Aktywnoœæ fizyczna w prewencji choroby sercowo-naczyniowej

5

Physical activity in prevention of cardiovascular disease

Adamus J.



, Ka³ka D.

 



Military Institute of the Health Service in Warsaw, Poland, Depart-

ment of Cardiology Central Clinical Hospital of the Ministry of Natio-

nal Defence; 

 

Medicine and Rehabilitation Center „Medar” in Wro-

c³aw, Poland, Department of Cardiac Rehabilitation,

e-mail:  d.kalka@promedis.pl
The paper outlines an evolution of the physical activity profile of hu-

man  being,  determined  by  the  natural  environment  conditions,  as

well by the dynamic progress in technology civilization. It was also

emphasized how important role in spreading an epidemics of athe-

rosclerosis – plays a reduced physical activity in people living in hi-

ghly developed countries. Furthermore, the mechanisms of profita-

ble effects of a regular physical training both for primary prevention

of cardiovascular disease and for cardiac rehabilitation were discus-

sed. In this regard, difficulties in realizing rehabilitation programs in

patients  with  previous  ACS  episodes  in  Poland  were  highlighted.

Finally, a necessity of undertaking efforts intended for establishing

physical activity as a routine every-day habit even in young children,

resulting  in  reducing  cardiovascular  morbidity  and  mortality  in  the

later life stages, was stated.

Key words: physical activity, rehabilitation, prevention, cardiovascu-

lar disease

Pol. Merk. Lek., 2007, XXII, 127, 5

Aktywnoœæ fizyczna w prewencji choroby

sercowo-naczyniowej

JERZY ADAMUS



, DARIUSZ KA£KA

 



Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie, Klinika Kardiologii CSK MON, kierownik: dr hab. med. J. Adamus; 

 

Centrum Medycyny i Reha-

bilitacji „Medar” we Wroc³awiu, Dzia³ Rehabilitacji Kardiologicznej, kierownik: dr med. D. Ka³ka

Aktywnoœæ fizyczna w prewencji choroby

sercowo-naczyniowej
Adamus J.



, Ka³ka D.

 



Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie, Klinika Kardiologii CSK

MON; 

 

Centrum  Medycyny  i  Rehabilitacji  „Medar”  we  Wroc³awiu,

Dzia³ Rehabilitacji Kardiologicznej, e-mail: d.kalka@promedis.pl

W artykule przedstawiono zmiany profilu aktywnoœci fizycznej cz³o-

wieka, bêd¹ce skutkiem zarówno zmieniaj¹cych siê warunków œro-

dowiska naturalnego, jak i dynamicznego rozwoju cywilizacji. Pod-

kreœlono  znaczenie  w  rozprzestrzenianiu  siê  mia¿d¿ycy  mniejszej

aktywnoœci  fizycznej  spo³eczeñstw  krajów  wysoko  rozwiniêtych.

Omówiono mechanizmy dobroczynnych efektów regularnego trenin-

gu  ruchowego  zarówno  w  aspekcie  pierwotnej  prewencji  choroby

sercowo-naczyniowej,  jak  i  sk³adowej  rehabilitacji  kardiologicznej.

Podkreœlono jednoczeœnie trudnoœci w realizacji programów rehabi-

litacyjnych w Polsce w przypadku chorych po ostrych incydentach

wieñcowych. Ponadto podano argumenty przemawiaj¹ce za koniecz-

noœci¹ wdra¿ania kompleksowych dzia³añ zmierzaj¹cych do wyro-

bienia sta³ego nawyku aktywnoœci ruchowej w ¿yciu codziennym ju¿

w okresie dzieciñstwa i m³odoœci, co z pewnoœci¹ zaowocuje zmniej-

szeniem  liczby  zachorowañ  na  choroby  uk³adu  kr¹¿enia  w  wieku

dojrza³ym.

