1
1
W praktyce fotograficznej sto-
sunkowo rzadko mamy do czynie-
nia z odbitkami, które podczas
wykonywania pod powiêkszalni-
kiem nie wymagaj¹ dodatkowego
dowietlania fragmentów i ma-
skowania. Przyczyna tego zjawi-
ska tkwi w ró¿nicy miêdzy po-
jemnoci¹ tonaln¹ negatywu i pa-
pieru fotograficznego.
Wyobramy sobie, ¿e chcemy
sfotografowaæ motyw owie-tlony
czêciowo wiat³em s³onecznym,
czêciowo za pozostaj¹cy w g³ê-
bokim cieniu. Za przyk³ad mo¿e
pos³u¿yæ brama starej kamienicy
z interesuj¹cymi ozdobami na in-
tensywnie owietlonej cianie
frontowej i niemniej interesuj¹cy-
mi szczegó³ami wewn¹trz, gdzie
wiat³o dociera w znacznie mniej-
szej iloci. Nasze oczy s¹ w stanie
zarejestrowaæ szczegó³y zarówno
w wiat³ach jak i cieniach jedno-
czenie, i to nawet wtedy, gdy sto-
sunek ich jasnoci wynosi 1 do
500 000.
Ile jednak z tego, co widzimy
jest w stanie zarejestrowaæ nega-
tyw czarno-bia³y? Przenosi on -
i tak du¿¹ jak na materia³ wiat³o-
czu³y - stosunek jasnoci 1 do
1000, niemniej podczas fotografo-
wania bêdziemy musieli podj¹æ
decyzjê, czy nawietlaæ go ,,na
wiat³a czy te¿ ,,na cienie.
A co z tego, co zarejestruje ne-
gatyw, da siê odwzorowaæ w pro-
cesie powiêkszania na papier fo-
tograficzny? Papier o powierzchni
b³yszcz¹cej ,,przenosi ró¿nicê
jasnoci zaledwie oko³o 1 do 50
(zale¿nie od gradacji), dla papieru
o powierzchni matowej stosunek
ten wynosi tylko 1 do 25.
Wniosek jest oczywisty -
w procesie powiêkszania nie je-
stemy w stanie bez dodatkowych
manipulacji uzyskaæ na papierze
tego, co i tak drog¹ kompromisu
(nawietlanie ,,na wiat³a lub
,,na cienie) uda³o nam siê zareje-
strowaæ na negatywie. Postaram
siê wiêc, na kilku prostych przy-
k³adach objaniæ, na czym polega-
j¹ owe ,,manipulacje.
MASKOWANIE
I DOWIETLANIE
Najprostszym sposobem wp³y-
wania na obraz pozytywowy jest
maskowanie i dowietlanie po-
szczególnych partii obrazu. Mo¿-
na je stosowaæ przy wykonywaniu
powiêkszeñ zarówno na papierach
o sta³ej gradacji jak i wielograda-
cyjnych.
Przed wykonaniem odbitki na-
wietlamy paski testowe dla naj-
wa¿niejszych naszym zdaniem
partii kadru oraz dla najjaniej-
szych i najciemniejszych jego
miejsc. Po wykonaniu i obróbce
pasków testowych oraz zanotowa-
niu wartoci czasów ich nawie-
tlania podejmujemy decyzjê,
które partie kadru nawietliæ obfi-
ciej, które mniej oraz dla których
partii pozostawiæ zmierzony na
pocz¹tku czas nawietlania.
Do maskowania stosujemy tzw.
maski. Aby je wykonaæ po-
trzebny nam bêdzie czarny karton,
który mo¿emy zakupiæ w sklepie
papierniczym, oraz kilka kawa³-
ków cienkiego drutu gruboci 1-2
mm, na przyk³ad ze szprychy ro-
werowej. Wycinamy z kartonu
rozmaite kszta³ty ró¿nej wielkoci
- mog¹ to byæ ko³a, elipsy, prosto-
k¹ty, trójk¹ty, a nastêpnie przy po-
mocy kleju lub tamy klej¹cej
mocujemy je do drucianych
uchwytów. Raz wykonane maski
mo¿emy przechowywaæ w teczce
i w razie koniecznoci ponownie
z nich korzystaæ. Mo¿e zaistnieæ
sytuacja, ¿e bêdziemy musieli wy-
konaæ indywidualn¹ maskê tylko
na potrzeby jednego zdjêcia, dla-
tego te¿ podczas pracy w ciemni
powinnimy mieæ zawsze przygo-
towany kawa³ek czarnego kartonu
i no¿yczki.
