Przedmiot: Zagrożenia w środowisku pracy 

Temat: Ocena wpływu czynników szkodliwych na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników 

Przez  cały  czas  aktywności  zawodowej  pracownik  jest  narażony  na  wpływ  czynników  niebezpiecznych, 
uciążliwych  i szkodliwych,  które  mogą  w negatywny  sposób  wpłynąć  na  jego  stan  zdrowia,  doprowadzić  do 
wypadku  lub  obniżyć  sprawność  fizyczną  i psychiczną.  Skuteczność  podejmowanych  przez  pracodawców 
działań eliminujących lub ograniczających zagrożenia zależne uzależnione jest od zidentyfikowania wszystkich 
zagrożeń. 

W związku z ryzykiem  zawodowym  występującym  w środowisku pracy prawo narzuca  na  pracodawcę pewne 
obowiązki. Jest on zobowiązany: 



 

oceniać i dokumentować ryzyko związane z wykonywaną pracą, 



 

stosować niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko, 



 

informować pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, 



 

informować pracowników o zasadach ochrony przed istniejącymi zagrożeniami. 

Działania te podejmowane są w celu: 



 

identyfikacji zagrożeń występujących w środowisku pracy, 



 

uświadomieniu pracownikom zagrożeń występujących się na ich stanowisku pracy, 



 

określeniu środków ochrony jakie powinny być zastosowane w celu zabezpieczenia pracowników przed 
zagrożeniami występującymi w środowisku pracy, 



 

uświadomieniu pracownikom celowości stosowania środków ochronnych, 



 

ciągłej poprawy warunków pracy, w sposób zwiększający bezpieczeństwo. 

Ocena  ryzyka  zawodowego  powinna  być  przeprowadzona  przez  osobę  lub  zespół  powypadkowy.  Osoby  te 
powinny: 



 

znać zasady oceny ryzyka zawodowego, 



 

posiadać wiedzę niezbędną do przeprowadzenia analizy zagrożeń, 



 

potrafić ocenić skutki i prawdopodobieństwo zdarzenia wypadkowego. 

W skład takiego zespołu mogą wchodzić: 



 

pracodawca, 



 

lekarz medycyny pracy, 



 

pracownik służby bhp (z lub spoza zakładu pracy), 



 

kierujący pracownikami, dla których ryzyko zawodowe jest oceniane, 



 

przedstawiciel pracowników (np. społeczny inspektor pracy). 

Ocenę ryzyka zawodowego należy przeprowadzać w przypadku nowych stanowisk pracy. 

Proces  oceny  ryzyka  obejmuje  analizę  ryzyka  oraz  ocenę  ryzyka  zawodowego,  czyli  określenie  poziomu 
akceptowalności  ryzyka  na  podstawie  oszacowanych  parametrów.  Uwzględniając  wymagania  prawne, 
wymagania normy 18002:2011 oraz dobre praktyki w zakresie tworzenia oceny ryzyka zawodowego. Proces ten 
został przedstawiony na  Rysunku 1. Uwzględnia on najważniejsze elementy samej oceny ryzyka zawodowego 
oraz działań z nią związanych, dążących do wyeliminowania bądź ograniczenia zidentyfikowanych zagrożeń na 
stanowisku pracy. 

 

Rysunek 

1. 

Schemat 

procesu 

oceny 

ryzyka 

zawodowego 

i działań 

z nim 

związanych. 