S³owa kluczowe: aktywnoœæ fizyczna, rehabilitacja, prewencja, cho-

roba sercowo-naczyniowa

Pol. Merk. Lek., 2007, XXII, 127, 5

Aktywnoœæ  fizyczna  jest  naturalnym  elementem  ludzkiego

¿ycia. Od okresu paleolitu ludy koczownicze pokonywa³y nie-

zmierzone odleg³oœci w celu zdobycia po¿ywienia. Pierwszym

wa¿nym  prze³omem  zmieniaj¹cym  profil  aktywnoœci  rucho-

wej, który dokona³ siê w neolicie, by³ rozwój rolnictwa oraz

przejœcie  z  koczowniczego  na  osiad³y  tryb  ¿ycia.  Kolejne

zmiany  wynika³y  z  wielkich  prze³omów  w  rozwoju  ludzkiej

cywilizacji, takich jak: rewolucja przemys³owa, rozwój œrod-

ków transportu indywidualnego i publicznego, a tak¿e maso-

wa migracja do miast oraz przekszta³cenia struktury ludno-

œci  krajów  wysoko  rozwiniêtych.  Transformacja  trybu  ¿ycia

doprowadzi³a do zmniejszenia aktywnoœci fizycznej zwi¹za-

nej zarówno z wykonywaniem pracy zawodowej, jak i spê-

dzaniem  wolnego  czasu.  W  wyniku  zmian  cywilizacyjnych

cz³owiek sukcesywnie traci³ najwiêkszego naturalnego sojusz-

nika sprzyjaj¹cego dobrej kondycji psychofizycznej, jakim jest

aktywnoœæ ruchowa.

Rozwojowi mia¿d¿ycy, która dotknê³a pocz¹tkowo spo³e-

czeñstwa krajów wysoko uprzemys³owionych, a nastêpnie –

wraz z przejmowaniem zachodniego stylu ¿ycia – rozprze-

strzeni³a siê niemal na ca³ym œwiecie, towarzyszy³ dynamiczny

rozwój badañ nad genez¹, epidemiologi¹ i skutkami klinicz-

nymi tego schorzenia. Jednym z istotnych elementów zdo-

ARTYKU£ REDAKCYJNY

bywanej wiedzy by³o ustalenie czynników ryzyka wyst¹pie-

nia mia¿d¿ycy. Ogromny wk³ad w poznanie przebiegu cho-

rób sercowo-naczyniowych oraz czynników je wywo³uj¹cych

wnios³y  badania  prowadzone  w  ramach  programu  Framin-

gham Heart Study [11].

¯yj¹c w dobie epidemii chorób sercowo-naczyniowych, u

pod³o¿a których le¿y mia¿d¿yca, jesteœmy œwiadkami zaan-

ga¿owania do walki z ni¹ ogromnych œrodków przekraczaj¹-

cych czêsto mo¿liwoœci finansowe nawet krajów wysoko roz-

winiêtych. U³atwienia zwi¹zane z rozwojem cywilizacji i co-

raz wygodniejszym ¿yciem nie powinny nam zatem przes³o-

niæ problemu, jakim jest powolna, ale systematyczna utrata

korzyœci zwi¹zanych z dobroczynnym wp³ywem ruchu na or-

ganizm cz³owieka.

KORZYSTNY WP£YW WYSI£KU FIZYCZNEGO

NA UK£AD SERCOWO-NACZYNIOWY

Mechanizmy  odpowiadaj¹ce  za  ochronny  wp³yw  wysi³ku  fi-

zycznego  na  serce  nie  zosta³y  do  koñca  poznane.  Uwa¿a

siê,  ¿e  s¹  one  zwi¹zane  ze  zmniejszeniem  niedokrwienia

miêœnia sercowego, a tak¿e z modyfikacj¹ reakcji adrener-

J. Adamus, D. Ka³ka

6

gicznej na wysi³ek i stres oraz z wp³ywem na obwodowe miê-

œnie  szkieletowe.  Lista  korzystnych  efektów  aktywnoœci  fi-

zycznej cz³owieka jest bardzo d³uga, a wraz z postêpem na-

uki jest uzupe³niana o kolejne punkty.

Trening fizyczny, wp³ywaj¹c na si³ê i masê miêœni szkieleto-

wych, zwiêksza ich sprawnoœæ oraz uruchamia obwodowe me-

chanizmy adaptacyjne. Ponadto korzystnie modyfikuje gospo-

darkê lipidow¹, powoduj¹c zmniejszenie stê¿enia cholesterolu

ogólnego i triglicerydów oraz poprawiaj¹c stosunek frakcji cho-

lesterolu  HDL-C/LDL-C.  Istniej¹  doniesienia  o  pozytywnym

wp³ywie treningu fizycznego na fibrynolizê, metabolizm wêglo-

wodanów oraz lepkoœæ krwi. Nowsze badania kliniczne wska-

zuj¹ tak¿e na znaczenie aktywnoœci ruchowej podejmowanej w

czasie wolnym dla normalizacji funkcji œródb³onka oraz poœred-

nio dla zahamowania rozwoju zmian mia¿d¿ycowych [22].