Z kolei do dowietlania po-
szczególnych partii negatywu po-
trzebne nam bêd¹ prostok¹tne ar-
kusze czarnego kartonu z wyciê-
tymi w nich pojedynczymi otwo-
rami rozmaitych kszta³tów i wiel-
koci. Otwór wykonany w takiej
masce pozwala nam na nawietla-
nie papieru tylko na wybranym
przez nas obszarze kadru, podczas
gdy pozosta³a jego czêæ jest za-
kryta i nie nawietlana.
Podczas nawietlania odbitki
maski lub kawa³ki kartonu
z otworami umieszczamy na dro-
dze promieni wiat³a padaj¹cych
z obiektywu powiêkszalnika na
papier fotograficzny. Poprzez
zwiêkszanie lub zmniej-szanie
odleg³oci maski lub kartonu
z otworami od papieru fotogra-
ficznego (poruszanie w pionie)
mamy wp³yw na wielkoæ masko-
wanego lub dowietlanego obsza-
ru oraz szerokoæ obszaru przej-
ciowego znajduj¹cego siê pomiê-
dzy obszarem nawietlanym no-
minalnie a obszarem modyfiko-
wanym. Zauwa¿my, ¿e przy
zwiêkszaniu odleg³oci maski od
papieru fotograficznego coraz
wiêkszemu rozmyciu ulegaj¹ kon-
tury rzutowanego przez ni¹ na pa-
POWIÊKSZANIE
KREATYWNE
R
Ro
ob
be
errtt U
Urrb
ba
añ
ñs
sk
kii
Zdjêcie na papierze o sta³ej gradacji Fotonbrom, gradacja normalna. Nawietlanie odbitki prowadzono
nastêpuj¹co:
1. ca³y obraz nawietlano przez 7 sekund,
2. obszar 1, 3, 4 i 5 zakryto mask¹, obszar 2 nawietlano przez 43 sekundy,
3. dowietlono obszary 3, 4, 5 przez 40 sekund (ka¿dy oddzielnie).
2
2
pier cienia. Odpowiednio poru-
szaj¹c mask¹ w poziomie podczas
nawietlania równie¿ wp³ywamy
na kszta³t obszaru modyfikowa-
nego i strefy przejciowej.
Proces maskowania i dowie-
tlania jest stosunkowo ³atwy do
opanowania, przypomina zabawy
w teatr cieni, gdy przy tylnym
wietle dziêki odpowiednio wy-
ciêtym figurkom czy u³o¿eniu r¹k
mo¿emy otrzymaæ na przeciwle-
g³ej cianie interesuj¹ce kszta³ty.
Przy odrobinie wyobrani bardzo
szybko osi¹gn¹æ mo¿na dobre
efekty.
Tak jak w teatrze cieni przy
maskowaniu pod powiêkszalni-
kiem mo¿na równie¿ w odpowie-
dni sposób sk³adaæ d³onie i poru-
szaæ palcami tworz¹c w ten spo-
sób wymylne kszta³ty masek.
Wymaga to jednak du¿ego do-
wiadczenia.
METODA MASKI
SREBROWEJ
Innym sposobem wp³ywania na
koñcowy wygl¹d obrazu pozyty-
wowego jest zastosowanie meto-
dy maski srebrowej. Metoda ta
zosta³a opisana przez Paw³a Wój-
cika w ksi¹¿ce pod tytu³em
Obróbka czarno-bia³ych materia-
³ów fotograficznych (wyd. Al-
mapress, 1989 r.). Ze wzglêdu na
niedostêpnoæ tej publikacji na
rynku, jak i w bibliotekach pu-
blicznych, pozwolê sobie j¹ teraz
przedstawiæ, gdy¿ zas³uguje na
uwagê i jest ³atwa w u¿yciu nawet
przez pocz¹tkuj¹cych fotoamato-
rów.
Oto przebieg czynnoci, jakie
musimy wykonaæ:
1.
Ustalamy czas nawietlania
papieru fotograficznego dla
cieni i dla wiate³.
2.
Arkusz nie nawietlonego
papieru fotograficznego za-
nurzamy w kuwecie z wywo³ywa-
czem pozytywowym na oko³o 3
minuty, tak aby emulsja papieru
dobrze nasi¹k³a wywo³ywaczem.