Źródło: Opracowane własne na podstawie normy PN-N 18002:2011 

Analiza ryzyka zawodowego jest elementem oceny ryzyka zawodowego, składającym się z trzech kroków: 

1.  Zebrania informacji niezbędnych do dokonania oceny ryzyka zawodowego przy pomocy: 

o 

dokumentacji wewnętrznej przedsiębiorstwa tj.: 

  dokumentacja techniczno-ruchowa, 
  rejestr wypadków, 

  rejestr zdarzeń potencjalnie wypadkowych, 
  wyników przeprowadzonych badań i pomiarów czynników szkodliwych, 
  instrukcje stanowiskowe, 
  karty charakterystyki substancji chemicznych występujących w środowisku pracy, 
  wymagania  prawne  oraz  wymagania  norm,  jeżeli  odnoszą  się  one  do 

przedsiębiorstwa, 

o 

przeprowadzonych wywiadów z pracownikami na temat: 

  budowy stanowiska pracy oraz wykonywanych przez pracownika zadań, 
  stosowanych urządzeń i narzędzi, 
  pracowników (kobiety w ciąży, młodociani, niepełnosprawni), 
  zidentyfikowanych  zagrożeń,  ich  źródeł,  skutków  oraz  stosowanych  środków 

ochronnych, 

  dolegliwości zdrowotnych, 

o 

obserwacji  pracowników  podczas  wykonywania  swoich  obowiązków,  gdyż  pracownik 
podczas wywiadu może nie wspomnieć o pewnych istotnych podczas oceny ryzyka aspektach, 
które dla niego wydają się bez znaczenia. Można wykorzystać: 

  obserwację jawną - gdy pracownik ma świadomość tego iż jest obserwowany podczas 

pracy,  można  się  spodziewać,  że  swoje  obowiązki  będzie  wykonywał  w sposób 
bezpieczny 

  obserwację  ukrytą  -  gdy  pracownik  jest  nieświadomy  tego,  iż  jest  obiektem 

obserwacji wykonuje swoje obowiązki w sposób nie zawsze bezpieczny, co pozwala 
na dokładniejsze określenie zagrożeń jakie oddziałują na pracownika. 

2.  Identyfikacji  zagrożeń  występujących  na  stanowisku  pracy  oraz  osób  na  nie  narażonych,  przy  czym 

należy uwzględnić: 

o  czynniki fizyczne w tym: 

  zagrożenia mechaniczne (np. ostre elementy, szorstka powierzchnia), 
  hałas, 
  drgania mechaniczne, 
  mikroklimat (np. temperatura, wilgotność), 
  promieniowanie, 
  pyły, uwzględniając przy tym wielkość frakcji, 

o 

czynniki  biologiczne  (drobnoustroje  komórkowe,  pasożyty  wewnętrzne,  jednostki 
bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, zmodyfikowane 
genetycznie hodowle komórkowe będące przyczyną zakażenia alergii lub zatrucia), zwracając 
uwagę na: 

  klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych, 
  rodzaj i stopień narażenia na działanie szkodliwego czynnika biologicznego, 
  potencjalnych skutków, 
  wskazówki właściwych organów nadzoru, 

o  czynniki  chemiczne  (np.  substancje  o właściwościach  palnych,  wybuchowych,  o działaniu 

mutagennym), zwracając uwagę na: 

  niebezpieczne właściwości czynnika chemicznego, 
  rodzaj i poziom narażenia, 
  wartości NDS ustalone w odpowiednich normach, 
  efekty działań zapobiegawczych, 
  wyniki oceny stanu zdrowia pracownika, 
  warunki pracy przy użytkowaniu czynników chemicznych, 

o 

czynniki psychofizyczne (np. obciążenie statyczne, dynamiczne, stres), w tym: 

  obciążenie fizyczne: 
  obciążenie psychiczne. 

3.  Oszacowania  ryzyka  zawodowego  dla  konkretnych  zagrożeń  (w  zależności  od  zastosowanej  metody 

szacowania ryzyka zawodowego: określenie prawdopodobieństwa  wystąpienia  negatywnych skutków, 
wielkości tych skutków, czy czasu ekspozycji pracownika na dane zagrożenie). 