Trening fizyczny ogranicza równie¿ proces powstawania

wolnych rodników tlenowych i dziêki temu chroni pacjentów

przed  stresem  oksydacyjnym  wywo³anym  wysi³kiem  [17].

Systematyczny trening zwiêksza ponadto wra¿liwoœæ tkanek

docelowych na insulinê oraz zmniejsza w surowicy krwi stê-

¿enie czynników aterogennych, np. homocysteiny [2, 10]. Ak-

tywny tryb ¿ycia wp³ywa równie¿ korzystnie na równowagê

uk³adu autonomicznego, a przez zwiêkszenie napiêcia uk³adu

przywspó³czulnego zmniejsza napiêcie œcian serca i zwalnia

têtno  spoczynkowe,  co  stanowi  mechanizm  ochronny  przed

wyst¹pieniem groŸnych arytmii komorowych [18, 29].

Wszystkie wymienione skutki aktywnoœci fizycznej le¿¹ u

podstaw istotnego zwi¹zku przyczynowo-skutkowego miêdzy

jej poziomem u danej osoby a incydentami choroby serco-

wo-naczyniowej oraz wynikaj¹c¹ z nich œmiertelnoœci¹. Do-

tyczy to zarówno aktywnoœci zwi¹zanej z wykonywan¹ prac¹

zawodow¹,  jak  i  wypoczynkiem,  którego  pozytywny  wp³yw

wykazano w wielu przeprowadzonych w ci¹gu ostatnich 35

lat badaniach [4, 5, 12, 13, 16, 25, 27].

Kontrolowany wysi³ek fizyczny o odpowiednim natê¿eniu

zapobiega rozwojowi zmian naczyniowych. Jest to efektem

wielokierunkowego jego oddzia³ywania na organizm cz³owie-

ka,  przyczyniaj¹cego  siê  do  korzystnej  modyfikacji  czynni-

ków ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, takich jak: nad-

ciœnienie têtnicze, oty³oœæ, cukrzyca czy zaburzenia lipidowe

[14, 15, 24, 26, 28].

Entuzjazm zwi¹zany z rozwojem technik kardiologii inwa-

zyjnej oraz kardiochirurgii nie powinien przes³oniæ nam praw-

dziwego oblicza mia¿d¿ycy, która – wed³ug dzisiejszej wie-

dzy  –  jest  nieuleczaln¹  chorob¹  prowadz¹c¹  do  œmierci  w

ró¿nym czasie. To w³aœnie o wyd³u¿enie czasu ¿ycia toczy

siê batalia. Poza dzia³aniami naprawczymi w odniesieniu do

naczyñ wieñcowych najwiêksze œrodki s¹ wydatkowane na

badania genetyczne dotycz¹ce t³a mia¿d¿ycy i identyfikacji

czynników aktywuj¹cych proces zapalny oraz na poszukiwa-

nie ró¿norodnych metod – od farmakologicznych do prewen-

cyjnych  –  maj¹cych  na  celu  zatrzymanie  lub  spowolnienie

przebiegu choroby.

ZNACZENIE REHABILITACJI KARDIOLOGICZNEJ

W PREWENCJI WTÓRNEJ

Metod¹ o uznanej i udowodnionej skutecznoœci jest kontro-

lowany  program  treningu  fizycznego,  bêd¹cy  podstawow¹

sk³adow¹ rehabilitacji kardiologicznej. Kliniczne objawy CVD

(cardiovascular disease – choroba sercowo-naczyniowa) s¹

zwi¹zane zazwyczaj z postêpuj¹cym przebiegiem oraz zwiêk-

szeniem zagro¿enia niekorzystnym rozwojem choroby. Mniej-

sza jest przy tym szansa na ca³kowite wyleczenie chorego

lub przynajmniej powrót do akceptowalnego poziomu zdro-

wia. W przypadku osób z rozpoznan¹ CVD w³aœnie kontrolo-

wana rehabilitacja kardiologiczna, prowadzona w odpowied-

nio przygotowanych oœrodkach, gwarantuje poczucie bezpie-

czeñstwa  podczas  treningu.  Skutkuje  to,  wed³ug  naszych

obserwacji, samodyscyplin¹ chorych oraz systematycznoœci¹

w uczestniczeniu w treningu.