3.
Wyjmujemy nas¹czony ar-
kusz i uk³adamy na szybie
emulsj¹ do góry, po czym dok³a-
dnie wycieramy go z nadmiaru
wywo³ywacza.
4.
Uk³adamy szybê z arkuszem
na p³ycie powiêkszalnika.
5.
Wykonujemy pierwsze na-
wietlanie przez 75% czasu
potrzebnego do prawid³owego na-
wietlania cieni, po czym wy³¹-
czamy ¿arówkê powiêkszalnika.
6.
Czekamy 3-4 minuty nie po-
ruszaj¹c w tym czasie papie-
rem. W miejscach nawietlonych
nast¹pi wywo³anie obrazu. Wy-
tworzone na tych obszarach meta-
liczne srebro wytworzy tak zwan¹
maskê srebrow¹, która ma za
zadanie zapobiec dalszemu za-
wietlaniu cieni pozytywu. Gê-
stoæ powsta³ej maski jest propor-
cjonalna do stopnia nawietlenia
obrazu.
7.
Po wstêpnym wywo³aniu
maski, to znaczy gdy obraz
nie bêdzie ulega³ ju¿ dalszym
zmianom, ponownie w³¹czamy
¿arówkê powiêkszalnika. Teraz
nawietlamy papier przez czas po-
trzebny do nawietlenia wiate³
pomniejszony o czas, przez jaki
papier zosta³ ju¿ nawietlony.
8.
Zdejmujemy papier z szyby
i poddajemy go dalej stan-
dardowej obróbce, to jest wywo-
³aniu, przerywaniu, utrwalaniu
i p³ukaniu.
Otrzymane t¹ metod¹ zdjêcie
bêdzie mia³o czytelne szczegó³y
zarówno w cieniach, jak i wia-
t³ach. Czasami w czasie procesu
mo¿e w sposób nie zamierzony
dojæ do zjawiska czêciowej
pseudosolaryzacji, co niew¹tpli-
Zdjêcie próbne na papierze o sta³ej gradacji Fotonbrom, gradacja normalna. Odbitkê nawietlano na
wiat³a, czas 50 sekund
Zdjêcie próbne na papierze o sta³ej gradacji Fotonbrom, gradacja normalna. Odbitkê nawietlano
na cienie, czas 7 sekund
3
3
wie prowadzi do urozmaicenia
obrazu, które jednak niekoniecz-
nie musi siê nam podobaæ. Aby
tego unikn¹æ nale¿y zmieniæ
proporcje czasów nawietlania.
(Osobom zainteresowanym uzy-
skaniem zamierzonej pseudosola-
ryzacji polecam artyku³, który
ukaza³ siê w
foto
7/99).
PAPIERY
WIELOGRADACYJNE
Zastosowanie metody maski
srebrowej ma szczególne uzasa-
dnienie w przypadku wykonywa-
nia powiêkszeñ na papierach
o tradycyjnym pod³o¿u papiero-
wym i o sta³ej gradacji. Mimo i¿
s¹ one w dalszym ci¹gu w u¿yciu,
dzi bardziej od nich popularne s¹
papiery wielogradacyjne. Pozwa-
laj¹ one na osi¹gniêcie podobnych
efektów bez koniecznoci k³opo-
tliwego taplania siê w wywo³y-
waczu.
Papiery wielogradacyjne, umo-
¿liwiaj¹ce - poprzez zastosowanie
odpowiedniej filtracji podczas na-
wietlania pod powiêkszalnikiem
- uzyskanie ró¿nych gradacji na
tej samym arkuszu papieru daj¹
ogromn¹ swobodê w wykonywa-
niu powiêkszeñ. Czêstokroæ mo-
¿emy zrezygnowaæ z k³opotliwe-
go maskowania i dowietlania.
Procedura nawietlania papieru
wielogradacyjnego w wiêkszoci
przypadków przebiega w sposób
nastêpuj¹cy. Ca³¹ odbitkê nawie-
tlamy pocz¹tkowo w jednej z naj-
ni¿szych gradacji, na przyk³ad
00 lub 0. Na wstêpie wykonu-
jemy paski testowe, gdy¿ nie nale-
¿y wykluczyæ mo¿liwoci nie-
wielkiego dowietlenia nie-
których partii obrazu. W wiêkszo-
ci przypadków jednak tak du¿a
rozpiêtoæ tonalna, jak¹ daj¹ te
gradacje, powinna okazaæ siê wy-
starczaj¹ca do zarejestrowania
wszystkich szczegó³ów.
