Historia Państwa i Prawa Polskiego   

 

 

 

 

 

08.03.2012 

PRAWO KARNE c.d. 

VI. 

Formy popełnienia przestępstwa. 

a.  Sprawstwo. 

b.  Usiłowanie. 

c.  Podżeganie. 

d.  Pomocnictwo. 

Ad.  VI  a.  Sprawca  –  osoba,  która  przez  swe  działanie  zrealizowała  czyn 

noszący znamiona szkodliwości.  

Ad. VI b. Usiłowanie

12

 – działanie, które bezpośrednio zmierza do popełnienia 

przestępstwa,  jednak  nie  doprowadza  do  jego  dokonania.    Przykładem 

usiłowania  było  wyjęcie  miecza,  zajście  drogi

3

.  Usiłowanie  dogadania  się                  

z wrogiem traktowano jak zdradę! 

Ad.  VI  c.  Nakłanianie  innych  do  popełnienia  przestępstwa.  Podżegaczy  do 

XIV wieku karano jak sprawców. 

Ad.  VI  d.  Udzielanie  pomocy  innej  osobie  w  celu  popełnienia  przestępstwa. 

Pomocnictwo często traktowano jak sprawstwo. 

VII. 

Odpowiedzialność. 

Odpowiedzialność to kwestia winy. Wina odzwierciedlała się w woli sprawcy. 

Stopnie winy: 

a.  Wina umyślna. 

b.  Wina przygodna (nieumyślna). 

c.  Wina przypadkowa (przypadek). 

                                                           

1

 Usiłowanie dogadania się z wrogiem traktowano jak zdradę! 

2

 Usiłowanie nie było karane 

3

 Zarówno wyjęcie miecza jak i zajście drogi traktowano jako zamach. 

Ad. VII a. Sprawca popełnił przestępstwo,  bo miał zły zamiar. 

Ad.  VII  b.  Sprawca  nie  miał  zamiaru    popełnienia  przestępstwa,  nie 

przewidywał 

skutku. 

Wina 

nieumyślna 

wynika 

z 

niedbalstwa                                        

i lekkomyślności. 

Ad.  VII  c.  Uwzględnia,  czy  sprawca  mógł  przewidzieć  skutek  przestępstwa. 

Jeśli nie, to mamy doczynienia z winą przypadkową. 

 

 

Dominowała  odpowiedzialność  indywidualna,  lecz  znano  również 

odpowiedzialność zbiorową: 

1.  rodowo-rodzinna; 

2.  terytorialna; 

3.  kary reprezentacyjne; 

4.  odpowiedzialność osób trzecich. 

Ad. 1. Wymierzana za herezję przez sądy kościelne, a także za 

krewnobójstwo. 

Ad. 2. Zwana „śladem i krzykiem” – musiano  udać się śladem 

przestępcy.  Niepodniesienie  krzyku  o  zagrożeniu  było 

traktowane jak współudział. 

Ad.  3.  Jeśli  czyn  popełniono  w  mieście,  to  karano 

reprezentantów władz za złamanie procedur (praw). 

Ad.  4.    Wiąże  się  ze  sprawowaniem  opieki.  Tutor  odpowiadał 

za  działania  pupila,  za  sługę  –  właściciel,  ojciec  za  działania 

dzieci, mąż za postępowanie żony. 

 

 

 

Ograniczenie odpowiedzialności: 

A.  wiek 

B.  choroba (umysłowa) 

C.  błąd (działanie w błędzie) i inne

4

. 

 

 

Ad.  VII  .A.  osoby  nieletnie  (12lat  –  dziewczynki;  15  lat  –  chłopcy)  nie 

ponosiły odpowiedzialności. 

 

 

Ad.  VII  .B.  Wyklucza  odpowiedzialność,  gdyż  za  osobę  chorą  umysłowo 

odpowiada opiekun. 

 

 

Ad.  VII  .  C.  Błąd  –  niezgodność  między  rzeczywistością  a  wyobrażeniem. 

Może dotyczyć: 



 

faktów – np. nieświadomość bigamii; 



 

błąd co do prawa – nie powodował bezkarności, jednak ograniczał odpowiedzialność.  

 

Okoliczności wykluczające sankcje karne: 

i. 

samopomoc 

ii. 

początek (zaczepka) 

iii. 

odwet 

iv. 

stan wyższej konieczności 

v. 

działanie wobec osób pozbawionych ochrony prawnej 

vi. 

przedawnienie (dawność) 

vii. 

zgodnie z zasadą zemsty legalnej

5

. 

Ad.  VII.  i.  Przekształciła  się  w  instytucję  zemsty  legalnej.  Bezkarnie  można 

było zabić przestępcę złapanego na gorącym uczynku, a także cudzołożnika.  

                                                           

4

 Inne : przymus fizyczny, afekt, pijaostwo. 

5

 Tolerowanie zemsty ukazuje słabośd paostwa. 

Ad. VII. ii. Zaczepka czynna – poturbowanie. 

 

       Zaczepka słowna - kalumnia

6

. 

 

Zaczepkę 

zaczęto 

traktować 

jako 

instytucję 

wykluczającą 

odpowiedzialność, gdyż nie znano instytucji obrony koniecznej. Tolerowano ją 

do  pobicia,  zranienia  (w  tym  ran  sinych).  Zabójstwo  poprzedzone  zaczepką 

traktowane było jak zabójstwo nieumyślne. 

Ad.  VII.  iii.  Wraz  z  zaczepką  leży  u  podstaw  obrony  koniecznej.  Jeżeli 

nastąpiła zaczepka, to miał prawo nastąpić odwet

7

. 

Ad. VII. iv. Poświęca się jedno dobro dla ratowania drugiego

8

. 

Ad. VII. v. bezkarne zabijanie nierządnic i włóczęg oraz dezerterów.  

Ad. VII. vi. Przedawnienie następuje po 3 latach i 3 miesiącach dla zabójstwa, 

po  8  tygodniach  dla  zranienia.  Poza  tym  występuje  partykularyzm  prawa 

prowadzący do zróżnicowania terminów przedawnień. 

Ad. 

VII. 

vii. 

W 

celu  osiągnięcia  sprawiedliwości  naprawczej 

(zadośćuczynienia).  Zemsta to normalna reakcja na krzywdę.  

Zasady legalności zemsty

9

: 



 

zapowiedź (odpowiedź) – przesłana przez minimów 2 szlachciców; 



  zarejestrowana w grodzie; 



 

wykonana w ciągu 6 tygodni; 



 

miała  być  podjęta  próba  mediacji  prowadząca  do  bezkrwawego 

pojednania

10

. 

 

                                                           

6

 potwarz, oszczerstwo; złośliwe, bezpodstawne, fałszywe oskarżenie 

7

 Odwet powinien byd: natychmiastowy, proporcjonalny do stopnia zagrożenia, nieurojony – taki, który rozwija 

się z rzeczywistością (a nie w stylu” bo mi się wydaje, że on do mnie strzelał”), nie powinien byd wykonywany z 
zemsty. 

8

 Zaliczano do tej kategorii m.in. kradzież z głodu lub nędzy. 

9

 Sprecyzowane w 1588r. 

10

 Mediację prowadzid miał wyznaczony mediator. 

Główszczyzna  stanowiła  drogę  do  wykupienia  się  od  śmierci.  

Nawiązki były taksowane.