Rehabilitacja  kardiologiczna  dziêki  wielotorowemu  dzia-

³aniu przyczynia siê u chorych na niedokrwienie miêœnia ser-

cowego do zwiêkszenia mo¿liwego obci¹¿enia, przy którym

wystêpuj¹ objawy d³awicy piersiowej. To z kolei prowadzi do

obni¿enia poziomu lêku i ograniczenia przypadków depresji

oraz  pozytywnie  wp³ywa  na  jakoœæ  ¿ycia.  Ostatecznym  re-

zultatem  jest  istotne  zwiêkszenie  w  populacji  produkcyjnej

liczby chorych powracaj¹cych do pracy zawodowej [1, 6].

W  warunkach  europejskich,  mimo  istnienia  standardów

postêpowania diagnostycznego i terapeutycznego oraz wy-

sokiego poziomu opieki zdrowotnej, tylko niewielki odsetek

chorych na CVD jest kierowany na rehabilitacjê kardiologicz-

n¹. Konieczne wydaje siê zatem podjêcie intensywnych dzia-

³añ zmierzaj¹cych do opracowania modelu finansowania re-

habilitacji,  jak  równie¿  do  uœwiadomienia  personelowi  me-

dycznemu ró¿nych szczebli, nie wy³¹czaj¹c lekarzy kardiolo-

gów, znaczenia wspomnianej rehabilitacji. Zachêt¹ do takie-

go dzia³ania s¹ metaanalizy wyników randomizowanych ba-

dañ  klinicznych  dotycz¹cych  rehabilitacji  kardiologicznej  u

chorych po przebytym zawale miêœnia sercowego, wskazu-

j¹ce, ¿e programy wykorzystuj¹ce regularny trening fizyczny

mog¹ przyczyniæ siê do redukcji umieralnoœci ogólnej o oko-

³o 25% [23, 24].

Problem ten jest aktualny tak¿e w naszym kraju, uczest-

nictwo  bowiem  chorych  w  spe³niaj¹cych  standardy  progra-

mach  rehabilitacji  kardiologicznej  jest  znikome,  mimo  zna-

cz¹cych podstaw rozwoju nowoczesnego i kompleksowego

modelu, którego twórc¹ jest prof. Zdzis³aw Askanas. Wyko-

rzystuj¹c potencja³ naukowy, wyniki doœwiadczeñ klinicznych

oraz analiz materia³ów wielu opiniotwórczych oœrodków na-

ukowych, opracowano pod przewodnictwem prof. Ryszarda

Piotrowicza „Standardy rehabilitacji kardiologicznej Polskie-

go  Towarzystwa  Kardiologicznego”.  Jest  to  unikatowy,  na-

wet w skali œwiatowej, przewodnik – poradnik, w którym omó-

wiono  wiêkszoœæ  zagadnieñ  zwi¹zanych  z  realizacj¹  kom-

pleksowej rehabilitacji kardiologicznej w praktyce lekarskiej.

Publikacja  ukaza³a  siê  w  11.  numerze  miesiêcznika  „Folia

Cardiologica” z 2004 r.

AKTYWNOŒÆ FIZYCZNA STA£YM ELEMENTEM

STYLU ¯YCIA?

Styl ¿ycia oraz zwi¹zany z nim stopieñ aktywnoœci ruchowej

jest konsekwencj¹ indywidualnych preferencji ka¿dego cz³o-

wieka. Na wybór stylu ¿ycia mog¹ wp³ywaæ uwarunkowania

osobnicze  wynikaj¹ce  ze  stanu  zdrowia,  rodzinne  wzorce

kszta³towane  od  najm³odszych  lat,  czynniki  œrodowiskowe

zwi¹zane z ogóln¹ aktywnoœci¹ grupy rówieœniczej, a tak¿e

uwarunkowania miejscowe decyduj¹ce o dostêpnoœci atrak-

cyjnych  form  uprawiania  aktywnoœci  fizycznej  w  szkole,  w

pracy zawodowej i w czasie wolnym. Program zmiany profilu

aktywnoœci spo³eczeñstwa powinien byæ adresowany przede

wszystkim  do  najm³odszego  pokolenia.  Obserwowane  w

ostatnich dekadach zmniejszenie aktywnoœci fizycznej, skut-

kuj¹ce redukcj¹ dziennego wydatku kalorycznego u dzieci i

nastolatków, jest rezultatem zaniechania gier i zabaw rucho-

wych na rzecz biernego spêdzania czasu przy komputerze.