Odbitka nawietlona w gradacji
,,00 lub ,,0 bêdzie wygl¹da³a
jak mocno wyprana, pozbawio-
na g³êbokich czerni w cieniach.
Musimy wiêc dokonaæ drugiego
nawietlenia odbitki, tym razem
w gradacji wysokiej, na przyk³ad
4 lub 5. U¿ycie tak wysokiej
gradacji spowoduje nawietlenie
jedynie najciemniejszych partii
obrazu w cieniach, podczas gdy
szczegó³y w wiat³ach pozostan¹
bez zmian. I tu równie¿ warto
wczeniej nawietliæ paski testo-
we.
Nale¿y zwróciæ uwagê na za-
chowanie szczególnej ostro¿noci
podczas wymiany filtrów w po-
wiêkszalniku pomiêdzy poszcze-
gólnymi nawietleniami. Po³o¿e-
nie maskownicy z nawietlan¹
kartk¹ papieru oraz ustawienie
ostroci w powiêkszalniku powin-
no pozostaæ nie zmienione.
W przeciwnym wypadku otrzy-
mamy... poruszone zdjêcie.
Bardziej szczegó³owy opis do-
tycz¹cy zasady dzia³ania, cech
charakterystycznych oraz techniki
wykonywania powiêkszeñ na pa-
pierach wielogradacyjnych zosta³
przedstawiony w
foto
3/99 w ar-
tykule Rozdzielone gradacje.
DOWO£YWANIE
Czasami mo¿e siê zdarzyæ, ¿e
pomimo naszych usilnych starañ
jaki fragment kadru zosta³ niedo-
statecznie dowietlony lub zama-
skowany. Je¿eli odbitka jest nie-
wielkich rozmiarów to mo¿emy
pozwoliæ sobie na wykonanie na-
stêpnego egzemplarza. Je¿eli jed-
nak wykonalimy powiêkszenie
du¿ego formatu, na przyk³ad
30x40 cm lub wiêksze, które wy-
maga³o od nas znacznego nak³adu
pracy, wtedy korzystniej bêdzie
Slogan reklamowy papierów wielogradacyjnych
Ilforda Multigrade IV RC Deluxe mo¿na przet³u-
maczyæ jako: SZTUKA UWODZENIA... PRECY-
ZYJNIE I POD KONTROL¥. Oprócz nawi¹zania
do tematu zdjêcia ma on zwróciæ uwagê poten-
cjalnych u¿ytkowników tego materia³u na mo¿li-
woci pe³nej i precyzyjnej kontroli podczas wyko-
nywania czarno-bia³ych odbitek.
Zdjêcie na papierze o sta³ej gradacji Fotonbrom,
gradacja normalna. Odbitkê uzyskano metod¹
maski srebrowej, widoczny jest efekt czêciowej
pseudosolaryzacji obrazu. Czas pierwszego na-
wietlania wynosi³ 7 sekund, czas drugiego na-
wietlania - 40 sekund.
4
4
wykonaæ miejscowe dowo³ywa-
nie lub rozjanianie takiej odbitki.
Dowo³ywanie przeprowadza-
my przy pomocy stê¿onego wy-
wo³ywacza, który przygotowuje-
my w ma³ym s³oiczku, przed
przyst¹pieniem do pracy w cie-
mni. Po wyjêciu odbitki z wywo-
³ywacza p³uczemy j¹ w strumie-
niu wody (nie przerywaczu!), po-
tem na zbyt jasne miejsce nanosi-
my przy pomocy k³êbuszka waty
niewielk¹ iloæ stê¿onego wywo-
³ywacza i delikatnie pocieramy.
Je¿eli dowo³ywany fragment ma
bardzo ma³e rozmiary, nawijamy
niewielki kosmyk waty na zapa³-
kê. Aby unikn¹æ powstawania za-
cieków odbitkê nale¿y u³o¿yæ na
poziomej powierzchni. Po zakoñ-
czeniu zabiegu zdjêcie poddaje-
my utrwalaniu i p³ukaniu.