Polskie  prawo  pracy  nie  określa  metody  oceny  ryzyka  zawodowego,  którą  należy  zastosować.  To  zespół 
dokonuje wyboru metody, która zostanie wykorzystana. Istnieje wiele metod, wśród nich możemy wyróżnić: 



 

JSA (Job Safety Analysis), 



 

Kalkulator ryzyka, 



 

Metoda pięciu kroków (five steps), 



 

PHA (Preliminary Hazard Analysis), 



 

Polska Norma PN-N-18002:2011, 



 

RISK SCORE. 

Po  dokonaniu  oceny  ryzyka  zawodowego  należy  podjąć  działania  mające  na  celu  likwidację  lub  ograniczanie 
wpływu na pracownika zidentyfikowanych zagrożeń. Ustalając kolejność działań chroniących pracownika przed 
zagrożeniami  należy  w pierwszej  kolejności  ograniczyć  wpływ  tych  zagrożeń,  które  w procesie  oceny  ryzyka 
zawodowego zostały uznane jako nieakceptowane. By podjąć właściwe decyzje odnośnie środków ochronnych 
przed zagrożeniami zasadne wydaje się również określenie jego źródła. Podejmowane środki ochronne powinny 
ograniczyć skutki lub prawdopodobieństwo powstania ewentualnej szkody. Przy doborze środków ochronnych 
należy skorzystać z przedstawionej poniżej kolejności: 

1.  Likwidacja zagrożenia lub jego źródła. 
2.  Zainstalowanie urządzeń ochronnych. 
3.  Zastosowanie  środków  ochrony  zbiorowej  (np.  osłony  na  maszyny,  barierki  przed  upadkiem 

z wysokości, instrukcje, procedury postępowania, system wentylacji). 

4.  Wykorzystanie  środków  organizacyjnych  w celu  graniczenia  ekspozycji  na  zagrożenie  pracowników 

(np.  skrócony  czas  przebywania  w obszarze  zagrożenia,  okresowe  meldowanie  się  pracownika 
u przełożonego). 

5.  Zastosowanie  środków  ochrony  indywidualnej  (np.  kaski,  okulary  ochronne,  maski,  osłony  twarzy, 

ubrania ochronne, itp.). 

Po  wprowadzeniu  w życie  działań  eliminujących  lub  ograniczających  ryzyko  związane  z występującym 
zagrożeniem, zalecana jest ponowna ocena ryzyka, przy uwzględnieniu zastosowanych środków ochrony, w celu 
wykazania zasadności ich stosowania oraz skuteczności. 

Końcowym  efektem  procesu  oceny  ryzyka  zawodowego  jest  karta  oceny  ryzyka  zawodowego,  która  powinna 
zawierać następujące informacje: 



 

opis stanowiska pracy, gdzie zostaną wyszczególnione: 

o 

stosowane materiały, narzędzia i maszyny, 

o  zadania wykonywane na stanowisku pracy, 
o 

występujące w środowisku pracy czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe, 

o 

osoby pracujące na danym stanowisku, 



 

wyniki oceny ryzyka dla każdego zidentyfikowanego zagrożenia w środowisku pracy, 



 

niezbędne środki ochronne, 



 

data dokonania oceny oraz podpis osoby, dokonującej ocenę ryzyka zawodowego. 

Pracodawca  zatwierdza  sporządzoną  przez  zespół  ocenę  ryzyka  zawodowego.  Do  jego  obowiązków  należy 
również  poinformowanie  pracowników  o ryzyku  zawodowym,  które  wiąże  się  z wykonywaną  pracą,  oraz 
o zasadach  ochrony  przed  zagrożeniami.  Kwestia  wyboru  sposobu  zapoznania  pracownika  z ryzykiem 
zawodowym pozostawiona jest pracodawcy. Może to zrobić: 



 

podczas wstępnego lub okresowego szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, 



 

podczas instruktażu stanowiskowego, 



 

przekazując pracownikowi dokument oceny ryzyka zawodowego. 