Brak  ruchu  oraz  wysokokaloryczna  dieta  w  m³odym  wieku

zwiêkszaj¹ zagro¿enie oty³oœci¹, co w póŸniejszym okresie

powoduje zwiêkszenie czêstoœci wystêpowania zespo³u me-

tabolicznego [7, 20].

W  USA  niemal  po³owa  m³odzie¿y  szkolnej  nie  uprawia

sportu rekreacyjnie, a udzia³ w lekcjach wychowania fizycz-

nego zmniejszy³ siê z 42% w 1991 r. do 27% w roku 1997 [9].

Ocena sprawnoœci fizycznej i jej modyfikacja powinny nale-

¿eæ do obowi¹zków odpowiednio wykwalifikowanych lekarzy

zajmuj¹cych siê medycyn¹ szkoln¹ oraz lekarzy podstawo-

wej opieki zdrowotnej bezpoœrednio opiekuj¹cych siê dziec-

kiem. Zbyt czêsto na proœby rodziców wydaje siê orzeczenia

zwalniaj¹ce dzieci z zajêæ wychowania fizycznego. W œwie-

tle faktów o korzystnym wp³ywie treningu ruchowego na or-

Aktywnoœæ fizyczna w prewencji choroby sercowo-naczyniowej

7

ganizm lepsze wydaje siê nieklasyfikowanie dziecka, ni¿ zu-

pe³ne zwolnienie go z zajêæ.

Nawyk aktywnoœci fizycznej powinien byæ wpisany w styl

¿ycia  ju¿  w  dzieciñstwie.  Jego  wytworzenie  oraz  wsparcie

rozwojem zwi¹zanych z tym pasji gwarantuje uwzglêdnianie

potrzeby ruchu w codziennym ¿yciu. Edukacja prowadzona

w  szkole,  po³¹czona  ze  œwiadomym  uczestnictwem  w  tym

procesie rodziców, mo¿e stanowiæ podstawê do kszta³towa-

nia  modelu  ¿ycia  uwzglêdniaj¹cego  odpowiednio  natê¿ony

trening  fizyczny  w  starszym  wieku.  Mobilizacja  dzieci  oraz

tworzenie im odpowiednich warunków do uprawiania sportu

amatorskiego mo¿e zapobiec zaniechaniu aktywnoœci rucho-

wej przez po³owê m³odzie¿y koñcz¹cej szko³ê. Ka¿de dziec-

ko musi mieæ codziennie mo¿liwoœæ przejawiania aktywno-

œci fizycznej zarówno podczas zajêæ szkolnych, jak i w cza-

sie wolnym. Zwiêkszanie liczby godzin zajêæ wychowania fi-

zycznego  powinno  wi¹zaæ  siê  z  tworzeniem  odpowiedniej

bazy do prowadzenia zajêæ sportowych, co dziêki w³aœciwe-

mu wykorzystaniu czasu przyczyni siê do optymalizacji efek-

tu  zdrowotnego.  System  edukacji  powinien  byæ  wspierany

przez  pracowników  ochrony  zdrowia  na  wszystkich  szcze-

blach, w³¹czaj¹c w to organizowanie systemu i jego finanso-

wanie.

Istotnym  problemem,  który  powinien  byæ  rozwi¹zywany

ju¿ na poziomie gminy, jest wspieranie sportu amatorskiego,

który bardzo czêsto jest poza zajêciami w szkole jedyn¹ for-

m¹ zorganizowanej  aktywnoœci fizycznej. U m³odych osób,

w przypadku których istnieje zwiêkszone ryzyko wyst¹pienia

chorób  sercowo-naczyniowych  ze  wzglêdu  na  obserwowa-

ne czynniki ryzyka, wa¿na jest równie¿ modyfikacja tych czyn-

ników. W sytuacji zupe³nego braku aktywnoœci fizycznej lub

aktywnoœci marginalnej obowi¹zkiem lekarza jest przedsta-

wienie korzyœci wynikaj¹cych z regularnego podejmowania

wysi³ku fizycznego oraz zaproponowanie modyfikacji aktyw-

noœci fizycznej, a nastêpnie sprawowanie nadzoru nad sto-

sowaniem  zaleceñ.  Nale¿y  pamiêtaæ,  ¿e  wiele  zmian  le¿¹-

cych u pod³o¿a rozwoju blaszki mia¿d¿ycowej obserwuje siê

w naczyniach nawet u bardzo m³odych ludzi [19].