ROZJANIANIE
Zdarzaj¹ siê te¿ sytuacje od-
wrotne ni¿ opisana powy¿ej -
pewne fragmenty odbitki wyjd¹
za ciemne. Rozjanianie prze-
prowadzamy przy pomocy os³a-
biacza Farmera, który mo¿na
zakupiæ w sklepach z chemi¹
fotograficzn¹. Nale¿y pamiêtaæ,
¿e jest to silna trucizna, st¹d
wskazana jest praca w gumo-
wych rêkawicach. Os³abiacz
jest nietrwa³y i powinien byæ
przygotowany bezporednio
przed rozpoczêciem pracy
w ciemni. Prawid³owo przygo-
towany os³abiacz ma kolor ja-
sno¿ó³ty. Je¿eli roztwór jest
ciemniejszy oznacza to, ¿e ma
zbyt du¿e stê¿enie - przebieg
reakcji bêdzie wówczas zbyt
szybki i nie bêdziemy w stanie
kontrolowaæ przebiegu procesu.
Zielone zabarwienie os³abiacza
wiadczy o jego zu¿yciu.
Rozjanianiu poddajemy odbit-
ki ca³kowicie utrwalone, w prze-
ciwnym razie powstan¹ plamy.
Przy pomocy k³êbuszka waty na-
nosimy niewielk¹ iloæ roztworu
na odbitkê. Czynnoæ t¹ przepro-
wadzamy szybko aby nie dopu-
ciæ do powstania za¿ó³ceñ na
zdjêciu. Potem natychmiast wk³a-
damy odbitkê do utrwalacza,
który zneutralizuje os³abiacz.
KONTROLA
BIELI I CZERNI
Wa¿nym problemem podczas
wykonywania odbitek jest kontro-
la bieli i stopnia zaczernienia.
Kontrolê bieli przeprowadzamy
doginaj¹c róg mokrego papieru do
najjaniejszych wiate³ na obra-
zie, które wed³ug naszych zamie-
rzeñ powinny byæ bia³e. Pod³o¿e
papieru jako idealnie bia³e (o ile
nie jest koloru kremowego) bê-
dzie stanowi³o doskona³y punkt
odniesienia dla porównañ - dosyæ
czêsto bowiem mo¿emy ulec z³u-
dzeniu.
Jeli chodzi o stopieñ zaczer-
nienia obrazu, to warto wiedzieæ,
¿e odbitka mokra jest zawsze nie-
co janiejsza ni¿ po wysuszeniu.
Nale¿y to wiêc uwzglêdniæ wcze-
niej i wykonywaæ odbitki o ton
janiejsze w stanie mokrym. Po
wysuszeniu bêd¹ takie, jakie pla-
nowalimy otrzymaæ. A¿eby na-
braæ wprawy proponujê w ramach
æwiczenia wykonanie dwóch
identycznie nawietlonych odbi-
tek i porównaæ mokr¹ z wysuszo-
n¹.
Przedstawione w tym artykule
metody wp³ywania na wygl¹d
obrazu pozytywowego - czarno-
bia³ej odbitki - to podstawa war-
sztatu obróbki ciemniowej. Z po-
zoru mog¹ wydawaæ siê skompli-
kowane. Jednak trening czyni mi-
strza. Na pocz¹tku bêdziemy mu-
sieli powieciæ trochê materia³ów
na próby i uzbroiæ siê w cierpli-
woæ. Zachêcam do wykonywa-
nia pasków testowych przed ka¿-
dym nawietleniem papieru.
W ten sposób zaoszczêdzimy spo-
ro nerwów, materia³ów i pieniê-
dzy. ¯yczê powodzenia. n
Zdjêcia wykonano na b³onie Fomapan 200T na-
wietlonej nominalnie, wywo³anie przeprowadzono
w wywo³ywaczu W-37.
Zdjêcie na papierze wielogradacyjnym Ilford Multigrade IV RC DeLuxe. Nawietlanie odbitki
prowadzono nastêpuj¹co:
1. ca³y obraz nawietlano przy filtracji odpowiadaj¹cej w gradacji 00 przez 5 sekund,
2. obszar 1, 3, 4 i 5 zakryto mask¹, obszar 2 nawietlano w gradacji 00 przez 40 sekund,
3. dowietlono obszary 3, 4, 5 (ka¿dy oddzielnie) w gradacji 00 przez 40 sekund,
4. nawietlono ca³oæ obrazu w gradacji 4,5 przez 7 sekund,
5. obszar 1, 3, 4 i 5 zakryto mask¹, obszar 2 nawietlano w gradacji 4,5 przez 40 sekund.