Do  dobrych  praktyk  w zakresie  zapoznawania  pracownika  z oceną  ryzyka  zawodowego  na  stanowisku  pracy 
należy dowodne zapoznanie pracownika w formie deklaracji lub zaświadczenia podpisanego przez pracownika 
o tym,  że  został  zapoznany  z oceną  ryzyka  zawodowego.  W przyszłości  pozwoli  to  uniknąć  problemów 
z określeniem,  czy  pracownik  rzeczywiście  został  poinformowany  o zagrożeniach  występujących  na  jego 
stanowisku pracy. 

Częstotliwość z jaką ocena ryzyka zawodowego powinna być aktualizowana nie jest zdefiniowana przez prawo 
pracy.  Jednakże  Polska  Norma  18001:2004  zaleca  aktualizowanie  oceny  ryzyka  zawodowego  okresowo,  przy 
czym częstotliwość z jaką dokonuje się oceny ryzyka zawodowego określa pracodawca uwzględniając poziom 
ryzyka występujących na stanowisku pracy, oraz w przypadkach: 



 

zmian technologicznych w procesie pracy, 



 

zmian w prawie jeśli wnoszą one zmiany do oceny ryzyka zawodowego dla danego stanowiska, 



 

zmian w stosowanych środkach ochrony. 

Do dobrych praktyk należy aktualizacja oceny ryzyka zawodowego po każdej sytuacji wystąpienia wypadku na 
danym stanowisku. Wykonuje się to w celu weryfikacji: 



 

czy zagrożenie, będące przyczyną wypadku zostało zidentyfikowane. 



 

czy zastosowane środki ochrony są wystarczające, 



 

czy określone prawdopodobieństwo nie zostało zaniżone. 

Pracodawca  jest  na  terenie  którego  pracują  pracownicy  innego  pracodawcy  jest  zobowiązany  dostarczyć  im 
informacje na temat: 



 

zagrożeń  dla  zdrowia  i życia  występujące  w zakładzie  pracy,  na  poszczególnych  stanowiskach  pracy 
i przy  wykonywanych  pracach,  w tym  także  o zasadach  postępowania  w przypadku  awarii  i innych 
sytuacji zagrażających zdrowiu i życiu pracowników, 



 

działaniach  ochronnych  i zapobiegawczych  podjętych  w celu  wyeliminowania  lub  ograniczania 
wcześniej wspomnianych zagrożeń. 

Przekazanie  powyższych  informacji  jest  równoznaczne  z zapoznaniem  pracowników  innego  pracodawcy 
z zidentyfikowanymi  w procesie  oceny  ryzyka  zawodowego  zagrożeniami  wraz  ze  wszystkimi  podjętymi 
środkami organizacyjnymi. 

Brak oceny ryzyka zawodowego jest jednoznaczny z niewywiązaniem się pracodawcy z obowiązku zapewnienia 
bezpieczeństwa  i higieny  pracy  względem  pracownika.  Oznacza  to,  że  podczas  kontroli  Inspektor  Pracy 
Państwowej  Inspekcji  Pracy  może  wydać  nakaz  dokonania  oceny  ryzyka  zawodowego  w ustalonym  terminie. 
Gdy  pracodawca  nie  dokona  oceny  ryzyka  zawodowego  w określonym  czasie  może  otrzymać  karę  grzywny 
w wysokości od 1 000 zł do 30 000 zł. 

Podsumowanie 

Ocena  ryzyka  zawodowego  jest  sposobem  na  poprawę  warunków  pracy,  dzięki  zidentyfikowaniu  zagrożeń 
występujących na stanowisku pracy, a także działaniom podjętym w celi ich ograniczenia. Istotnym elementem 
tego  procesu  jest  budowanie  świadomości  zarówno  pracowników  jak  i pracodawców  na  jakie  czynniki 
niebezpieczne,  szkodliwe  dla  zdrowia  oraz  uciążliwe  pracownicy  są  narażeni  podczas  pracy.  Znajomość 
zagrożeń oraz wiedza na ich temat wpływa na podejmowane przez człowieka działania ryzykowne i sprawia.