Dzia³ania podejmowane w m³odszych grupach wiekowych

przynios¹  d³ugotrwa³e  i  wymierne  efekty  w  postaci  zmniej-

szenia zagro¿enia chorob¹ sercowo-naczyniow¹. Natomiast

du¿¹ skutecznoœci¹ w odniesieniu do doros³ej populacji ce-

chuj¹ siê kampanie promuj¹ce zdrowy tryb ¿ycia oraz dzia-

³ania prozdrowotne, tak¿e w miejscu pracy. Polegaj¹ one na

ochronie pracowników przed wp³ywem negatywnych czynni-

ków oddzia³uj¹cych na stanowisku pracy oraz na tworzeniu

uwarunkowanych ekonomicznie mo¿liwoœci uprawiania spor-

tu, co wp³ywa na ogólny stan zdrowia, a wiêc poœrednio tak-

¿e na mniejsz¹ absencjê w pracy.

Wed³ug najnowszych wytycznych, na aktywnoœæ fizyczn¹

powinno siê przeznaczaæ co najmniej pó³ godziny dziennie

przez wiêkszoœæ dni tygodnia. Aktywnoœæ taka powinna obej-

mowaæ 5-10 minut rozgrzewki, 20-30 minut wysi³ku tlenowe-

go i 5-10 minut fazy zakoñczenia wysi³ku. Docelowa czêstoœæ

akcji serca w czasie wysi³ku fizycznego powinna wynosiæ 60-

75% maksymalnej czêstoœci serca [8]. Taki wynik uzyskuje

siê dziêki wysi³kowi wymagaj¹cemu zaanga¿owania du¿ych

grup miêœniowych, czyli np.: szybkiemu marszowi, joggingo-

wi,  jeŸdzie  na  rowerze,  grze  w  tenisa,  aerobikowi,  a  tak¿e

coraz popularniejszemu Nordic Walking. Obecnie nie dyspo-

nujemy  dowodami  naukowymi  œwiadcz¹cymi  o  mo¿liwoœci

zwiêkszania korzyœci w sferze prewencji przez nasilanie na-

tê¿enia treningu. Okaza³o siê przy tym, ¿e du¿a aktywnoœæ

fizyczna musi byæ trwa³ym elementem wpisanym na sta³e w

codzienne ¿ycie. Aktywnoœæ sportowa przejawiana 20-40 lat

wczeœniej nie wp³ywa³a na czêstoœæ wystêpowania choroby

niedokrwiennej serca, która by³a taka sama jak wœród osób,

które nigdy nie uprawia³y sportu [21].

Mimo doskonale znanych czynników ryzyka oraz metod

oceny ryzyka globalnego nie potrafimy wprowadziæ w ¿ycie

spójnych rekomendacji dotycz¹cych intensyfikacji aktywno-

œci fizycznej. Z powodu zatrwa¿aj¹cych danych, mówi¹cych

o 100% zwiêkszeniu liczby zgonów z powodów naczyniowych

w  skali  œwiatowej,  przewiduje  siê  poszukiwanie  do  2020  r.

metod wdra¿ania dzia³añ profilaktycznych, w których aktyw-

noœæ fizyczna zosta³a uwzglêdniona – wed³ug danych przed-

stawionych w 2002 r. przez Benjamina i Smitch’a – we wszyst-

kich trzech stopniach profilaktyki kardiologicznej [3].

