły prasowe i

audycje telewizyjne o krzywdzeniu przez

biegłych i wymiar sprawiedliwości tych

kobiet. Żadne z moich sprostowań nie

zostało uwzględnione.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Problemem stały się pozwy o

zadośćuczynienie przeciwko biegłym.

Podstawą pozwów jest ochrona dóbr

osobistych , związana z określeniami

zawartymi w treści opinii . Celują w tym

lekarze skazani za popełnienie błędu

lekarskiego. Np. jeden z nich zażądał

odszkodowania za stwierdzenie iż jego

postępowanie było nieprawidłowe, a to

podważa do niego zaufanie pacjentów.

Inny zażądał bardzo wysokiego

odszkodowania, gdyż sąd wydał wyrok

skazujący go m.in. na karę dodatkową

okresowego pozbawienia prawa

wykonywania zawodu, w związku z czym

ponosi straty finansowe.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Osoby niezadowolone z treści opinii

zawiadamiają także prokuratury o

popełnieniu przez biegłego

przestępstwa , najczęściej wydania

fałszywej opinii czy domniemanej

korupcji. Kierują też skargi do sądu

lekarskiego

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Niniejsze wywody przedstawiają negatywne

strony pełnienia funkcji biegłego, o których w

zainteresowanych środowiskach i publicznie

mówi się wyjątkowo rzadko i w ograniczonym

zakresie. Przedstawiciele wymiaru

sprawiedliwości nie mają zwyczaju pytać o

stopień komfortu pracy biegłego.

Do problemów merytorycznych i formalnych

dochodzą jeszcze problemy finansowe, o

których publicznie, zdaniem wielu

zainteresowanych, nie wypada mówić. Na

szczęście, w większości spraw, współpraca

pomiędzy biegłym a organami wymiary

sprawiedliwości układa się dobrze i jest

efektywna tym bardziej im większe są

kompetencje obu stron.

Document Outline