PODSUMOWANIE

G³ównym wyzwaniem jest opracowanie i wdra¿anie prostych,

tanich  i  kompleksowych  programów  prewencji  pierwszora-

zowego wyst¹pienia choroby sercowo-naczyniowej i jej kon-

sekwencji. Jednym z podstawowych elementów tych progra-

mów powinna byæ odpowiednio natê¿ona aktywnoœæ fizycz-

na.  Wielotorowa  modyfikacja  czynników  ryzyka  przyczynia

siê do zmniejszenia liczby zachorowañ na CVD oraz przy-

padków  œmierci  sercowej.  Prewencyjne  podejœcie  do

mia¿d¿ycowego t³a CVD jest jedynym postêpowaniem nace-

chowanym skutecznoœci¹. Wyniki wielu badañ populacyjnych

upowa¿niaj¹ do ci¹g³ego i intensywnego promowania syste-

matycznej aktywnoœci fizycznej, bez wzglêdu na wiek. Sta-

nowi to jeden z priorytetowych celów kardiologii prewencyj-

nej,  którego  osi¹gniêcie  pozwoli  zmieniæ  w  du¿ym  stopniu

zatrwa¿aj¹ce statystyki dotycz¹ce chorób sercowo naczynio-

wych. Warto ju¿ teraz zadbaæ o uœwiadomienie spo³eczeñ-

stwu istoty zagadnienia oraz opracowaæ program naprawczy

na wzór programu zwalczania i zapobiegania oty³oœci, wdro-

¿onego przez Amerykañskie Towarzystwo Kardiologiczne, do

którego  zaanga¿owano  media  publiczne,  znane  osoby  z

show-biznesu oraz polityków.

PIŒMIENNICTWO

1. Aggarwal A., Ades P.A.: Exercise rehabilitation of older patients with car-

diovascular disease. Cardiol. Clin., 2001, 19, 525-536.

2. Ali A., Mehra M.R., Lavie C.J. i wsp.: Modulatory impact of cardiac reha-

bilitation on hyperhomocysteinemia in patients with coronary artery dise-

ase and „normal” lipid levels. Am. J. Cardiol., 1998, 82, 1543-1545, A8.

3. Benjamin  E.J.,  Smitch  S.C.  i  wsp.:  Task  Force  #1  –  Magnitude  of  the

Prevention Problem: Opportunities and Challenges. JACC, 2002, 40, 579-

651.

4. Berlin J.A., Colditz G.A.: A meta-analysis of physical activity in the pre-

vention  of  coronary  heart  disease.  Am.  J.  Epidemiol.,  1990,  132,  612-

628.

5. Blair S.N., Kohl H.W. III, Paffenbarger R.S. Jr. i wsp.: Physical fitness and

all- cause mortality: a prospective study of healthy men and women. JAMA,

1989, 262, 2395-2401.

6. Blumenthal J.A, Emery C.F., Madden D.J. i wsp.: Cardiovascular and be-

havioral  effects  of  aerobic  exercise  training  in  healthy  older  men  and

women. J. Gerontol., 1989, 44, M147-157.

7. Boreham C., Riddoch C.: The physical activity, fitness and health of chil-

dren. J. Sports Sci., 2001, 19, 915-929.

8. Borg G.: Perceived exertion as an indicator of somatic stress. Scand. J.

Rehabil. Med., 1970, 2, 92-98.

9. Center for Disease Control and Prevention: Youth risk behavior surveil-

lance. United States, 1997, MMWR, 1998, 47, 1-89.

10. Dylewicz  P.,  Bienkowska  S.,  Szczesniak  L.  i  wsp.:  Beneficial  effect  of

short-term endurance training on glucose metabolizm during rehabilita-

tion after coronary bypass surgery. Chest, 2000, 117, 47-51.

11. Kannel W.B., Dawber T.R., Kagan A. i wsp.: Factors of risk in develop-

ment of coronary heart disease – six year follow-up experience; the Fra-

mingham Study. Ann. Intern. Med., 1966, 55, 33-50.

12. Kaplan  G.A.,  Strawbridge  W.J.,  Cohen  R.D.,  Hungerford  L.R.:  Natural

history  of  leisure-time  physical  activity  and  its  correlates:  associations

with mortality from all-causes and cardiovascular disease over 28 years.

Am. J. Epidemiol., 1996, 144, 793-797.

13. Karvonen  M.J.:  Physical  activity  in  work  and  leisure  time  in  relation  to

cardiovascular disease. Ann. Clin. Res., 1983, 14, suppl. 34, 118-123.

14. Kelley G.A., Kelley K.S.: Progressive resistance exercise and resting blood

pressure: A meta analysis of randomized controlled trials. Hypertension,

2000, 35(3), 838-843.

15. Kokkinos P.F., Narayan P., Papademetriou V.: Exercise as hypertension

therapy. Cardiol. Clin., 2001, 19 (3), 507-516.

16. Lakka  T.A.,  Venalainen  J.M.,  Rauramaa  R.  i  wsp.:  Relation  of  leisure-

time physical activity level and cardiorespiratory fitness to the risk of acu-

te myocardial infarction in men. N. Engl. J. Med., 1994, 339, 1549-1554.

17. Leaf D.A., Kleinman M.T., Hamilton M., Deitrick R.W.: The exercise-indu-

ced  oxidative  stress  paradox:  the  effects  of  physical  exercise  training.

Am. J. Med. Sci., 1999, 317, 295-300.

J. Adamus, D. Ka³ka

8

18. Malfatto G., Facchini M., Sala L. I wsp.: Effects of cardiac rehabilitation

and beta-blocker therapy on heart rate variability after first acute myocar-

dial infarction. Am. J. Cardiol., 1998, 81, 834-840.

19. McGill H.C. Jr., McMahan C.A., Herderick E.E. i wsp.: Origin of atherosc-

lerosis in childhood and adolescence. Am. J. Clin. Nutr., 2000, 72, suppl.,

1307S-1315S.

20. Misra A.: Risk factors for atherosclerosis in young individuals. J. Cardio-

vas. Risk, 2000, 7, 215-229.

21. Morris  J.N.,  Clayton  D.J.,  Everitt  M.G.  i  wsp.:  Exercise  in  leisure  time:

coronary attack and death rates. Br. Heart J., 1990, 63, 325-334.

22. Niebauer J., Hambrecht R., Velich T. i wsp.:  Attenuated progression of

coronary  artery  disease  after  6  years  of  multifactorial  risk  intervention:

role of physical exercise. Circulation, 1997, 96, 2534-2541.

23. O’Connor G.T., Buring J.E., Yusuf S. i wsp.: An overview of randomized

trials  of  rehabilitation  with  exercise  after  myocardial  infarction.  Circula-

tion, 1989, 80, 234-244.

24. Oldridge  N.B.,  Gayatt  G.H.,  Fischer  M.E.  i  wsp.:  Cardiac  rehabilitation

after myocardial infarction. Combined experience of randomized clinical

trials. JAMA, 1998, 260, 945-950.

25. Paffenbarger R.S. Jr., Hale W.E.: Work activity and coronary heart mor-

tality. N. Engl. J. Med., 1975, 292, 545-550.

26. Poirier P., Giles T.D., Bray G.A. i wsp.: AHA Scientific Statement. Obesity

and  cardiovascular  disease:  pathophysiology,  evaluation,  and  effect  of

weight loss. Circulation, 2006, 113, 898-918.

27. Powell  K.E.,  Thompson  P.D.,  Caspersen  C.J.,  Kendrick  J.S.:  Physical

activity  and  the  incidence  of  coronary  heart  disease.  Ann.  Rev.  Public

Health, 1987, 8, 253-287.

28. Taylor R.S., Brown A., Ebrahim S. i wsp.: Exercise-based rehabilitation for

patients with coronary heart disease: systematic review and meta-analysis

of randomized controlled trials. Am. J. Med., 2004, 116(10), 682-692.

29. Tygrysen H., Wettervik C., Wennerblom B.: Intensive home-based exer-

cise training in cardiac rehabilitation increases exercise capacity and heart

rate variability. Int. J. Cardiol., 2001, 79, 175-182.

Otrzymano 29 sierpnia 2006 r.

Adres: Dariusz Ka³ka, Dzia³ Rehabilitacji Kardiologicznej Centrum Medycyny

i  Rehabilitacji  „Medar”,  Wroc³aw  54-135,  ul.  Rêkodzielnicza  16,  tel.  (0  71)

780 99 26, faks (0 71) 780 99 69, e-mail: d.kalka@promedis.pl

MIÊDZYNARODOWA

 KONFERENCJA NAUKOWO-SZKOLENIOWA

„POSTÊPOWANIE W STANACH ZAGRO¯ENIA”

Warszawa

 15-17.11.2007 r.

Miejsce obrad: Wojskowy Instytut Medyczny i Centrum Konferencyjne WP

Organizator: Wojskowy Instytut Medyczny, Klinika Chorób Wewnêtrznych,
Pneumonologii i Alergologii CSK MON

Zg³oszenia tematów wyk³adów i udzia³u w konferencji proszê kierowaæ do:
Wojskowego Instytutu Medycznego, Klinika Chorób Wewnêtrznych, Pneumonologii i Alergologii CSK MON
tel. (022) 612 24 10, faks (022) 6 816 588
e-mail: tplusa@wim.mil.pl